Adhyaya 30

സ്കന്ദൻ പറയുന്നു—വാസുദേവപൂജാവിധി കേട്ട ശേഷം നാരദൻ പ്രായോഗിക വിജയമാഗ്രഹിച്ച് പരമഗുരുവിനോട് “മനസ്സിനെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം?” എന്ന് ചോദിച്ചു. മനോനിഗ്രഹം പണ്ഡിതർക്കുപോലും ദുഷ്കരം; മനസ്സിനെ ജയിക്കാതെ ഉപാസനയിൽ ഇഷ്ടഫലസിദ്ധി ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിച്ചു. ശ്രീനാരായണൻ മറുപടി നൽകി—ദേഹധാരികളുടെ പ്രധാന ശത്രു മനസ്സുതന്നെ; അതിനെ ശമിപ്പാനുള്ള നിർദോഷ മാർഗം വൈരാഗ്യവും ശാസനയും പിന്തുണയ്ക്കുന്ന വിഷ്ണുധ്യാനാഭ്യാസമാണ്. അതിനുശേഷം അഷ്ടാംഗയോഗത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ സംഗ്രഹം അവതരിപ്പിക്കുന്നു—യമം, നിയമം, ആസനം, പ്രാണായാമം, പ്രത്യാഹാരം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി. അഞ്ചു യമങ്ങളും അഞ്ചു നിയമങ്ങളും വിശദീകരിച്ച്, നിയമങ്ങളിൽ വിഷ്ണുപൂജയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ഓരോ അങ്കത്തിന്റെയും ലക്ഷണം, ശ്വാസസ്ഥൈര്യം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം എന്നിവ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അവസാനം മോക്ഷോന്മുഖ യോഗിയുടെ ദേഹത്യാഗക്രമം പറയുന്നു—പ്രാണനെ അന്തർസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ ഉയർത്തുക, ദ്വാരങ്ങൾ മുദ്രവെക്കുക, ബ്രഹ്മരന്ധ്രം പ്രാപിക്കുക, മായാജന്യ വാസനകൾ ഉപേക്ഷിക്കുക, ഏകാഗ്ര വാസുദേവസ്മരണയോടെ ദേഹം വിട്ട് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ദിവ്യധാമം പ്രാപിക്കുക. ഇത് യോഗശാസ്ത്രത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തസാരമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, സ്വന്തം മനസ്സിനെ ജയിച്ച് നിരന്തരം വാസുദേവാരാധന ചെയ്യണമെന്ന് അധ്യായം ഉപദേശിക്കുന്നു.