Adhyaya 24: The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra
पृथूदक-तीर्थमाहात्म्य एवं अक्षया-तिथिवर्णन (Pṛthūdaka-Tīrtha-Māhātmya evaṃ Akṣayā-Tithi-Varṇana)
Akshaya Tithi at Kurukshetra
പുലസ്ത്യ–നാരദ സംവാദചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ ഈ അധ്യായം കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ മഹാതീർത്ഥമായ പൃഥൂദകത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ദേവദേവനായ ഹരി (മുരാരി) ദേവന്മാരോട് അവിടെ പോകാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; പൃഥൂദകം സ്വഭാവതഃ പാവനവും പാപ‑ഭയനാശകവുമെന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. മൃഗശിര നക്ഷത്രത്തിൽ സൂര്യ‑ചന്ദ്രന്മാരും ബൃഹസ്പതിയും ഒരുമിക്കുന്ന ദിവസം ‘അക്ഷയാ’ തിഥിയായി പ്രസിദ്ധം; പ്രാചീ (കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന) സരസ്വതീതീരത്ത് പിതൃതർപ്പണവും ശ്രാദ്ധവും ചെയ്യാൻ അതി ഫലപ്രദം. ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവന്മാർ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ ശുഭയോഗം സ്ഥിരീകരിക്കാനും അംഗീകരിക്കാനും ബൃഹസ്പതിയോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പിതൃഭക്തി വംശവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രന്റെ പിണ്ഡദാനഫലമായി മേന ലഭിച്ച് ഹിമവാനു നൽകപ്പെടുന്നു; അവരുടെ സംയോഗത്തിൽ അത്യന്തം സുന്ദരികളായ മൂന്ന് പുത്രിമാർ ജനിക്കുന്നു.
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devadeva/Murāri instructs the gods to proceed to Kurukṣetra’s Pṛthūdaka, a mahātīrtha described as puṇya and pāpa-bhaya-apaha (sin- and fear-removing).
- Ritual time is specified through astral markers: the Mṛgaśiras nakṣatra with Sun, Moon, and Bṛhaspati yields the celebrated Akṣayā tithi, ideal for śrāddha and pitṛ-ārādhana at the prācī Sarasvatī.
- After the devas bathe, they petition Bṛhaspati to effect/confirm the auspicious configuration; the narrative then connects pitṛ-bhakti to lineage by recounting Indra’s piṇḍa-offering and the consequent bestowal of Menā to Himavān, leading to three divine-like daughters.
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
देवदेव उवाच एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः तं गच्छध्वं महातीर्थं यावत् संनिधिवोधितम्
ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവന്മാരേ, ഇങ്ങനെ ‘പൃഥൂദകം’ പുണ്യകരവും പാപത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഭയം അകറ്റുന്നതുമാണ്. അതിനാൽ, അതിന്റെ ദിവ്യ സന്നിധിയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ, ആ മഹാതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവിൻ.
Verse 2
यदा मृगशिरोऋक्षे शशिसूर्यौ बृहस्पतिः तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या त्वक्षया परिगीयते
മൃഗശിര നക്ഷത്രത്തിൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ബൃഹസ്പതിയും സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ ആ തിഥി അത്യന്തം പുണ്യമായതാണ്; അത് ‘അക്ഷയാ’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു, അക്ഷയ പുണ്യദായിനി.
Verse 3
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती पितॄन् आराधयध्वं हि तत्र श्राद्धेन भक्तिततः
ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന സരസ്വതി ഉള്ളിടത്തേക്ക് പോകുവിൻ; അവിടെ ഭക്തിയോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് പിതൃകളെ ആരാധിക്കുവിൻ.
Verse 4
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम्
അതിനുശേഷം മുരാരി (വിഷ്ണു)യുടെ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ച്, വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) സഹിതം ദേവന്മാർ കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ പുണ്യതീർത്ഥമായ പൃഥൂദകത്തിൽ സമാഗമിച്ചു.
