Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

भारतवर्षमहात्म्यम् — कर्मभूमित्वम्, नवभेदाः, कुलपर्वताः-नद्यः-जनपदाः, युगचक्रविशेषः, यज्ञपुरुषविष्णुपूजा

नर्मदासुरसाद्याश् च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसंभवाः

narmadāsurasādyāś ca nadyo vindhyādrinirgatāḥ tāpīpayoṣṇīnirvindhyāpramukhā ṛkṣasaṃbhavāḥ

നർമദാ, സുരസാ മുതലായ നദികൾ വിന്ധ്യപർവതത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ഋക്ഷ (സത്പുര) പർവതങ്ങളിൽ നിന്നു താപീ, പയോഷ്ണീ, നിർവിന്ധ്യാ മുതലായ പ്രധാന നദികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

नर्मदा-सुरसा-आद्याः(rivers) such as Narmada and Surasa
नर्मदा-सुरसा-आद्याः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर्मदा (प्रातिपदिक) + सुरसा (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (नदी-नामसमुच्चय) + आद्य
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
नद्यःrivers
नद्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
विन्ध्य-अद्रि-निर्गताःissuing from the Vindhya mountain
विन्ध्य-अद्रि-निर्गताः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविन्ध्य (प्रातिपदिक) + अद्रि (प्रातिपदिक) + निर्गत (कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (विन्ध्याद्रेः निर्गताः)
तापी-पयोष्णी-निर्विन्ध्या-प्रमुखाःwith Tapi, Payoshni, Nirvindhya as the chief ones
तापी-पयोष्णी-निर्विन्ध्या-प्रमुखाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतापी (प्रातिपदिक) + पयोष्णी (प्रातिपदिक) + निर्विन्ध्या (प्रातिपदिक) + प्रमुख (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (नदी-नामसमुच्चय) + प्रमुख (chief among)
ऋक्ष-संभवाःarising from (mount) Riksha
ऋक्ष-संभवाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootऋक्ष (प्रातिपदिक) + संभव (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ऋक्षात् संभवाः)

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

Speaker: Parasara

Topic: Continuation of Bhārata-varṣa river-sources from major mountain ranges.

Teaching: Cosmological

Quality: descriptive

Cosmic Hierarchy: Varshas

Vishnu Form: Narayana

Bhakti Type: Shanta

Jagat Karana: Yes

S
Sage Parāśara
M
Maitreya
V
Vindhya mountain range
Ṛkṣa (Satpura) mountains
N
Narmadā river
S
Surasā river
T
Tāpi (Tapti) river
P
Payōṣṇī river
N
Nirvindhyā river

FAQs

The river-list is part of Bhuvana-kosha (sacred geography), presenting Bharata-varsha as an ordered, sanctified landscape within the divinely sustained cosmos.

Parāśara describes mountains and the rivers that rise from them, using geographic detail to show a coherent cosmic arrangement—nature functioning in stable patterns under higher law (dharma).

Even when the verse is descriptive, the Purana’s frame is that the world’s order—its mountains, waters, and regions—ultimately depends on Viṣṇu as the Supreme sustaining reality.