Vamana Purana — Rudra's Wrath & Kalarupa, Shloka 36

Rudra’s Wrath at Daksha’s Sacrifice and the Iconography of Kālarūpa through the Zodiac

Devanagari script

उत्तरांशास्त्रयः पाणिश्चित्रार्धं कन्यका त्वियम् सोमपुत्रस्य सद्मैतद् द्वितीयं जठरं विभोः

Transliteration

uttarāṃśāstrayaḥ pāṇiścitrārdhaṃ kanyakā tviyam somaputrasya sadmaitad dvitīyaṃ jaṭharaṃ vibhoḥ

Translation

മൂന്ന് ഉത്തരാംശങ്ങൾ ‘ഹസ്തം’ (കൈ) ആകുന്നു; ചിത്രയുടെ പകുതി—ഇതാണ് കന്ന്യാരാശി. ഇത് സോമപുത്രനായ (ബുധന്റെ) നിവാസം; വിഭുവിന്റെ രണ്ടാം ജഠരപ്രദേശമെന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Word by Word

• उत्तर-अंशाः: northern parts
• उत्तर-अंशाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; कर्मधारय (‘northern parts’)

• त्रयः: three
• त्रयः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्याविशेषण

• पाणिः: hand
• पाणिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• चित्र-अर्धम्: half of Citrā (nakṣatra)
• चित्र-अर्धम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्रा (प्रातिपदिक) + अर्द्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

• कन्यका: Virgo / maiden
• कन्यका: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कन्यका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• तु: indeed/and
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• इयम्: this (she/this one)
• इयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम

• सोम-पुत्रस्य: of Soma’s son
• सोम-पुत्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सोम (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘son of Soma’)

• सद्म: abode/house
• सद्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सद्मन्/सद्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सर्वनाम

• द्वितीयम्: second
• द्वितीयम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण

• जठरम्: belly/abdomen
• जठरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जठर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• विभोः: of the Lord
• विभोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

Speakers

• Pulastya to Nārada (typical Vāmana Purāṇa dialogue frame; specific attribution not explicit in the given excerpt)

Primary Deities

• Viṣṇu (as Vibhu/Puruṣa)

Key Themes

• Cosmology
• Jyotiṣa
• Microcosm–macrocosm correspondence

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse encodes a Purāṇic vision of correspondence: cosmic order (graha, rāśi, nakṣatra) is mirrored in the body of the ‘Vibhu’ (cosmic person). Ethically, it encourages reverence for order (ṛta/dharma) by seeing one’s embodied life as participating in a larger, intelligible cosmos.

How does this fit the Pancalakṣaṇa?

It aligns most closely with Sarga/secondary cosmological description (a cosmographic-astral mapping), rather than genealogy (vaṃśa) or dynastic narration (vaṃśānucarita).

What is the symbolic significance?

Virgo (Kanyā) and Mercury (Budha) are linked here as an ‘abode’ (sadman), while bodily loci (hand, belly) sacralize human anatomy as a map of cosmic forces—supporting ritual/meditative ‘nyāsa’ style interpretation.