Amsha 5: Krishna’s Descent (Avatāra) and the Removal of Earth’s Burden
पञ्चमांशः (कृष्णचरितम्)
Krishna's Descent and the Divine Play
അഞ്ചാം അംശത്തിൽ വംശചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് മാറി അവതാര-ഇതിഹാസം വിപുലമാകുന്നു. യാദവകുലത്തിൽ ജനിച്ച വിഷ്ണുവിന്റെ അംശാവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണചരിതം പൂർണ്ണമായി പറയണമെന്ന് മൈത്രേയൻ പരാശരനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഗുരു–ശിഷ്യ സംവാദം കേന്ദ്രമായി തുടരുന്നു; വിഷ്ണു/നാരായണൻ തന്നെയാണ് ജഗത്കാരണം—ഉപാദാനവും നിമിത്തവും രണ്ടും—ദേവന്മാർ, ലോകങ്ങൾ, ജീവികൾ, കാലം പോലും അവന്റെ വിഭൂതികളാണെന്ന് പരാശരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ തത്ത്വപരിധിയിൽ ഭൂദേവിയുടെ “ഭാരം” വെറും ലോകീയ പ്രതിസന്ധിയല്ല; ധർമ്മസമതുലിതാവസ്ഥ തകർന്നതിന്റെ ദൈവശാസ്ത്ര പ്രശ്നമാണ്. അധർമ്മശക്തികൾ ദൈവത്തിന് പുറത്തല്ലെങ്കിലും, ലോകധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനായി ദൈവലീല വഴി പുനഃസമതുലനം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ക്ഷീരാബ്ധിയിൽ ദേവന്മാരുടെ അപേക്ഷ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്തുതി, വിഷ്ണുവിന്റെ ആശ്വാസം—അവൻ “അൽപാംശമായി” അവതരിച്ച് ഭൂഭാരം നീക്കും; ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ അംശങ്ങളാൽ അവതരിക്കും—എന്നിവ വരുന്നു. തുടർന്ന് ജനനയോജന വെളിപ്പെടുന്നു. യോഗമായ/യോഗനിദ്ര ഗർഭസ്ഥാനം മാറ്റം ക്രമീകരിക്കുന്നു, സങ്കർഷണന്റെ പ്രാദുർഭാവം സംഭവിക്കുന്നു, അർദ്ധരാത്രിയിൽ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ദിവ്യാവതരണം പ്രകാശിക്കുന്നു. നിർഗുണ പരബ്രഹ്മം പോലും ധർമ്മത്രാണത്തിനും ലോകസംഗ്രഹത്തിനുമായി സഗുണരൂപം ധരിക്കുന്നു—ഇതാണ് ഈ അംശത്തിന്റെ സാരം.
Adhyayas in Amsha 5 - Krishna Avatara
Adhyaya 1
देवकी-विवाहः, आकाशवाणी, भूरभारावतरण-याचना, क्षीराब्धि-स्तुति, केशावतार-नियोजनम्
മൈത്രേയന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം പരാശരൻ യദുവംശത്തിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ദേവകി-വസുദേവ വിവാഹവും ആകാശവാണിയിലൂടെ കംസന്റെ മരണപ്രവചനവും കഥയുടെ തുടക്കമാണ്. ഭൂമിയുടെ ഭാരം കുറയ്ക്കാൻ ദേവന്മാരും ബ്രഹ്മാവും ക്ഷീരസാഗരത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിച്ചു. വിഷ്ണു തന്റെ രണ്ട് കേശങ്ങൾ (വെളുത്തതും കറുത്തതും) വെളിപ്പെടുത്തി അവതരിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി. യോഗനിദ്രയോട് ഏഴാമത്തെ ഗർഭത്തെ (ശേഷൻ) രോഹിണിയുടെ ഗർഭത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു.
Adhyaya 2
गर्भ-व्यवस्था, देवकी-गर्भ-स्तुति (गर्भस्तुतिः), जगदन्तर्गत-हरि-प्रतिपादनम्
പരാശരൻ ദിവ്യവിധിയുടെ നടപ്പാക്കൽ വിവരിക്കുന്നു—യോഗമായ ആറു ഗർഭങ്ങളെ സ്ഥാപിച്ച് ഏഴാമത്തേതിനെ രോഹിണിയുടെ ഗർഭത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു; തുടർന്ന് ത്രിലോകക്ഷേമത്തിനായി ഹരി ദേവകിയുടെ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു, യശോദയുടെ ഗർഭത്തിൽ യോഗനിദ്രാ ഗർഭധാരണം ചെയ്യുന്നു. ഗ്രഹങ്ങൾ അനുകൂലമായി ചേരുന്നു, ഋതുക്കൾ ശുഭമാകുന്നു—വിഷ്ണുവിന്റെ അംശാവതരണത്തിന്റെ സൂചന. ദേവകി അസഹ്യമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തയാകുന്നു; അദൃശ്യ ദേവന്മാർ നിരന്തരം അവളെ സ്തുതിക്കുന്നു. ഇത് ഗർഭസ്തുതി—ദേവകിയെ പ്രകൃതി, വാക്, വേദം, യജ്ഞം എന്നിവയുടെ ഗർഭരൂപിണിയായി, അദിതി-ദിതി രൂപത്തിൽ ദേവ-ദൈത്യ വംശങ്ങളുടെ മൂലമായി പുകഴ്ത്തുന്നു. വിഷ്ണു ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിനാൽ ഭൂമി, സമുദ്രങ്ങൾ, നദികൾ, നഗരങ്ങൾ, ഏഴ് ലോകങ്ങൾ എല്ലാം അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന കോസ്മിക് വിവരണം വരുന്നു. അവസാനം മംഗളവും രക്ഷയും പ്രാർത്ഥിച്ച്—ജഗദ്ധാരകനായ പ്രഭുവിനെ ദേവി സ്നേഹത്തോടെ ധരിക്കട്ടെ—എന്ന്, വിഷ്ണുവിന്റെ അദ്വൈതവ്യാപ്തിയും ജന്മകഥയുടെ ഭക്തിനികടതയും ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 3
श्रीकृष्ण-जन्म, वसुदेव-यमुनातरण, बालिका-उत्क्षेपः, देवी-प्रादुर्भावः
പരാശരൻ പറയുന്നു—ദേവന്മാരുടെ സ്തുതികളിനിടയിൽ ദേവകി പദ്മനേത്രനായ ജഗദുദ്ധാരകനെ ഗർഭത്തിൽ ധരിച്ചു. അർദ്ധരാത്രിയിൽ ജനാർദ്ദനൻ ജനിച്ചതോടെ സർവ്വലോകവും ആനന്ദിച്ചു—കാറ്റുകൾ ശാന്തമായി, നദികൾ തെളിഞ്ഞു, ഗന്ധർവ്വർ പാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു, ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ശ്രീവത്സചിഹ്നമുള്ള ചതുര്ഭുജ രൂപം കണ്ട വസുദേവൻ, കംസൻ അവതാരത്തെ തിരിച്ചറിയാതിരിക്കുവാൻ ദിവ്യപ്രകാശം സംഹരിക്കണമെന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ഭഗവാൻ സംക്ഷിപ്തമായി അരുളി; വസുദേവൻ ശിശുവിനെ എടുത്ത് രാത്രിയിൽ പുറപ്പെട്ടു—യോഗമായ കാവൽക്കാരെ മോഹിപ്പിച്ചു, കനത്ത മഴയിൽ ശേഷൻ ഫണങ്ങളാൽ കുടയായി കാത്തു, കലങ്ങിയ യമുന മുട്ടോളം ആയി കടക്കാൻ വഴിയൊരുക്കി. വ്രജത്തിൽ യശോദയ്ക്ക് പെൺകുഞ്ഞ് ജനിച്ചു; വസുദേവൻ കുഞ്ഞുങ്ങളെ മാറ്റി ആ കുഞ്ഞിനെ ദേവകിയുടെ അരികിൽ വെച്ച് മടങ്ങി. കാവൽക്കാർ കംസനോട് അറിയിച്ചു; കംസൻ കുഞ്ഞിനെ പാറയിൽ എറിഞ്ഞെങ്കിലും അവൾ ആകാശത്ത് മഹാ അഷ്ടഭുജ ദേവീരൂപമായി ഉയർന്ന് ചിരിച്ച്—നിന്റെ വധകൻ മറ്റെവിടെയോ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. സിദ്ധർ സ്തുതിക്കൊടുത്ത് അവൾ അപ്രത്യക്ഷയായി; കംസന്റെ ഭയം വർധിച്ചു, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സംരക്ഷിത ബാലലീല ഉറപ്പായി।
Adhyaya 4
Kaṃsa’s Council of Asuras and the Strategy Against the ‘Powerful Child’
ഭയചകിതനായ കംസൻ പ്രലംബൻ, കേശി, ധേനുകൻ, പൂതന, അരിഷ്ടൻ തുടങ്ങിയ അസുരന്മാരെ വിളിച്ചുവരുത്തിയതായി പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു. സഭയിൽ വെച്ച് കംസൻ ഇന്ദ്രനെയും ദേവന്മാരെയും പരിഹസിക്കുകയും സ്വന്തം കൈക്കരുത്തിൽ അഹങ്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും, തപസ്വികളെയും യാഗം ചെയ്യുന്നവരെയും ഉപദ്രവിക്കാനും അസാധാരണ ശക്തിയുള്ള കുട്ടികളെ നിരീക്ഷിക്കാനും അവൻ ഉത്തരവിട്ടു. തന്റെ അന്തകൻ മറ്റൊരിടത്ത് ജനിച്ചു കഴിഞ്ഞുവെന്ന യോഗമായയുടെ അശരീരി കേട്ട്, കംസൻ വസുദേവരെയും ദേവകിയെയും മോചിപ്പിച്ചു, എങ്കിലും മനസ്സിൽ സംശയത്തോടെ അവൻ അന്തപ്പുരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Adhyaya 5
Vasudeva Meets Nanda; Pūtanā’s Fall; Viṣṇu-Rakṣā (Protective Hymn) in Gokula
വസുദേവൻ നന്ദനെ കണ്ട് ഗോകുലത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ നിർദ്ദേശിച്ചതായി പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറഞ്ഞു. ഗോകുലത്തിൽ, പൂതന വിഷം പുരട്ടിയ മുലപ്പാൽ നൽകി കൃഷ്ണനെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിച്ചു, എന്നാൽ കൃഷ്ണൻ അവളുടെ ജീവൻ വലിച്ചെടുത്തു. യശോദയും നന്ദനും ഗോവാലം കൊണ്ട് രക്ഷാകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുകയും വരാഹം, നരസിംഹം തുടങ്ങിയ അവതാരങ്ങളെ സ്മരിച്ച് 'വിഷ്ണുരക്ഷാ' സ്തോത്രം ചൊല്ലുകയും ചെയ്തു. പൂതനയുടെ ഭീമാകാരമായ ശരീരം കണ്ട് ഗോപാലകർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
Adhyaya 6
Śakaṭa-bhañjana, Naming by Garga, Dāmodara and Yamala-arjuna, and the Move to Vṛndāvana
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—പാൽ വേണമെന്ന് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വണ്ടിയുടെ കീഴിൽ കിടന്നിരുന്ന ബാലകൃഷ്ണൻ മേലോട്ടു കാൽ തള്ളിയപ്പോൾ ശകടം മറിഞ്ഞു, പാത്രങ്ങൾ തകർന്നു. വ്രജവാസികൾ ഓടിയെത്തുന്നു; കുട്ടികളും ഗോപികളും ഇത് ശിശുവിന്റെ പാദം കൊണ്ടാണെന്ന് സാക്ഷ്യം പറയുന്നു. യശോദ മംഗള-ശാന്തിക്കായി പൂജ ചെയ്യുന്നു. വസുദേവൻ അയച്ച ഗർഗമുനി രഹസ്യമായി സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്തി പേരിടുന്നു—മുതിർന്നവൻ രാമൻ, ഇളയവൻ കൃഷ്ണൻ. വളരുന്തോറും ബാലലീലയും കുസൃതിയും വർധിക്കുന്നു; യശോദ കൃഷ്ണനെ ഉലൂഖലത്തിൽ കെട്ടുന്നു, കെട്ടപ്പെട്ട ഭഗവാൻ അത് വലിച്ചുകൊണ്ട് യമലാർജുന വൃക്ഷങ്ങളെ പൊട്ടിച്ചു വീഴ്ത്തുന്നു—അതുകൊണ്ട് ദാമോദരൻ എന്ന നാമം. പൂതനാപതനം, ശകടഭഞ്ജനം, കാരണമില്ലാതെ വൃക്ഷങ്ങൾ വീഴൽ തുടങ്ങിയ അപശകുനങ്ങളിൽ ഭയന്ന് മൂപ്പന്മാർ വൃന്ദാവനത്തിലേക്ക് കുടിയേറാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. കൃഷ്ണന്റെ ശുഭധ്യാനത്താൽ വേനലിലും പുതുപുല്ല് മുളയ്ക്കുന്നു; കുടിയിരിപ്പ് അർദ്ധചന്ദ്രാകാരമായി ക്രമീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ഗോപാലലീല, ഋതുവർണ്ണന, ഉപദേശോപമകൾ; ബാലരൂപത്തിൽ കൃഷ്ണ-രാമർ ലോകരക്ഷകരായ വത്സപാലരായി ദൃശ്യമാകുന്നു.
Adhyaya 7
कालियदमना: यमुनाशुद्धिः, करुणा-निग्रहः, स्तुति-तत्त्वम्
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ബലരാമനില്ലാതെ വൃന്ദാവനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച ശ്രീകൃഷ്ണൻ യമുനാതീരത്തെത്തി, കാലിയന്റെ വിഷഹ്രദം കണ്ടു; അതിന്റെ ചൂടിൽ വൃക്ഷങ്ങളും പക്ഷികളും വെന്തുപോകുകയായിരുന്നു. വ്രജത്തിന്റെ ശാന്തിക്കായി ദുഷ്ടനിഗ്രഹം തന്നെയാണ് അവതാരലക്ഷ്യമെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് കദംബത്തിൽ നിന്ന് ഹ്രദത്തിലേക്ക് ചാടി; ആദ്യം ബന്ധിക്കപ്പെടുകയും ദംശിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഗോപന്മാരും ഗോപികമാരും ദുഃഖത്തോടെ ഓടിയെത്തി; നന്ദ-യശോദമാർ സ്തംഭിച്ചു; ‘വ്രജജീവൻ കൃഷ്ണാധീനം’ എന്ന വിലാപം ഉയർന്നു. ബലരാമൻ എത്തി; ഭഗവന്മഹിമ തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ ദീർഘസ്തുതികൾ പ്രവഹിച്ചു—പ്രഭുവിന്റെ അചിന്ത്യ പരമത്വവും ജഗത്കാരണത്വവും പ്രസ്താവിച്ചു. തുടർന്ന് കൃഷ്ണൻ സ്വയം മോചിതനായി കാലിയന്റെ ഫണങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്ത് അവനെ ദമിപ്പിച്ചു; കാലിയന്റെ ഭാര്യമാർ ശരണം തേടി കരുണ അപേക്ഷിച്ചു. കാലിയൻ സൃഷ്ടിപ്രകൃതിദോഷമെന്ന് പറഞ്ഞ് സമർപ്പിച്ചു; കൃഷ്ണൻ യമുന വിട്ട് സമുദ്രത്തിലേക്ക് പോകാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു, തന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങളുടെ അടയാളം കൊണ്ട് ഗരുഡഭയത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണവും നൽകി. സർപ്പം പുറപ്പെട്ടു; യമുന ശുദ്ധമായി; വ്രജം ആനന്ദിച്ച് ഗോവിന്ദനെ സ്തുതിച്ചു।
Adhyaya 8
तालवन-उद्धारः: धेनुकासुरवधः, फल-समृद्धिः, गो-क्षेमः
പാരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ബലരാമനും കേശവനും ഗോപബാലന്മാരോടൊപ്പം പശുക്കളെ മേയിച്ചുകൊണ്ട് താളവനത്തിലെത്തി. അവിടെ കഴുതരൂപിയായ ധേനുകദൈത്യൻ മനുഷ്യരെയും കന്നുകാലികളെയും പീഡിപ്പിച്ച് വനത്തെ കാത്തിരുന്നു. സുഗന്ധമുള്ള പാകഫലങ്ങൾ കണ്ട ഗോപബാലന്മാർ രാമകൃഷ്ണന്മാരോട് അവ താഴെയിറക്കാൻ അപേക്ഷിച്ചു. ഫലങ്ങൾ വീണതോടെ ധേനുകൻ ക്രോധത്തോടെ ഓടിവന്ന് ബലരാമനെ അടിക്കുന്നു; ബലരാമൻ അവനെ പിടിച്ച് ചുറ്റി കൊന്ന് താഴെ എറിഞ്ഞിടുന്നു. തുടർന്ന് കൃഷ്ണനും ബലഭദ്രനും ധേനുകന്റെ ദൈത്യബന്ധുക്കളെയും വധിച്ച് താളമരങ്ങളുടെ മുകളിലേക്ക് എറിഞ്ഞിടുന്നു. ഭൂമി ഫലങ്ങളാലും ദൈത്യദേഹങ്ങളാലും നിറയുന്നു; വനം ഭയരഹിതമാകുന്നു. ഭയമൊഴിഞ്ഞ പശുക്കൾ മുമ്പ് എത്താനാകാത്ത പുതുമുളകളിൽ സന്തോഷത്തോടെ മേയുന്നു—അധർമ്മം നീങ്ങിയാൽ പ്രകൃതിസമൃദ്ധി മടങ്ങിവരുന്നതിന്റെ സൂചന.
Adhyaya 9
भाण्डीरवट-क्रीडा: प्रलम्बासुरवधः, मानुष्यलीला, एक-कारण-तत्त्वम्
പാരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ധേനുകന്റെ പതനത്തിന് ശേഷം താലവനം വ്രജജനങ്ങളുടെ വിനോദത്തിന് യോഗ്യമായി. കൃഷ്ണനും ബലരാമനും ഭാണ്ഡീരവടത്തിലേക്ക് ചെന്നു ഗോപാലക്രീഡകളും മനുഷ്യസദൃശമായ കര്ത്തവ്യങ്ങളും അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; മാലകള് ധരിച്ചു, നുകത്തിന്റെ കയറുകള് കൈവശം വച്ച് മാനുഷ്യലീല കാണിക്കുന്നു. പ്രലമ്പാസുരൻ ഗോപവേഷത്തിൽ കയറിവന്ന്, കൃഷ്ണൻ അജേയനെന്ന് കണ്ടു ബലരാമനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അദ്ദേഹത്തെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. അപ്പോൾ ഏകകാരണമാകുന്ന പരമാത്മസ്മരണം, വിശ്വരൂപം, കാലം, പ്രളയം-പുനഃസൃഷ്ടി, ഭാരാവതരണാർത്ഥം ഇരുവരുടെയും അവതാരം എന്നീ തത്ത്വചിന്ത ഉയരുന്നു. കൃഷ്ണൻ ബലരാമനോട് അവരുടെ ഏകതയും ജഗത്കാരണത്വവും ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, ലോകകാര്യത്തിനായി പ്രവർത്തനഭേദം നിലനിർത്തുന്നു. ദിവ്യബലം ജാഗ്രതയായപ്പോൾ ബലരാമൻ പ്രലമ്പനെ ഘാതകപ്രഹരത്തോടെ വധിക്കുന്നു; ഗോപർ സന്തോഷിച്ച് കൃഷ്ണനോടൊപ്പം ഗോകുലത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു।
Adhyaya 10
शरद्वर्णनं, योगोपमा, तथा गोवर्धन-यज्ञप्रवर्तनम्
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—വ്രജത്തിൽ രാമനും കേശവനും ക്രീഡിക്കുമ്പോൾ മഴക്കാലത്തിൽ നിന്ന് ശരദിലേക്കുള്ള മാറ്റം യോഗവും വൈരാഗ്യവും പഠിപ്പിക്കുന്ന ദർപ്പണമാകുന്നു. ചെറുനീരുള്ള കുളങ്ങളിൽ മീനുകളുടെ കഷ്ടം മമതയിൽ ബന്ധിത ഗൃഹസ്ഥരെപ്പോലെ; മേഘങ്ങൾ ജലം ഒഴിച്ച് മാറിപ്പോകുന്നത് ജ്ഞാനികൾ ആസക്തി വിടുന്നതുപോലെ; ജലവും ആകാശവും തെളിയുന്നത് യോഗത്താലും സർവ്വവ്യാപി വിഷ്ണുജ്ഞാനത്താലും ശുദ്ധമായ മനസ്സിന്റെ ഉപമ. ശരദിനെ പ്രത്യാഹാരമായി, നിറയൽ-ഒഴിയൽ ചക്രത്തെ പ്രാണായാമമായി ഉപമിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രന്റെ വ്രജവിരോധ ശ്രമം വരുന്നു. കൃഷ്ണൻ ശക്ര-മഹായജ്ഞത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; നന്ദൻ മഴയും അന്നപരമ്പരയും സംബന്ധിച്ച് ഇന്ദ്രന്റെ പങ്ക് പറയുന്നു. കൃഷ്ണൻ വാർത്താ (കൃഷി–വ്യാപാരം–ഗോപാലനം)യും സ്വധർമ്മവും അടിസ്ഥാനമാക്കി—വ്രജജീവിതം പശുക്കളിലും ഗോവർധനത്തിലും ആശ്രിതമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് ഗോവർധനഗിരിയെയും പശുക്കളെയും പൂജിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ ഗോവർധന-യജ്ഞം നടത്തി, ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ച്, പശുക്കളോടെ ഗിരി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു; കൃഷ്ണൻ ഗിരിരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായി നൈവേദ്യം സ്വീകരിച്ച് വരങ്ങൾ നൽകുന്നു।
Adhyaya 11
इन्द्रक्रोधः, संवर्तक-वर्षणम्, गोवर्धनधारण-लीला
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—‘തടയപ്പെട്ടു’ എന്ന കോപത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ സംവർത്തക മേഘസൈന്യത്തെ ഉടൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. വ്രജജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ആയ ഗോധനത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഭയങ്കര കാറ്റും മഴയും വിട്ടു; ലോകം ഇരുണ്ടു, ദിക്കുകളും ഭൂമിയും ആകാശവും ഒരൊറ്റ ജലപ്രളയമായി തോന്നി; മിന്നലും ഇടിയും നാശം വർധിപ്പിച്ചു, പശുക്കളും കിടാക്കളും കഠിനമായി പീഡിതരായി. ഗോകുലം മുങ്ങുന്നതു കണ്ട ഹരി മഹേന്ദ്രന്റെ അഹങ്കാരജന്യ ആക്രമണത്തിൽ നിന്ന് മുഴുവൻ ഗ്രാമത്തെയും രക്ഷിക്കുവാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഗോവർധനം പിഴുതെടുത്ത് ഒരു കൈകൊണ്ട് മഹാഛത്രംപോലെ ഉയർത്തി, ഗോപന്മാരെയും ഗോപികമാരെയും വണ്ടികളും കന്നുകാലികളും സഹിതം അതിന്റെ കീഴിൽ അഭയം പ്രാപിക്കുവാൻ പറഞ്ഞു. ഏഴ് രാത്രികൾ മേഘങ്ങൾ പെയ്തിട്ടും കൃഷ്ണൻ അചഞ്ചലനായി നിന്നു; വ്രജവാസികൾ അവനെ സ്തുതിച്ചു. അവസാനം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രതിജ്ഞ പരാജയപ്പെട്ടു; മേഘങ്ങളെ പിൻവലിച്ചു; ആകാശം തെളിഞ്ഞു; കൃഷ്ണൻ പർവ്വതം യഥസ്ഥാനത്ത് വെച്ചു, എല്ലാവരും സുരക്ഷിതമായി മടങ്ങി.
Adhyaya 12
इन्द्र-प्रायश्चित्तं, कृष्णाभिषेकः, गोविन्द-नामप्राप्तिः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ഗോകുലസംരക്ഷണത്തോടെ ഇന്ദ്രന്റെ അഹങ്കാരം ശമിച്ചു; അദ്ദേഹം ഐരാവതത്തിൽ കയറി ഗോവർധനത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണദർശനത്തിന് എത്തി. ബാലന്മാർ ചുറ്റിനിൽക്കെ പശുക്കളെ മേയ്ക്കുന്ന ഗോപാലരൂപത്തിലുള്ള പരബ്രഹ്മത്തെ കണ്ടു; ഗരുഡൻ അദൃശ്യമായി ഹരിക്ക് നിഴൽ നൽകി. ഏകാന്തത്തിൽ അപമാനവും ഗർവവും മൂലം നാശകരമായ കൊടുങ്കാറ്റ്-മഴ അയച്ച കുറ്റം ഇന്ദ്രൻ സമ്മതിച്ചു; കൃഷ്ണന്റെ അത്ഭുതരക്ഷണത്തിൽ ദേവകാര്യസിദ്ധി സംഭവിച്ചതിൽ സന്തോഷം അറിയിച്ചു. ‘പശുക്കളുടെ പ്രേരണയാൽ’ ഇന്ദ്രൻ കൃഷ്ണാഭിഷേകം നടത്തി, ഗോസമൂഹത്തിൽ ഉപേന്ദ്ര/ഇന്ദ്രനായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ‘ഗോവിന്ദ’ എന്ന നാമം നൽകി; പശുക്കളുടെ സ്വാഭാവിക പാൽധാര ഭൂമിയെ നനച്ചു—സമൃദ്ധിയുടെ ശുഭസൂചന. തുടർന്ന് ഭാരാവതരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അർജുനന്റെ സംരക്ഷണവും വരാനിരിക്കുന്ന മഹായുദ്ധത്തിൽ ഭാരമായ ശത്രുക്കളുടെ വധവും സൂചിപ്പിച്ചു. ജനാർദനനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങി; കൃഷ്ണൻ ഗോപികളുടെ ദൃഷ്ടിയാൽ പാവനമായ വഴിയിലൂടെ വ്രജത്തിലേക്ക് തിരികെ വന്നു।
Adhyaya 13
गोवर्धनोत्तरविस्मयः, रासलीलाप्रसङ्गः, तथा सर्वव्याप्तिवेदान्तोपदेशः
ഇന്ദ്രൻ പോയശേഷം ഗോപർ ബാലകൃഷ്ണൻ ഗോവർധനം താങ്ങിയ അത്ഭുതം കണ്ടു വിസ്മയിച്ച് അവനെ മനുഷ്യനായി കാണുന്നില്ല; ‘അവൻ ദേവനോ, ദാനവനോ, യക്ഷനോ, ഗന്ധർവനോ?’ എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. കൃഷ്ണൻ ലീലാഭാവത്തോടെ അവരുടെ ആശങ്ക മാറ്റി ആത്മീയ ബന്ധുഭാവത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് ചന്ദ്രപ്രകാശമുള്ള വൃന്ദാവനത്തിലെ രാസലീല പറയുന്നു—ഗാനം കേട്ട് ആകർഷിതരായി ഗോപികൾ വരുന്നു; ചിലർ ലജ്ജയാൽ പിന്മാറുന്നു, ചിലർ ഏകാഗ്രധ്യാനത്തിൽ ലീനമാകുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്മരണം പാപനാശകവും മോക്ഷദായകവും; കൃഷ്ണൻ പരബ്രഹ്മം എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. രാസത്തിൽ കൈപിടിത്തം, വൃത്തചലനം, പാട്ട്, ക്ഷീണം എന്നിവ ഭക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; വേദാന്തമായി വിഷ്ണു കാറ്റും തത്ത്വങ്ങളും പോലെ ഭർത്താവ്-ഭാര്യ ഉൾപ്പെടെ സർവ്വജീവികളിലും സർവ്വവ്യാപിയാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 14
अरिष्टवृषभदैत्यवधः (गोव्रजत्राणम्)
സന്ധ്യാസമയത്ത് ജനാർദ്ദനൻ രാസലീലയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ അരിഷ്ടാസുരൻ ഗോകുലത്തെ ആക്രമിച്ചുവെന്ന് പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു. വ്രജവാസികൾ 'കൃഷ്ണാ! കൃഷ്ണാ!' എന്ന് വിളിച്ചു കരഞ്ഞു. കൃഷ്ണൻ സിംഹഗർജ്ജനത്തോടെ അസുരനെ നേരിട്ടു. അദ്ദേഹം അനായാസം ആ കാളയെ പിടിച്ചുനിർത്തി, കൊമ്പ് പിഴുതെടുത്ത് അതിനെ വധിച്ചു. ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിക്കുന്നതുപോലെ ഗോപാലന്മാർ കൃഷ്ണനെ സ്തുതിച്ചു. ഭഗവാന്റെ അനായാസമായ ശക്തിയെയും സംരക്ഷണത്തെയും ഈ അധ്യായം വർണ്ണിക്കുന്നു.
