Adhyaya 107

Verse 1

इत्य् आगेनेये महापुराणे नगरादिवास्तुर्नाम षडधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘नगरादि-वास्तु’ नावाचा १०६वा अध्याय समाप्त झाला। आता १०७वा अध्याय ‘स्वायंभुव-सर्ग’ सुरू होतो। अग्नि म्हणाले—मी भुवनकोश तसेच पृथ्वी, द्वीप इत्यादींची लक्षणे सांगीन; आणि अग्निध्र, अग्निबाहु, वपुष्मान व द्युतिमान यांचाही उल्लेख करीन।

Verse 2

मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च गृहाणि नगरादिषु इति झ गृहाणि नगराणि तु इति ख विंश एव चेति ख , छ च अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ ईश्वर उवाचेति ख , छ च सवनः क्षय एव च इति क ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्

मेधा, मेधातिथी, भव्य आणि सवन—हेच पुत्र होते. (पाठभेद आढळतात—‘गृहाणि नगरादिषु’, ‘गृहाणि नगराणि तु’, ‘विंश एव’, ‘अष्टाभिर्विभजेदेवम्’; काही प्रतींमध्ये ‘ईश्वर उवाच’; तसेच ‘सवनः क्षय एव च’ इत्यादी.) त्यांपैकी दहावा ज्योतिष्मान होता; आणि त्याचा पुत्र सत्यनामा झाला।

Verse 3

प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ

प्रियव्रताचे प्रसिद्ध पुत्र यांना पित्याने सात द्वीपांचे विभाजन करून दान केले. जंबूद्वीप अग्नीध्राला आणि प्लक्षद्वीप मेधातिथीला दिला.

Verse 4

वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्

त्याने वपुष्मताला शाल्मलद्वीप, ज्योतिष्मताला कुशनामक (कुशद्वीप), द्युतिमताला क्रौञ्चद्वीप आणि भव्याला शाकद्वीप दिला.

Verse 5

पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं

सवनाला पुष्कर (द्वीप) दिला; अग्नीध्राला शंभर (परिमाण) दिले. पित्याने आपल्या पुत्र नाभीला लक्षपरिमाणाचा जंबूद्वीप ‘हिमाह्वय’ या नावाने प्रदान केला.

Verse 6

हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं

किम्पुरुषवर्षात हेमकूट पर्वत आहे. हरिवर्षाची सीमागिरी नैषध आहे. इलावृतात, मेरूच्या मध्यभागी असलेल्या रम्य प्रदेशात, नीलाचलाशी संलग्न (सीमित) भाग आहे.

Verse 7

हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं

हिरण्वताला श्वेतवर्ष दिला; कुरुला कुरुदेश दिला. भद्राश्वाला भद्राश्व प्रदेश आणि केतुमालाला पश्चिमेकडील प्रदेश दिला.

Verse 8

मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः

मेरूचा पुत्र प्रियव्रताने पुत्रांचा राज्याभिषेक करून वनात प्रस्थान केले. शालग्राम येथे तप करून तो राजा विष्णूमध्ये लीन झाला.

Verse 9

यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः

हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! ‘कुम्पुरुष’ इत्यादी जे आठ वर्षांपर्यंत आहेत, त्यांची सिद्धी स्वाभाविक असते; ती अल्प कष्टात, प्रयत्नाविना सहज होते.

Verse 10

जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः

तेथे जरा व मृत्यूचे भय नाही; धर्म-अधर्म नाहीत, युगादी विभागही नाहीत. नीच वा मध्यम असा भेद नाही—सर्व सम आहेत. (तो प्रदेश) हिमालयदेशाच्या उत्तरेस आहे.

Verse 11

ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः

ऋषभ मेरुदेवीपासून उत्पन्न झाला आणि ऋषभापासून भरत जन्मला. दत्तश्रीने युक्त ऋषभ पुत्राला ठेवून शालग्राम येथे हरिला प्राप्त झाला.

Verse 12

भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत् भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः

भरतापासून ‘भारतवर्ष’ हे देशनाम प्रसिद्ध झाले आणि भरतापासून सुमती जन्मली. दत्तलक्ष्मीने युक्त भरत शालग्राम येथे हरिला प्राप्त झाला.

Verse 13

सुतेभ्य उ इति ख , छ च रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख , ङ , झ च रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ सुमतिस्तत इति ग स योगी योगप्रस्तावे वक्ष्ये तच्चरितं पुनः सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत

(काही पाठांत) ‘सुतेभ्य उ…’; (काहींत) ‘रम्य नीलाचल-श्री’; (काहींत) ‘नीलाचलावर स्थित रमणीय स्थान’; (काहींत) ‘हिमालय-प्रदेशातून, अन्य देशाच्या नाभिस्थानातून’; आणि (काहींत) ‘त्यानंतर सुमती’ असे म्हटले आहे. तो योगी—ज्याचे चरित्र मी योगप्रस्तावात पुन्हा सांगेन—सुमतीच्या तेजामुळे, त्याच्यापासून राजा इंद्रद्युम्न उत्पन्न झाला।

Verse 14

परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः

त्यानंतर परमेष्ठी झाले। त्यांच्यापासून त्याच वंशात प्रतीहार उत्पन्न झाला। प्रतीहारापासून प्रतीहर्ता, आणि पुढे प्रतीहर्त्यापासून भुव (भूवस्) जन्मला।

Verse 15

उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः

त्यानंतर उद्गीत व प्रस्तार झाले। प्रस्तारापासून विभु पुत्र झाला। त्याच्यापासून पृथु; मग नक्त; आणि नक्ताचा पुत्र गयही झाला।

Verse 16

नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत

गयाचा पुत्र नर झाला। त्याचा पुत्र विराट झाला। आणि पुढे विराटाचा पुत्र, बुद्धिमान व महापराक्रमी महावीर्य जन्मला।

Verse 17

महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः

त्याचा पुत्र महान्तस झाला, आणि महान्तसचा पुत्र मनस्य झाला। मनस्यापासून त्वष्टा (देव-शिल्पी) उत्पन्न झाला; आणि त्वष्ट्याचा पुत्र विरजारजही झाला।

Verse 18

सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं

हे मुने, त्या रजसापासून सत्यजित नावाचा पुत्र झाला. त्याला शंभर पुत्र झाले; त्यांत विश्वज्योति प्रधान होता, ज्यांना भारत वंशांनी पोसून वाढविले.

Verse 19

कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः

कृत, त्रेता इत्यादी युगक्रमाने युक्त जो सृष्टी आहे, ती ‘स्वायंभुव सर्ग’ म्हणून स्मरणात आहे.