Verse 5
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृशिरं कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालो ऽयमागतः
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് എല്ലാ ദേവന്മാരും ബൃഹസ്പതിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു— “ഭഗവൻ! വ്യക്തമായി അരുളുക; ഈ മൃഗശിര നക്ഷത്രം നിർണ്ണയിച്ച്, പാപഹരമായ പുണ്യതിഥി ഞങ്ങൾക്ക് നിശ്ചയിക്കൂ; ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സമയം എത്തിയിരിക്കുന്നു।”
Verse 6
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च
അവിടെ സൂര്യൻ തന്റെ ഗതിയിൽ പ്രവഹിക്കുന്നു; ആ ചന്ദ്രനും തന്റെ പഥത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ഹേ ഗുരോ! ദേവന്മാരുടെ കാര്യം നിങ്ങളിൽ ആശ്രിതമാണ്, അതിനാൽ ആ കര്ത്തവ്യവും നിർവഹിക്കൂ.
Verse 7
इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्यो ऽब्रवीदिदम् यदि वर्षाधिपो ऽहं स्यां ततो यास्यामि देवताः
ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ ദേവാചാര്യൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ വർഷാധിപനായാൽ, ഹേ ദേവതകളേ, അപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങളോടൊപ്പം പോകും।”
Verse 8
आषाढे मासि मार्गर्क्षे चन्द्रक्षयतिथिर्हि या तस्यां पुरन्दरः प्रीतः पिण्डं पितृषु भक्तितः
ആഷാഢ മാസത്തിൽ ‘മാർഗ’ നക്ഷത്രത്തിലും ‘ചന്ദ്രക്ഷയ’ തിഥിയിലും ഭക്തിയോടെ പിതൃകൾക്കു പിണ്ഡം അർപ്പിച്ചാൽ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) പ്രസന്നനാകുന്നു।
Verse 9
प्रादात् तिलमधून्मिश्रं हविष्यान्नं कुरुष्वथ ततः प्रीतास्तु पितरस्तां प्राहुस्तनयां निजाम
അവൻ എള്ളും തേനും കലർത്തിയ ഹവിഷ്യാന്നം അർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രസന്നരായ പിതൃകൾ അവളെ അവന്റെ സ്വന്തം പുത്രിയെന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു।
Verse 10
मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय वै ददुः तां मेनां हिमवांल्लब्ध्वा प्रसादाद् दैवतेष्वथ प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया
ദേവന്മാർ ഹിമം മൂടിയ ശൈലമായ ഹിമവാനെ മേനയെ നൽകി. ദേവാനുഗ്രഹത്താൽ മേനയെ ലഭിച്ച ഹിമവാൻ സന്തോഷിച്ചു; അവളോടൊപ്പം ഇഷ്ടപ്രകാരം വിഹരിച്ചു।
Verse 11
ततो हिमाद्रिः पितृकन्यया समं समर्पयन् वै विषयान् यथैष्टम् अजीजनत् सा तनयाश्च तिस्रो रूपातियुक्ताः सुरयोषितोपमाः
പിന്നീട് ഹിമാദ്രി പിതൃകന്യയായ (മേന)യോടൊപ്പം ഇഷ്ടപ്രകാരം വിഷയസുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു; അവൾ മൂന്നു പുത്രിമാരെ പ്രസവിച്ചു—അത്യന്തം സുന്ദരികൾ, ദേവയോഷിതുകൾക്ക് ഉപമയായവർ।
Frequently Asked Questions
The chapter uses the honorific Devadeva while also identifying the speaker as Murāri (a Viṣṇu epithet), a Purāṇic strategy that normalizes shared divine sovereignty and ritual authority across sectarian vocabularies, even as the narrative remains focused on tīrtha and śrāddha praxis.
Pṛthūdaka in Kurukṣetra is presented as a mahātīrtha whose bath removes pāpa and fear; its efficacy is heightened when performed at the prācī Sarasvatī, where pitṛ-ārādhana through śrāddha is explicitly prescribed, making the site a ritual node in the Sarasvatī-basin pilgrimage map.
No. The passage functions primarily as a Kurukṣetra tīrtha-māhātmya and a pitṛ-ritual calendar note (Akṣayā tithi), followed by a genealogical-etiological account (Indra’s offering leading to Menā and Himavān’s progeny), rather than the Bali–Vāmana conflict sequence.