Adhyaya 24

നാരായണൻ ‘ജ്ഞാനം’ എന്നത്—ക്ഷേത്രം (ദേഹം-പ്രകൃതി)യും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തത്ത്വങ്ങളും വിവേചിച്ച് അറിയിക്കുന്ന വിവേകബുദ്ധിയാണെന്ന് നിർവചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വാസുദേവൻ പരബ്രഹ്മനായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു—ആദിയിൽ ഏകവും അദ്വൈതവും നിർഗുണവും; പിന്നെ കാലശക്തിയോടുകൂടിയ മായ ഉദ്ഭവിച്ച് കലക്കത്തിൽ അനവധി ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ പിറക്കുന്നു. ഒരു ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ മഹത്, അഹങ്കാരം, ത്രിഗുണക്രമം എന്നിവയിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ, മഹാഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ദേവതാകാര്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ച്, അവയുടെ സമഷ്ടിരൂപമായ വിരാട് ശരീരം ചരാചര ലോകത്തിന്റെ ആധാരമാകുന്നു. വിരാടിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാ (രജസ്), വിഷ്ണു (സത്ത്വം), ഹരൻ (തമസ്) എന്നിവരും അവരുടെ ശക്തികൾ—ദുർഗ്ഗ, സാവിത്രി, ശ്രീ—എന്നിവയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവയുടെ അംശങ്ങൾ പല രൂപങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കുന്നു. ഏകസമുദ്രത്തിലെ താമരയിൽ ഇരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാ ആദ്യം ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകുന്നു; ‘തപോ തപോ’ എന്ന അദൃശ്യ ആജ്ഞയാൽ ദീർഘതപസ്സും അന്വേഷണവും നടത്തി വൈകുണ്ഠദർശനം നേടുന്നു—അവിടെ ഗുണബന്ധനവും മായാഭയവും ഇല്ല. അവിടെ നാലുകൈകളുള്ള വാസുദേവനെ ദിവ്യപരിവാരത്തോടുകൂടെ കണ്ടു, പ്രജാവിസർഗശക്തിയുടെ വരം ലഭിച്ച്, വിരാട്-ഭാവം ധ്യാനിച്ച് സൃഷ്ടി ചെയ്യാൻ ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുന്നു. പിന്നീട് ബ്രഹ്മാ ഋഷികൾ, ക്രോധജന്യ രുദ്രാവിർഭാവം, പ്രജാപതികൾ, വേദങ്ങൾ, വർണാശ്രമങ്ങൾ, ജീവികളും ലോകങ്ങളും ക്രമീകരിക്കുകയും ദേവന്മാർ, പിതൃകൾ മുതലായവർക്ക് ഹവിസ്/കവ്യാദി അർപ്പണങ്ങളുടെ യോജ്യവിഭാഗം നിശ്ചയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അധ്യായാവസാനം കല്പഭേദപ്രകാരം സൃഷ്ടിവൈവിധ്യം, അതിരുകൾ തകരുമ്പോൾ വാസുദേവാവതാരസിദ്ധാന്തം വഴി ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കൽ, കൂടാതെ ക്ഷേത്ര-ക്ഷേത്രജ്ഞ, പ്രകൃതി-പുരുഷ, മായ, കാലശക്തി, അക്ഷര, പരമാത്മാ എന്നിവയുടെ ലക്ഷണവിവേകമേ ‘ജ്ഞാനം’ എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു.