Adhyaya 23

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീനാരായണൻ മൂന്നാം‑നാലാം ആശ്രമങ്ങളായ വാനപ്രസ്ഥവും സന്ന്യാസം/യതിയും സംബന്ധിച്ച ധർമ്മനിയമങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. വാനപ്രസ്ഥം മൂന്നാം ജീവിതഘട്ടമാണെന്ന് സ്ഥാപിച്ച് പ്രവേശന വ്യവസ്ഥകൾ പറയുന്നു: ഭാര്യ ആത്മീയമായി അനുയോജ്യയെങ്കിൽ കൂടെ പോകാം; അല്ലെങ്കിൽ അവളുടെ പോഷണം‑രക്ഷണം ഉറപ്പാക്കി വനവാസം സ്വീകരിക്കണം. തുടർന്ന് വനവാസിയുടെ തപശ്ചര്യ, നിർഭയതയും ജാഗ്രതയും, ലളിതമായ ആശ്രയം, ഋതുചര്യകൾ (ഗ്രീഷ്മത്തിൽ താപതപസ്, ശിശിരത്തിൽ ശീതസഹനം, വർഷകാലത്തിലെ നിയമങ്ങൾ), തൊലി/വല്കലം/ഇലവസ്ത്രം, വനഫല‑മൂലങ്ങളും ഋഷിധാന്യവും ആശ്രയിച്ച ജീവിതം, ആഹാരശേഖരണം‑പാചകസമയനിയമങ്ങൾ, ആവശ്യകതയില്ലാതെ കൃഷിയന്നം ഒഴിവാക്കൽ എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. ദണ്ഡം‑കമണ്ഡലം‑അഗ്നിഹോത്രസാമഗ്രികൾ സംരക്ഷിക്കൽ, അല്പ അലങ്കാരം, ഭൂമിശയനം, ദേശ‑കാല‑ശരീരബലം അനുസരിച്ച് തപസ് ക്രമീകരിക്കൽ എന്നിവയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വാനപ്രസ്ഥർക്കു നാല് വിഭാഗങ്ങൾ—ഫേനപ, ഔദുംബര, വാലഖില്യ, വൈഖാനസ—എന്ന് വർഗ്ഗീകരിച്ച്, എത്രകാലത്തിന് ശേഷം സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കാമെന്നുള്ള വഴികളും, തീവ്രവൈരാഗ്യമുണ്ടെങ്കിൽ ഉടൻ സന്ന്യാസത്തിനും അനുമതിയുമുണ്ട്. തുടർന്ന് യതിധർമ്മത്തിൽ അല്പവസ്ത്രം, നിയന്ത്രിത ഭിക്ഷാടനം, രസാസക്തി ഉപേക്ഷിക്കൽ, ശുചിത്വനിയമങ്ങൾ, നിത്യവിഷ്ണുപൂജ, ദ്വാദശാക്ഷര/അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രജപം, അസത്യവാക്കും ഉപജീവനത്തിനായുള്ള കഥാപ്രസംഗവും ഒഴിവാക്കൽ, ബന്ധ‑മോക്ഷവിഷയക ശാസ്ത്രാധ്യയനം, അപരിഗ്രഹം (മഠങ്ങളെയും സ്വത്തായി കാണാതിരിക്കുക), അഹങ്കാര‑മമത ത്യാഗം എന്നിവ പറയുന്നു. സ്ത്രീസംഗം, ധനം, അലങ്കാരം, സുഗന്ധം, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ എന്നിവയിൽ കടുത്ത ജാഗ്രത ആവശ്യപ്പെടുകയും, കാമം‑ലോഭം‑രസാസ്വാദം‑സ്നേഹം‑മാനം‑ക്രോധം എന്നീ ആറു ദോഷങ്ങൾ സംസാരകാരണമെന്നു ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം, ഭക്തിയോടെ ശ്രീവിഷ്ണുവിനെ ആശ്രയിച്ച് ഈ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നവർ ദേഹാന്തത്തിൽ വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.