Adhyaya 15
नारदेन कंसबोधनम्, कंसस्योपायचिन्ता, अक्रूरप्रेषणम् (मथुरागमनप्रस्तावः)
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വ്രജലീലകളുടെ സംഗ്രഹം പറയുന്നു—ഗോവർധനധാരണം, കാലിയദമനം, പൂതനാവധം, ശകടഭഞ്ജനം, ധേനുക-പ്രലംബ വധങ്ങൾ, അരിഷ്ടവധം. തുടർന്ന് കഥ മഥുരയിലേക്കു മാറുന്നു: നാരദൻ ഈ സംഭവങ്ങൾ കംസനോട് അറിയിക്കുകയും, യശോദാ-ദേവകി ശിശുവിനിമയത്തിന്റെ രഹസ്യവും വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. കംസൻ ക്രോധിച്ച് വസുദേവനെയും യാദവരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു; രാമ-കൃഷ്ണരെ മുമ്പേ കൊല്ലാതിരുന്നതിൽ ഖേദിക്കുന്നു. ധനുര്യജ്ഞത്തിൽ പൊതുവേദിയിൽ കുടുക്കൊരുക്കുന്നു—ചാണൂര-മുഷ്ടിക മല്ലയുദ്ധം, കുവലയാപീഡ ആന, കൂടാതെ വസുദേവ, നന്ദ, ഉഗ്രസേന എന്നിവർക്കെതിരായ ഹിംസാപദ്ധതി. ഭക്തനായ അക്രൂരനെ ഗോകുലത്തിലേക്ക് അയച്ച് നന്ദനിൽ നിന്ന് രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും മഥുരയിലേക്കു കൊണ്ടുവരാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; കൃഷ്ണദർശനസുഖത്തോടെ അക്രൂരൻ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെടുന്നു, മഥുരാഗമനവും കംസപതനവും ലക്ഷ്യമാക്കി കഥ മുന്നേറുന്നു।
Adhyaya 16
केशीवधः तथा ‘केशव’ नामप्रसिद्धिः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—കംസദൂതന്മാരുടെ പ്രേരണയാൽ ദൈത്യൻ കേശി അശ്വരൂപത്തിൽ വൃന്ദാവനത്തിൽ കടന്ന് ഗോപന്മാരെ ഉപദ്രവിക്കുന്നു. ഭീതരായ ഗോപ-ഗോപികമാർ ഗോവിന്ദനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവരെ ധൈര്യപ്പെടുത്തിയും കേശിയുടെ ഗർജനയ്ക്ക് പ്രതിഗർജനം നൽകി യുദ്ധത്തിന് മുന്നേറുകയും ചെയ്യുന്നു. കേശി വായ തുറന്ന് പാഞ്ഞുവരുമ്പോൾ ജനാർദനൻ തന്റെ കൈ അവന്റെ വായിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു—പല്ലുകൾ പൊടിയുന്നു, ഭുജം അകത്ത് വളരുന്നു, ദൈത്യൻ ക്ഷീണിച്ച് വജ്രവൃക്ഷംപോലെ രണ്ടായി വീഴുന്നു. ഗോപന്മാർ അത്ഭുതത്തോടെ പുണ്ഡരീകാക്ഷനെ സ്തുതിക്കുന്നു; നാരദൻ/ദേവന്മാരുടെ പ്രശംസ വെളിവാകുന്നു, കേശിവധം മൂലം കൃഷ്ണൻ ‘കേശവ’ എന്ന നാമത്തിൽ ലോകപ്രസിദ്ധനാകും എന്ന നാമനിരുക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം കൃഷ്ണൻ ഗോപന്മാരോടൊപ്പം ഗോകുലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ലീലയുടെ അനായാസതയും ഈശ്വരന്റെ അക്ലേശതയും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 17
अक्रूरस्य गोकुलगमनम्—दर्शन-लालसा, अंशावतार-बोधः, विष्णु-स्तुतिः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—അക്രൂരൻ വേഗരഥത്തിൽ നന്ദഗോകുലത്തിലേക്ക് പോയി, മനസ്സിൽ കൃഷ്ണദർശനത്തിന്റെ പരമഭാഗ്യം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്. അവന്റെ അന്തർവാക്യങ്ങളിൽ ചക്രധാരിയുടെ അംശാവതാരബോധം, പുണ്ഡരീകനയന വിഷ്ണുവിന്റെ മുഖദർശനം, വേദോത്പത്തിസ്ഥാനം ഭഗവന്മുഖം, യജ്ഞപുരുഷൻ പുരുഷോത്തമൻ എന്നീ വൈദിക-വൈഷ്ണവ തത്ത്വങ്ങൾ തെളിയുന്നു. പരാശരൻ വിഷ്ണുവിന്റെ സർവ്വവ്യാപകത, ദേവന്മാർക്കും അജ്ഞേയമായ സ്വരൂപം, മായാബന്ധനം (പിതൃ-പുത്രാദി ബന്ധങ്ങൾ) കൂടാതെ ഹൃദയസ്ഥ ഭഗവാനിൽ അവിദ്യാതരംഗങ്ങൾ കടക്കുന്നതും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ അക്രൂരൻ ഗോദോഹന സമയത്ത് കൃഷ്ണനെ കണ്ടു—നീലോത്പലശോഭ, ശ്രീവത്സലക്ഷണം, പീതാംബരം, മധുരഹാസ്യം; ബലഭദ്രന്റെ കൈലാസോപമ വർണ്ണനയും. ദർശനത്തിൽ പുളകിതനായ അക്രൂരൻ ‘പരമധാമം’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച് സ്പർശപ്രാർത്ഥന നടത്തി ഭക്തിശരണാഗതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 18
अक्रूर-सत्कारः, मथुरायात्रा-विरहः, यमुनातटे दिव्यदर्शनम्, चतुर्व्यूह-नमस्कारः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—അക്രൂരൻ ഗോവിന്ദനെ സമീപിച്ച് പാദങ്ങളിൽ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; ധ്വജ-വജ്ര-പദ്മലക്ഷണങ്ങളാൽ ചിഹ്നിതമായ ഹസ്തത്തോടെ ഹരി സ്നേഹപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. ബലരാമനും കേശവനും അതിഥിസത്കാരം ചെയ്ത് അക്രൂരനിൽ നിന്ന് കംസന്റെ അത്യാചാരവൃത്താന്തം കേൾക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉറപ്പായി—മൂന്ന് രാത്രികൾക്കകം കംസൻ വധിക്കപ്പെടും; നാളെ മഥുരയിലേക്ക് പോകാം എന്ന് പറയുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ പ്രസ്ഥാനസമയത്ത് ഗോപികൾ വിരഹാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധരായി—നഗരസ്ത്രീകളുടെ മധുരവാക്കുകളിൽ മോഹിതനായി അവൻ മടങ്ങിവരില്ലെന്ന ആശങ്കയോടെ ശോകിക്കുന്നു; രഥധൂളി കണ്ടാലും ദൂരഗമനവേദന അനുഭവിക്കുന്നു. മധ്യാഹ്നത്തിൽ യമുനാതീരത്ത് അക്രൂരൻ ആഹ്നികം ചെയ്ത് ജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് പരബ്രഹ്മം ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ ദിവ്യദർശനം ലഭിക്കുന്നു—അനന്തരൂപ ബലഭദ്രൻ സഹസ്രഫണങ്ങളാൽ ശോഭിതൻ, അവന്റെ മടിയിൽ ചതുര്ഭുജ വാസുദേവൻ ചക്രാദി ആയുധങ്ങളോടെ, സിദ്ധ-മുനി-ഗന്ധർവ-നാഗന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നവൻ. പുറത്തു രഥത്തിൽ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ രാമകൃഷ്ണന്മാർ ദൃശ്യമാകുന്നു; ഈ ദ്വിവിധ ദർശനത്തിൽ അക്രൂരൻ തത്ത്വം അറിഞ്ഞ് അച്യുതനെ സ്തുതിക്കുന്നു—വിഷ്ണുവിന്റെ സന്മാത്രസ്വരൂപം, നാമ-ജാതി കല്പനകൾക്കതീതത, ഒരേ പ്രഭുവിന്റെ ശക്തിഭേദങ്ങളാൽ ജഗദാധാരം, കൂടാതെ പാഞ്ചരാത്ര ചതുര്വ്യൂഹ നമസ്കാരം (ഓം നമോ വാസുദേവായ… സംകർഷണ… പ്രദ്യുമ്ന… അനിരുദ്ധ)।
Adhyaya 19
अक्रूरस्य यमुनादर्शनम्, मथुराप्रवेशः, रजकवधः, माल्यजीवकवरदानम्
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—അക്രൂരൻ യമുനാജലത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ മനോമയ പുഷ്പധൂപങ്ങളാൽ ആരാധിച്ച് വിഷയത്യാഗത്തിലൂടെ സമാധി പ്രാപിച്ച് വീണ്ടും രഥത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. രഥത്തിൽ രാമകൃഷ്ണരെ മുൻപുപോലെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ വിസ്മയിക്കുന്നു; കൃഷ്ണൻ അവന്റെ ഭാവം ഗ്രഹിക്കുന്നു. മഥുരയിലെത്തിയപ്പോൾ അക്രൂരൻ നഗരപ്രവേശനീതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജമാർഗത്തിൽ രാമകൃഷ്ണർ ജനങ്ങളുടെ ആനന്ദ-വിസ്മയത്തിന് കാരണമാകുന്നു. വഴിയിൽ കംസന്റെ രജകൻ അപമാനിക്കുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ ഒരൊറ്റ കൈപ്രഹാരത്തിൽ അവനെ വീഴ്ത്തി, വസ്ത്രങ്ങൾ എടുത്ത് പീത-നീലാംബരം ധരിച്ചു മാലാകാരന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോകുന്നു. മാല്യജീവകൻ ദേവബുദ്ധിയോടെ നമസ്കരിച്ചു സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങൾ നൽകുന്നു; കൃഷ്ണൻ പ്രസന്നനായി ‘ശ്രീസമൃദ്ധി നിന്നെ വിട്ടുപോകില്ല’ എന്ന വരം നൽകി ഐഹിക-ആധ്യാത്മിക ഫലസമ്പത്ത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അവസാനം ഇരുവരും പൂജിതരായി പുറപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 20
कुब्जानुग्रहः, धनुर्भङ्गः, कुवलयापीडवधः, मल्लयुद्धं, कंसवधः, स्तुतयः
പരാശരൻ വിവരിക്കുന്നു: കൃഷ്ണൻ കുബ്ജയെ കണ്ടുമുട്ടുകയും, അവളുടെ ചന്ദനം സ്വീകരിച്ച് അവളെ സുന്ദരിയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് രാമകൃഷ്ണന്മാർ വില്ലുശാലയിൽ പോയി വലിയ വില്ല് ഒടിക്കുന്നു. കംസൻ കുവലയാപീഡം എന്ന ആനയെയും മല്ലന്മാരെയും നിയോഗിക്കുന്നു. ആനയെ കൊന്ന് സഹോദരങ്ങൾ രംഗവേദിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ കൃഷ്ണനെ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമായി കാണുന്നു. മല്ലയുദ്ധത്തിൽ കൃഷ്ണൻ ചാണൂരനെയും ബലരാമൻ മുഷ്ടികനെയും വധിക്കുന്നു. വസുദേവരെ കൊല്ലാൻ കംസൻ ആജ്ഞാപിക്കുമ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ വേദിയിൽ കയറി കംസനെ വധിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ, മാതാപിതാക്കളെ വണങ്ങുന്ന കൃഷ്ണനെ, വസുദേവരും ദേവകിയും പരമാത്മാവായ വിഷ്ണുവാണെന്ന് സ്തുതിക്കുന്നു.
Adhyaya 21
वैष्णवीमायावितानम्, उग्रसेनाभिषेकः, सुधर्मासभा, सांदीपनिगमनम्, पाञ्चजन्य-प्राप्तिः, गुरुदक्षिणा
പരാശരൻ പറയുന്നു—ദേവകിയും വസുദേവനും ഭഗവാന്റെ കർമ്മലീലകൾ കണ്ടു ജ്ഞാനോദയം പ്രാപിക്കുന്നു; യദുവംശത്തിലെ ലീലാക്രമം അഖണ്ഡമായി നിലനിൽക്കാൻ ഹരി വീണ്ടും വൈഷ്ണവീ മായയെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ സ്നേഹത്തോടെ മാതാപിതാക്കളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് കംസഭയത്താൽ ഉണ്ടായ ദീർഘവിയോഗം അറിയിക്കുന്നു; തുടർന്ന് പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് മാതൃ‑പിതൃപൂജനധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു. കംസന്റെ ഭാര്യമാരും മാതാക്കളും ശോകാകുലരാകുന്നു; കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഹരി അവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. മധുസൂദനൻ ഉഗ്രസേനനെ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് രാജാഭിഷേകം നടത്തുന്നു; ഉഗ്രസേനൻ പ്രേതകാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. പിന്നെ കൃഷ്ണൻ വായുവിനെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രനിൽ നിന്ന് സുധർമാസഭ യദുക്കൾക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ; ദിവ്യസഭ വന്ന് ഗോവിന്ദന്റെ ആശ്രയത്തിൽ യാദവർ അതിനെ അനുഭവിക്കുന്നു. സർവ്വജ്ഞരായിട്ടും ശിഷ്യ‑ആചാര്യക്രമം കാണിക്കാൻ കൃഷ്ണ‑ബലരാമർ അവന്തിയിൽ സാന്ദീപനിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു 64 ദിനരാത്രങ്ങളിൽ രഹസ്യസഹിതം ധനുർവേദം പഠിക്കുന്നു. ഗുരുദക്ഷിണയായി ഗുരു മരിച്ച പുത്രനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; കൃഷ്ണൻ പഞ്ചജനനെ വധിച്ച് പാഞ്ചജന്യ ശംഖം നേടുന്നു, യമപുരിയിൽ ചെന്നു ബാലനെ രക്ഷപ്പെടുത്തി പിതാവിന് നൽകുന്നു; തുടർന്ന് ഉഗ്രസേനപാലിത മഥുരയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
Adhyaya 22
Jarāsandha’s Sieges and the Lord’s Human-Conforming Strategy (Rāja-dharma as Līlā)
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—കംസൻ ജരാസന്ധന്റെ പുത്രിമാരായ അസ്തി, പ്രാപ്തി എന്നിവരെ വിവാഹം ചെയ്തതോടെ യാദവർക്കെതിരെ ജരാസന്ധന്റെ കോപം ജ്വലിച്ചു. ജരാസന്ധൻ ഇരുപത്തിമൂന്ന് അക്ഷൗഹിണി സൈന്യവുമായി മഥുരയെ വളഞ്ഞു; എന്നാൽ ബലരാമനും ശ്രീകൃഷ്ണനും ചെറിയ അനുചരസംഘത്തോടെയേ അവനെ നേരിടൂ. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അവരുടെ ‘പുരാതന’ ദിവ്യായുധങ്ങൾ ഇറങ്ങിവരുന്നു—കൃഷ്ണന് ശാർങ്ഗധനുസ്, അക്ഷയ തൂണീരങ്ങൾ, കൗമോദകീ; ബലരാമന് ഹലംയും സൌനന്ദയും—ഇത് യുദ്ധത്തിനിടയിലും ദൈവാധിപത്യത്തിന്റെ ചിഹ്നം. പലവട്ടം തോറ്റിട്ടും ജരാസന്ധൻ മടങ്ങിവരും; പതിനെട്ട് യുദ്ധങ്ങൾ നടക്കുന്നു, ശത്രു ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ അവനെ തീർന്നവനെന്ന് കരുതുന്നില്ലെന്ന് പരാശരൻ പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഉപദേശം—യാദവരുടെ ശക്തി വിഷ്ണുവിന്റെ അംശസന്നിധി-മാഹാത്മ്യം; കൃഷ്ണന്റെ പരിശ്രമം ലീല മാത്രം; പ്രഭു ഇച്ഛാമാത്രത്തിൽ സൃഷ്ടിയും ലയവും നടത്തുന്നു. എങ്കിലും മനുഷ്യ രാജധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു—ശക്തനോട് സമാധാനം, ദുർബലനോട് യുദ്ധം, സാമ-ദാന-ഭേദ-ദണ്ഡം, ആവശ്യമെങ്കിൽ പിന്മാറ്റം—സ്വതന്ത്രനായി രാജധർമ്മം കാണിക്കുന്നു.
Adhyaya 23
Kālayavana’s Rise, Dvārakā’s Founding, and Muchukunda’s Awakening (Śaraṇāgati & Brahman-Stuti)
പാരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ബ്രാഹ്മണൻ ഗാർഗ്യൻ അപമാനിതനായതോടെ തെക്കിൽ ഘോരതപസ്സ് ചെയ്ത് മഹാദേവനിൽ നിന്ന് വരം നേടുന്നു; യവനസംഗം മൂലം കാലയവനൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ച് രാജാവായി അഭിഷിക്തനാകുന്നു. ബലഗർവത്തോടെ കാലയവനൻ മഹത്തായ മ്ലേച്ഛസൈന്യവുമായി മഥുരയെ ആക്രമിക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്ത്രമായി ചിന്തിക്കുന്നു—യാദവസൈന്യം ക്ഷീണിച്ചിട്ടുണ്ട്; യവനഭീഷണി മഗധരാജൻ ജരാസന്ധനെയും കൈവശമാക്കാൻ വഴിയാകും; അതിനാൽ അജേയദുർഗം പണിയാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. ഗോവിന്ദൻ സമുദ്രത്തോട് പന്ത്രണ്ട് യോജന ഭൂമി അപേക്ഷിച്ച് ദ്വാരക സ്ഥാപിച്ച് മഥുരയിലെ ജനങ്ങളെ അവിടെ സുരക്ഷിതമായി മാറ്റുന്നു. തുടർന്ന് കൃഷ്ണൻ നിരായുധനായി യവനരാജനെ പിന്തുടരാൻ ഇടയാക്കി ഒരു ഗുഹയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അവിടെ ദൈവവരത്താൽ രാജാവ് മുചുകുന്ദൻ നിദ്രയിലാണ്—അവനെ ഉണർത്തുന്നവൻ അവന്റെ അഗ്നിദൃഷ്ടിയിൽ ഭസ്മമാകും. കാലയവനൻ ഉറങ്ങുന്നവനെ അടിച്ചതുമാത്രം ക്ഷണത്തിൽ ഭസ്മീഭവിക്കുന്നു. മുചുകുന്ദൻ കൃഷ്ണനെ ദർശിച്ച് ഗാർഗവാക്യപ്രകാരം വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ദീർഘസ്തുതി ചെയ്യുന്നു—ഹരി സർവ്വവ്യാപി ബ്രഹ്മം, സംസാര-മായാ-കർമ്മ-നരകങ്ങളിൽ നിന്ന് ഏകശരണം, സർവ്വഭൂതാധാരം—ഇങ്ങനെ ശരണാഗതിതത്ത്വം വെളിപ്പെടുന്നു।
Adhyaya 24
Hari’s Boon to Muchukunda, Security of the Yādus, and Balarāma’s Consolation in Vraja (Viraha-Bhakti)
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—മുചുകുന്ദന്റെ സ്തുതിയിൽ പ്രസന്നനായ അനാദി ഹരി അവന് ഇഷ്ട ദിവ്യലോകങ്ങൾ വരമായി നൽകുകയും, ഭാവിയിൽ ജാതി-സ്മര (പൂർവ്വജന്മസ്മൃതി) സഹിതം മഹത്തായ ജന്മം ലഭിച്ച് അവസാനം മോക്ഷം പ്രാപിക്കുമെന്ന് പ്രവചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മുചുകുന്ദൻ ഗുഹയിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വന്ന് കലിയുടെ ആഗമനം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തപസ്സിനായി ഗന്ധമാദനത്തിലെ നര-നാരായണ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. കൃഷ്ണൻ ഉപായത്തോടെ ശത്രുവിനെ നശിപ്പിച്ച് മഥുരയിൽ മടങ്ങി നഗരം സുരക്ഷിതമാക്കി ദ്വാരാവതിയിൽ ഉഗ്രസേനനോട് വാർത്ത അറിയിക്കുന്നു; യാദവവംശം നിർഭയമാകുന്നു. തുടർന്ന് ബലരാമൻ നന്ദന്റെ ഗോകുലത്തിൽ എത്തി ഗോപന്മാരെയും ഗോപികമാരെയും സ്നേഹത്തോടെ കണ്ടുമുട്ടി ആലിംഗനവും ഹാസ്യവും പങ്കിടുന്നു. ഗോപികമാർ വിരഹവേദന പറയുന്നു—കൃഷ്ണൻ നഗരസ്ത്രീകളിലേക്കു തിരിഞ്ഞോ എന്ന ആശങ്ക, ഉപേക്ഷണവിലാപം, സ്മരണയും മടങ്ങിവരവും അപേക്ഷ, യശോദയ്ക്കുവേണ്ടിയും; അവർ ‘കൃഷ്ണ’ ‘ദാമോദര’ എന്നു വിളിച്ചു കരയുന്നു. രാമൻ കൃഷ്ണന്റെ പ്രേമഭരിത സന്ദേശങ്ങളാൽ അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് വ്രജത്തിൽ വീണ്ടും ക്രീഡിക്കുന്നു. രാജസംരക്ഷണവും വിരഹഭക്തിരസവും ഒരേ ദൈവിക ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ അധ്യായം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.
Adhyaya 25
बलरामस्य वारुणी-प्रसङ्गः, यमुनाकर्षणम्, लक्ष्मी-प्रदत्त-विभूषणम्, रेवती-विवाहः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—വനവിഹാരകാലത്ത് ശേഷൻ (അനന്തൻ) മനുഷ്യവേഷത്തിൽ ഭഗവാനോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു. കാര്യസിദ്ധി കണ്ടു വരുണൻ അനന്തന്റെ ഉപഭോഗാർത്ഥം വാർുണി അയക്കുന്നു; അത് വൃന്ദാവനത്തിലെ കടമ്പമരത്തിന്റെ കൊള്ളയിൽ സന്നിധാനം ചെയ്യുന്നു. ബലരാമൻ മദിരാഗന്ധം അറിഞ്ഞ് ഗോപഗോപികകളോടൊപ്പം, ഗീതവാദ്യസ്തുതികളിൽ, വാർുണി പാനം ചെയ്യുന്നു. ഉഷ്ണതയിൽ വിയർപ്പുതുള്ളികൾ തിളങ്ങെ ‘യമുനേ, വരിക’ എന്നു പറയുന്നു; നദി അത് മദോക്തിയെന്ന് കരുതി വരില്ല. ക്രുദ്ധനായ ഹലായുധൻ യമുനയെ തീരത്ത് പിടിച്ച് വഴിയിൽ നിന്ന് വലിച്ച് വനത്തെ വെള്ളപ്പൊക്കമാക്കുന്നു; ഭീതയായ യമുന ദേഹധാരിണിയായി ക്ഷമ ചോദിക്കുമ്പോൾ ബലരാമൻ വിട്ടയക്കുന്നു. സ്നാനാനന്തരം അവന്റെ കാന്തി വർധിക്കുന്നു; ഉത്പലാവതംസവും ഒരു കുണ്ഡലവും, വരുണൻ അയച്ച താമരമാലയും ലക്ഷ്മി നൽകിയ നീലവസ്ത്രവും ലഭിക്കുന്നു. രണ്ടു മാസം വ്രജത്തിൽ രമിച്ച് ദ്വാരകയിൽ മടങ്ങി രേവതിയെ വിവാഹം ചെയ്യുന്നു; നിശഠനും ഉല്മുകനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുന്നു.
Adhyaya 26
रुक्मिणी-हरणम्, विरोधि-राजगणः, रुक्मी-प्रतिज्ञा-पराजयः, प्रद्युम्न-जन्म
പരാശരൻ പറയുന്നു—വിദർഭത്തിലെ കുണ്ടിനിയിൽ ഭീഷ്മകൻ രാജാവായിരുന്നു; അവന്റെ പുത്രൻ രുക്മി, പുത്രി രുക്മിണി. ശ്രീകൃഷ്ണൻ രുക്മിണിയെ ആഗ്രഹിച്ചു, അവളും അവനെ; എന്നാൽ ചക്രധാരിയോടുള്ള ദ്വേഷം മൂലം രുക്മി വിവാഹം അനുവദിച്ചില്ല. ജരാസന്ധന്റെ പ്രേരണയിൽ ഭീഷ്മകൻ രുക്മിണിയെ ശിശുപാലനു നൽകാൻ നിശ്ചയിച്ചു; വിവാഹാർത്ഥം ജരാസന്ധമുഖ രാജാക്കന്മാർ കുണ്ടിനിയിലേക്കു വന്നു. കൃഷ്ണൻ ബലരാമാദി യാദവരോടൊപ്പം എത്തി; വിവാഹത്തിന്റെ അടുത്ത ദിവസം ഹരി രുക്മിണിയെ അപഹരിച്ചു, യുദ്ധഭാരം രാമാദി ബന്ധുക്കൾക്കു ഏല്പിച്ചു. പൗണ്ഡ്രക, ദന്തവക്ര, വിദൂരഥ, ശിശുപാല, ജരാസന്ധ, ശാൽവാദികൾ ക്രോധിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തു, പക്ഷേ യദുശ്രേഷ്ഠരാൽ പരാജിതരായി. രുക്മി ‘കേശവനെ വധിച്ചാലേ കുണ്ടിനിയിൽ പ്രവേശിക്കൂ’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് പാഞ്ഞുവന്നു; ചക്രി ലീലയിൽ അവന്റെ ബലം തകർത്തു വീഴ്ത്തി. തുടർന്ന് മധുസൂദനൻ രുക്മിണിയെ രാക്ഷസവിവാഹവിധിയിൽ സ്വീകരിച്ചു; അവളിൽ മദനാംശനായ പ്രദ്യുമ്നൻ ജനിച്ചു—അത് ശംബർപ്രസംഗത്തിന്റെ വിത്തായി.
Adhyaya 27
प्रद्युम्न-अपहरणम्, मत्स्य-उद्धारः, मायावती-शिक्षा, शम्बरवधः, रुक्मिणी-पुत्र-संगमः
മൈത്രേയന്റെ ചോദ്യത്തിന് പരാശരൻ മറുപടി നൽകുന്നു: ജനിച്ച ആറാം ദിവസം ശംബരൻ പ്രദ്യുമ്നനെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി കടലിൽ എറിഞ്ഞു, അവിടെ ഒരു മത്സ്യം അവനെ വിഴുങ്ങി. മായാവതി മത്സ്യത്തിന്റെ വയറ്റിൽ നിന്ന് കുട്ടിയെ കണ്ടെത്തി നാരദന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വളർത്തി. യൗവനത്തിൽ അവൾ സത്യം വെളിപ്പെടുത്തുകയും മായാവിദ്യകൾ പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രദ്യുമ്നൻ ശംബരനെ വധിച്ച് മായാവതിയോടൊപ്പം ദ്വാരകയിൽ തിരിച്ചെത്തി. അവൻ രുക്മിണിയുടെ മകനാണെന്നും (കാമദേവൻ), മായാവതി രതിദേവിയാണെന്നും നാരദൻ വ്യക്തമാക്കിയതോടെ എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരായി.
Adhyaya 28
वंशवर्णनम्, अनिरुद्धविवाहः, तथा बलराम-रुक्मी द्यूतविवादः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വംശപരമ്പരയും, രുക്മിണിയുടെ സന്താനങ്ങൾ (ചാരുവിന്ദാദി) എന്നിവയും പറയുന്നു; കാലിന്ദി മുതലായ മറ്റ് ഭാര്യമാരെയും, ഷോഡശസഹസ്ര സ്ത്രീപരിഗ്രഹവും സംക്ഷേപമായി വിവരിക്കുന്നു. പ്രദ്യുമ്നന്റെ വിവാഹത്തിൽ നിന്ന് അനിരുദ്ധജനനം സംഭവിക്കുന്നു; അനിരുദ്ധവിവാഹപ്രസംഗത്തിൽ രുക്മി–ശൗരി വൈരത്തിന്റെ ശേഷിപ്പും വെളിവാകുന്നു. വിവാഹാനന്തരം രുക്മിയുടെ പ്രേരണയാൽ കലിംഗരാജാദി നൃപന്മാർ ബലരാമനോടൊപ്പം ദ്യൂതം ആരംഭിക്കുന്നു; ആദ്യം ബലരാമൻ തോറ്റെങ്കിലും പിന്നീട് മഹാപണത്തിൽ ജയിക്കുന്നു. രുക്മി കള്ളജയം പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ ആകാശവാണി ‘ധർമ്മബലത്തോടെ ബലരാമൻ ജയിച്ചു’ എന്ന് വിധിക്കുന്നു. അതോടെ ബലരാമക്രോധത്തിൽ രുക്മി ദ്യൂതഫലകപ്രഹാരത്തിൽ ഹതനാകുന്നു; കലിംഗരാജന്റെ ദന്തഭംഗവും മറ്റ് നൃപന്മാരുടെ പരാജയവും സംഭവിക്കുന്നു. രുക്മിണി–ബലരാമ ഭാവങ്ങളെ ഭയന്ന് കൃഷ്ണൻ മൗനം പാലിക്കുന്നു; അവസാനം കേശവൻ വിവാഹസമ്പന്നനായ അനിരുദ്ധനെ ദ്വാരകയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Adhyaya 29
नरकासुरवधः, अदीतिकुण्डल-प्रत्यर्पणम्, तथा भारावतरण-लीला
ദ്വാരകയിൽ ഐരാവതാരൂഢനായ ഇന്ദ്രൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോടടുത്ത് നരകാസുരന്റെ അതിക്രമങ്ങൾ അറിയിച്ച് ഭഗവാന്റെ രക്ഷകത്വം സ്തുതിക്കുന്നു. പരാശരൻ പറയുന്നു—ഭൗമനായ നരകൻ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷപുരത്തിൽ കന്യാഹരണം, ദിവ്യോപകരണങ്ങളുടെ കവർച്ച, അദിതിയുടെ കുണ്ഡലങ്ങളുടെ അപഹരണം എന്നിവ ചെയ്തു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ സത്യഭാമയോടൊപ്പം ഗരുഡാരൂഢനായി പ്രാഗ്ജ്യോതിഷത്തിലേക്ക് ചെന്നു, മൗരവപാശങ്ങളെ സുദർശനചക്രംകൊണ്ട് ഛേദിച്ച് മുരനെയും അവന്റെ ഏഴായിരം പുത്രന്മാരെയും ഹയഗ്രീവനെയും പഞ്ചജനനെയും വധിക്കുന്നു. മഹാസമരത്തിൽ അനവധി ദൈത്യരെ സംഹരിച്ച് അവസാനം ചക്രംകൊണ്ട് നരകനെ വധിക്കുന്നു; ഭൂമിദേവി കുണ്ഡലങ്ങൾ സമർപ്പിച്ച് ക്ഷമയും സന്തതി-രക്ഷയും അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ഭഗവാൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ രത്നങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് സഹസ്ര കന്യകളെ ദർശിച്ച് ഗജാശ്വാദികളെ ദ്വാരകയിലേക്ക് അയച്ച് കുണ്ഡലങ്ങൾ തിരിച്ചുനൽകാൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 30
स्वर्गगमनम्, अदितिस्तुतिः-मायातत्त्वम्, तथा पारिजात-प्रसङ्गे इन्द्रयुद्धम्
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ഗരുഡൻ വാരുണഛത്രവും മണിപർവ്വതവും വഹിച്ച് സത്യഭാമാസഹിതനായ ഹൃഷീകേശനെ സ്വർഗ്ഗദ്വാരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഭഗവാൻ ശംഖനാദത്തോടെ ദേവന്മാരെ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. ദേവമാതാ അദിതിയുടെ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ച് അവളെ ദർശിച്ച്, ഇന്ദ്രനോട് അദിതിയുടെ കുണ്ഡലങ്ങൾ തിരികെ നൽകി നരകവധവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അദിതി സ്തുതി ചെയ്യുന്നു; ആ പ്രസംഗത്തിൽ മായാതത്ത്വം, ത്രിഗുണാതീതത്വം, സർവ്വാത്മഭാവം, സ്തുതിയുടെ പ്രയോജനം എന്നിവ വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു; മൈത്രേയൻ ‘പൂർണ്ണന്റെ സ്തുതി എന്തിന്?’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദിതി സത്യഭാമയ്ക്ക് വരം നൽകുന്നു—ജരയും വൈരൂപ്യവും ഉണ്ടാകില്ല. ദേവോദ്യാനം കണ്ടപ്പോൾ പാരിജാതവൃക്ഷം കണ്ട സത്യഭാമ അത് ദ്വാരകയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വനരക്ഷകരും ശചി (ഇന്ദ്രാണി)യും എതിർക്കുന്നു. സന്ദേശ-പ്രത്യുത്തരത്തിനു ശേഷം ഇന്ദ്രൻ ദേവസൈന്യത്തോടുകൂടെ യുദ്ധത്തിന് വരുന്നു; കൃഷ്ണൻ ശംഖനാദം ചെയ്ത് ശരവർഷം ചൊരിയുന്നു, ദേവാസ്ത്രങ്ങളെ ലീലയിൽ ഛേദിക്കുന്നു, ഗരുഡനും ദേവരെ വിച്ഛേദിക്കുന്നു. അവസാനം വജ്ര-ചക്ര സംഘർഷം; ഹരി വജ്രം പിടിച്ച് ചക്രം വിടാതെ ഇന്ദ്രനെ തടഞ്ഞ് ദേവരെ ശമിപ്പിക്കുന്നു—യുദ്ധവും ഈശ്വരലീലയും ധർമ്മസ്ഥാപനത്തിനുള്ള ക്രമവുമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു।
Adhyaya 31
पारिजातहरणम्, द्वारकाप्रवेशः, षोडशसहस्रविवाहः (Pārijāta, Return to Dvārakā, and the Lord’s Many Forms)
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പാരിജാതവിവാദത്തിന്റെ പരിഹാരം പറയുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ ശാന്തമായ അധികാരത്തോടെ ഇന്ദ്രനോട് സത്യധർമ്മവും യുക്തസ്ഥാനവും ഉറപ്പിച്ചു പറഞ്ഞ്, അവന്റെ വജ്രം തിരികെ നൽകി വൈരമില്ലാതെ ദേവമര്യാദ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ സമ്മതിച്ച് പാരിജാതം ദ്വാരകയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഹരി ദ്വാരകയിൽ മടങ്ങി നഗരത്തിനുമീതെ ശംഖനാദം ചെയ്ത്, സത്യഭാമയോടൊപ്പം രാജോദ്യാനത്തിൽ പാരിജാതം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിന്റെ സുഗന്ധവും സ്മൃതി ഉണർത്തുന്ന ശക്തിയും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു, തുടർന്ന് വൃക്ഷത്തിൽ ബന്ധിതമായ അമാനുഷ രൂപങ്ങളുടെ അശുഭ ദർശനം കാണപ്പെടുന്നു. പിന്നെ കൃഷ്ണൻ നരകന്റെ സമ്പത്ത് സ്വീകരിച്ച് രക്ഷിക്കപ്പെട്ട കന്യകളെ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ധർമ്മാനുസാരം പാണിഗ്രഹണത്തോടെ വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. ഓരോ ഭാര്യയോടും പൂർണ്ണമായി സന്നിഹിതനാകാൻ മധുസൂദനൻ വധുക്കളുടെ എണ്ണത്തോളം രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു രാത്രിയിൽ എല്ലാവരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലും വസിച്ച്—ലീലയിൽ ഭഗവാന്റെ സർവ്വവ്യാപ്തിയും അനന്തശക്തിയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
Adhyaya 32
हरेः पुत्रविस्तारः तथा ऊषानिरुद्धकथा-प्रारम्भः (Kṛṣṇa’s Progeny and the Beginning of the Uṣā–Aniruddha Episode)
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് ഉപദേശം തുടരുമ്പോൾ, കൃഷ്ണന്റെ പല രാജ്ഞിമാരിൽ ജനിച്ച പുത്രന്മാരെ നിരത്തിപ്പറഞ്ഞ് വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു. പ്രദ്യുമ്നനെ ശ്രേഷ്ഠനായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി വംശപരമ്പര അനിരുദ്ധനും വജ്രനും വരെ പിന്തുടരുന്നു. തുടർന്ന് ബാണന്റെ പുത്രിയും ബലിയുടെ പൗത്രിയുമായ ഊഷയുമായി അനിരുദ്ധന്റെ വിവാഹപ്രസംഗം ആരംഭിച്ച് വരാനിരിക്കുന്ന സംഘർഷത്തിന് സൂചന നൽകുന്നു. ഹരി–ഹര യുദ്ധം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു, ബാണന്റെ ഭുജങ്ങൾ എങ്ങനെ ഛേദിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് മൈത്രേയൻ ചോദിക്കുന്നു. പരാശരൻ പൂർവകഥ തുടങ്ങുന്നു—ശിവ–പാർവതികളുടെ ദാമ്പത്യം കണ്ട ഊഷ അത്തരം ആശ്രയം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഗൗരി അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് വൈശാഖ ശുക്ല ദ്വാദശിയിലെ സ്വപ്നചിഹ്നം പറയുന്നു. ഊഷ സ്വപ്നത്തിൽ നിശ്ചിത പുരുഷനെ കണ്ടു അശാന്തയാകുന്നു; യോഗകലകളിൽ നിപുണയായ സഖി ചിത്രലേഖ ദേവന്മാരുടെയും ജീവികളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും ചിത്രങ്ങൾ വരയ്ക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഊഷയുടെ ദൃഷ്ടി പ്രദ്യുമ്നപുത്രൻ അനിരുദ്ധനിൽ പതിഞ്ഞ്, ആ ആകർഷണം യോഗഹരണംയും തുടർന്ന് യുദ്ധവും എന്ന കാരണശൃംഖല ആരംഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 33
बाणयुद्धम्, हरिहरसंवादः, ज्वरप्रकरणम्, अनिरुद्धमोचनम् (Bāṇa’s War, the Jvara Episode, Hari–Hara Dialogue, and Aniruddha’s Release)
പരാശരൻ ബാണന്റെ യുദ്ധലാലസയും ശിവന്റെ പ്രതികരണവും വിവരിക്കുന്നു. ചിത്രലേഖ യോഗബലത്തോടെ അനിരുദ്ധനെ ഉഷയുടെ കക്ഷത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു; കണ്ടെത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൻ കാവൽക്കാരെ ജയിക്കുന്നു, എന്നാൽ മന്ത്രികളുടെ ഉപദേശപ്രകാരം ബാണൻ മായ പ്രയോഗിച്ച് നാഗാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവനെ ബന്ധിക്കുന്നു. നാരദൻ യാദവരെ അറിയിക്കുന്നു; ഹരി ബലരാമനും പ്രദ്യുമ്നനും കൂടെ ഗരുഡാരൂഢനായി ശോണിതപുരം ആക്രമിച്ച് പ്രമഥരെ നശിപ്പിക്കുന്നു. മാഹേശ്വര ജ്വരം കൃഷ്ണനെ നേരിടുമ്പോൾ വൈഷ്ണവ ജ്വരം അതിനെ തുരത്തുന്നു; ബ്രഹ്മ ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. കൃഷ്ണൻ വൈഷ്ണവ ജ്വരത്തെ തന്റെ ഉള്ളിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു; ജ്വരം വരം നൽകുന്നു—ഈ യുദ്ധം സ്മരിക്കുന്നവർ ജ്വരമുക്തരാകും. യുദ്ധം കടുപ്പമാകുന്നു; ശിവനും കാർത്തികേയനും സേനകളുമായി പോരാടുന്നു; ഗോവിന്ദന്റെ ജൃംഭണാസ്ത്രം ശിവനെ സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നു, ഗുഹ പിന്മാറുന്നു. കൃഷ്ണൻ സുദർശനം ഉയർത്തുമ്പോൾ കോടവീ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും ബാണന്റെ ഭുജങ്ങൾ ഛേദിക്കപ്പെടുന്നു. ശിവൻ കൃഷ്ണനെ പുരുഷോത്തമനായി സ്തുതിച്ച് വരരക്ഷണം അപേക്ഷിക്കുന്നു; കൃഷ്ണൻ അഭേദതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം അനിരുദ്ധനും ഉഷയും മോചിതരായി ദ്വാരകയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
Adhyaya 34
पौण्ड्रक-वधः, कृत्या-प्रशमनम्, वाराणसी-दाहः
മൈത്രേയന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി പരാശരൻ പൗണ്ഡ്രകന്റെ കഥ വിവരിക്കുന്നു. താനാണ് അവതാരമെന്ന് അഹങ്കരിച്ച പൗണ്ഡ്രകനെയും കാശിരാജാവിനെയും ശ്രീകൃഷ്ണൻ വധിച്ചു. കാശിരാജാവിന്റെ മകൻ ശിവനെ തപസ്സുചെയ്ത് കൃഷ്ണനെ കൊല്ലാൻ 'കൃത്യ' എന്ന ശക്തിയെ നേടി. കൃഷ്ണൻ സുദർശന ചക്രം അയച്ചു; അത് കൃത്യയെ തുരത്തി വാരണാസിയെ ദഹിപ്പിച്ച് ഭഗവാന്റെ കൈകളിലേക്ക് മടങ്ങി.
Adhyaya 35
साम्ब-हरणम्, बलदेवस्य रोषः, हस्तिनापुर-आकर्षणम्
മൈത്രേയന്റെ ചോദ്യത്തിന് പരാശരൻ സാംബന്റെ കഥ വിവരിച്ചു. സാംബൻ ദുര്യോധനന്റെ മകളെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയപ്പോൾ കൗരവർ അവനെ തടവിലാക്കി. ബലരാമൻ സമാധാനത്തിനായി ഹസ്തിനപുരത്തേക്ക് പോയെങ്കിലും കൗരവർ യാദവരെ അപമാനിച്ചു. കോപാകുലനായ ബലരാമൻ തന്റെ കലപ്പകൊണ്ട് നഗരത്തെ വലിച്ചിഴക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്ന കൗരവർ മാപ്പ് അപേക്ഷിക്കുകയും സാംബനെ മോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
Adhyaya 36
द्विविद-वधः, यज्ञ-विध्वंस-निवारणम्, बलदेव-पराक्रम-समाहारः
പരാശരൻ ബലദേവന്റെ മറ്റു പരാക്രമങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. നരകാസുരന്റെ സുഹൃത്ത് ദ്വിവിദൻ എന്ന വാനരൻ ദേവപക്ഷവിരോധിയായി വൈരാനുബന്ധത്തിൽ യജ്ഞങ്ങൾ തകർക്കുകയും, സാദ്ധുമര്യാദ ലംഘിക്കുകയും, ഗ്രാമപുരങ്ങൾ കത്തിക്കുകയും, പർവതങ്ങൾ എറിയുകയും, സമുദ്രം കലക്കുകയും, തീരഗ്രാമങ്ങൾ മുങ്ങിക്കുകയും, വിളകൾ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—അതിനാൽ ലോകത്ത് സ്വാധ്യായവും വഷട്കാരവും ക്ഷയിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ റൈവതോദ്യാനത്തിൽ ബലദേവൻ രേവതിയോടൊപ്പം പാനം ചെയ്ത് ക്രീഡിക്കുമ്പോൾ ദ്വിവിദൻ വന്ന് ഹല-മുസലത്തെ പരിഹസിച്ച്, സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിലും ഉപഹാസം ചെയ്ത്, പാനപാത്രം എറിയുന്നു. ക്രുദ്ധനായ ബലദേവൻ മുസലം പിടിക്കുമ്പോൾ ദ്വിവിദൻ എറിഞ്ഞ ശൈലശില മുസലാൽ സഹസ്രധാ ചിതറുന്നു. ദ്വിവിദൻ വക്ഷസ്ഥലത്ത് പ്രഹരിച്ചാലും, അവസാനം ബലദേവൻ മുഷ്ടിയാൽ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ അടിച്ച് അവനെ വീഴ്ത്തുന്നു; വീണ ദേഹത്താൽ പർവതശിഖരം ശതധാ പിളരുന്നു. ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചെയ്ത് ‘ലോകോപദ്രവം നിവൃത്തമായി’ എന്ന് സ്തുതിക്കുന്നു. പരാശരൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു—ശേഷസ്വരൂപ ധരണീധരനായ ബലദേവന്റെ ഇത്തരത്തിലുള്ള അപരിമേയ കർമ്മങ്ങൾ സ്വഭാവസിദ്ധം.
Adhyaya 37
यादवक्षयः, बलराम-निर्याणम्, कृष्णस्य उपसंहारः (प्रभासे विनाशः)
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) സഹിതം ഭൂമിയുടെ ഭാരം നീക്കിയ ശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ പ്രാകട്യലീലയുടെ ഉപസംഹാരം ഒരുക്കുന്നു. മൈത്രേയൻ ചോദിക്കുന്നു: ജനാർദനൻ ബ്രാഹ്മണശാപത്തെ നിമിത്തമാക്കി സ്വന്തം വംശത്തെ എങ്ങനെ സംഹരിക്കുകയും മനുഷ്യദേഹം എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു? പരാശരൻ സാമ്ബപ്രസംഗം പറയുന്നു—യുവാക്കൾ ഋഷികളെ പരിഹസിച്ചതോടെ ഇരുമ്പുമുസലം ജനിച്ചു; അത് പൊടിച്ചാലും വിധി മാറിയില്ല—എരക നാളങ്ങൾ വളർന്നു, അവസാനം ഇരുമ്പുതുണ്ട് വേട്ടക്കാരൻ ജരയുടെ കൈയിലെത്തി. ദേവദൂതൻ ദേവന്മാരുടെ അപേക്ഷ അറിയിക്കുന്നു; കൃഷ്ണൻ—യാദവക്ഷയം ആരംഭിച്ചു, ഏഴ് രാത്രികളിൽ പൂർത്തിയാകും, ദ്വാരക സമുദ്രത്തിൽ ലയിക്കും—എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അപശകുനങ്ങൾ തെളിയുന്നു; പ്രായശ്ചിത്തത്തിനായി പ്രഭാസത്തിലേക്ക് യാദവരെ നയിച്ച്, മദ്യപാനത്തിൽ കലഹം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുകയും എരക നാളങ്ങൾ വജ്രസമമായി മാറി പരസ്പരസംഹാരം നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ബലരാമൻ അനന്തരൂപത്തിൽ നിർയാണം ചെയ്യുന്നു; കൃഷ്ണൻ ദാരുകനോട്—അർജുനനെ വിളിച്ച് ജനങ്ങളെ രക്ഷിക്ക—എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. യോഗനിഷ്ഠനായ കൃഷ്ണന്റെ പാദത്തിൽ ജര അമ്പെറിഞ്ഞപ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ ക്ഷമിച്ച് സ്വർഗം നൽകുകയും ഒടുവിൽ വാസുദേവവ്യാപ്ത അക്ഷരബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിച്ച് ദേഹഗതിയെ അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 38
अर्जुनस्य अन्त्येष्टि, द्वारकाप्लावनम्, कलिप्रवेशः, कालोपदेशः
പരാശരൻ മൈത്രേയനോട് പറയുന്നു—അർജുനൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെയും ബലരാമന്റെയും അന്ത്യേഷ്ടി നടത്തി, മറ്റുള്ളവർക്കും ശവസംസ്കാരകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. രുക്മിണി മുതലായ കൃഷ്ണപത്നിമാരും ബലരാമന്റെ രേവതിയും അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഉഗ്രസേനൻ, വസുദേവൻ, ദേവകി, രോഹിണി എന്നിവരും പവിത്ര അഗ്നിയിൽ ലയിച്ചു. അർജുനൻ വജ്രനോടൊപ്പം ജനങ്ങളെ പുറത്തേക്ക് നയിച്ചു; സുദർമാസഭയും പാരിജാതവൃക്ഷവും സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. ഹരി പ്രസ്ഥാനം ചെയ്ത അതേ ദിവസം കലി പ്രവേശിച്ചു; ശൂന്യമായ ദ്വാരകയെ സമുദ്രം മൂടി, ഭഗവാന്റെ നിവാസം മാത്രം രക്ഷപ്പെട്ടു—അതിന്റെയെണ്ണമറ്റ തീർത്ഥത്വത്തിന്റെ അടയാളം. പഞ്ചനദത്തിൽ ജനങ്ങളെ പാർപ്പിച്ച ശേഷം ആഭീര/ദസ്യു ആക്രമണം ഉണ്ടായി; ഗാണ്ഡീവം ശരിയായി കെട്ടാനോ അസ്ത്രങ്ങൾ ഓർക്കാനോ അർജുനനാകാതെ പോയി—കൃഷ്ണസന്നിധിയിലാണ് അവന്റെ ശക്തി നിലകൊണ്ടിരുന്നതെന്ന് തെളിഞ്ഞു. സ്ത്രീകൾ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു; അർജുനൻ വ്യാസനോട് വിലപിച്ചു, വ്യാസൻ ഇത് കാലത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഗതിയും ഹരിലീലയും ആണെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. പരാശരന്റെ ബോധനം—സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും കാലാധീനവും പ്രഭുവിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുമാണ്; അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായാൽ ഭഗവാൻ ശക്തി പിൻവലിക്കുന്നു. പാണ്ഡവർ പരീക്ഷിതനെ സ്ഥാപിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Frequently Asked Questions
Amsha 5 centers on Kṛṣṇa’s avatāra (aṁśāvatāra) in the Yadu lineage, framed by Parāśara’s teaching that Viṣṇu is Jagat-kāraṇa. It narrates Bhūdevī’s burden, the devas’ petition at Kṣīrābdhi, and the divine plan culminating in Kṛṣṇa’s birth and Kaṁsa’s eventual destruction.
Parāśara repeatedly identifies all beings—devas, asuras, worlds, elements, and even time—as Viṣṇu’s vibhūtis, indicating both material pervasion (upādāna) and sovereign governance (nimitta). The avatāra is then explained not as compelled karma, but as a free, dharma-protecting assumption of form.
Yogamāyā is shown as Viṣṇu’s own śakti that executes the avatāra’s logistics: implanting the six embryos, transferring the seventh to Rohiṇī (Saṅkarṣaṇa), placing herself in Yaśodā’s womb, and enabling the exchange that protects Kṛṣṇa from Kaṁsa.
Read Vishnu Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.