Mantra 42
Rishi: Aśvamedha tradition
Devata: Tvaṣṭṛ; Agni as receiver of oblation
Chandas: Yajus with metrical colouring
Samhita Patha (Devanagari)
एक॒स्त्वष्टु॒रश्व॑स्या विश॒स्ता द्वा य॒न्तारा॑ भवत॒स्तथ॑ ऋ॒तुः । या ते॒ गात्रा॑णामृतु॒था कृ॒णोमि॒ ता-ता॒ पिण्डा॑नां॒ प्र जु॑होम्यग्नौ
Transliteration
ékaḥ tváṣṭur áśvasya víśastā dvā́ yantā́rau bhavatas táthā r̥túḥ | yā́ te gā́trāṇām r̥tuthā́ kr̥ṇómi tā́-tā pínḍānāṃ prá juhomy agnáu
Translation
ത്വഷ്ടൃയുടെ അശ്വത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മുറിച്ചു വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; രണ്ടുപേർ നിയന്ത്രകരാകുന്നു, അതുപോലെ ഋതുവും. നിന്റെ അവയവങ്ങളെ ഋതുക്രമപ്രകാരം ഞാൻ യഥാവിധി ക്രമീകരിക്കുന്നുവോ—അവ അവ പിണ്ഡങ്ങളെ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്ര അർപ്പിക്കുന്നു.
Padapatha (Word Analysis)
एकः । त्वष्टुः । अश्वस्य । विशस्ता । द्वौ । यन्तारौ । भवतः । तथा । ऋतुः । या । ते । गात्राणाम् । ऋतु-था । कृणोमि । ताः-ताः । पिण्डानाम् । प्र । जुहोमि । अग्नौ
Word by Word
एकःone
एकः:
Kartā
TypeAdjective/Numeral
Rootएक (प्रातिपदिक)
त्वष्टुःof Tvaṣṭṛ
त्वष्टुः:
Adhikaraṇa
TypeNoun (proper/deity)
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
अश्वस्यof the horse
अश्वस्य:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
अविशस्ताunpraised / not invoked (as worthy of praise)
अविशस्ता:
Kartā
TypeAdjective/Participle
Rootवि-शंस् (धातु) → अविशस्त (कृदन्त)
द्वाtwo
द्वा:
Kartā
TypeNumeral
Rootद्वि (प्रातिपदिक)
यन्तारौcontrollers / restrainers (drivers)
यन्तारौ:
Kartā
TypeNoun
Rootयन्तृ (प्रातिपदिक)
भवतःyou two are / become
भवतः:
(विधेय क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
तथाthus / likewise
तथा:
(सम्बन्ध/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
ऋतुःthe season / proper time
ऋतुः:
Kartā
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
याwhich (she/that)
या:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेof you / your
ते:
Sampradāna
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
गात्राणाम्of the limbs
गात्राणाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootगात्र (प्रातिपदिक)
ऋतुथाin due order / seasonally
ऋतुथा:
(प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootऋतु + था (अव्ययीभाव)
कृणोमिI make / I arrange
कृणोमि:
(विधेय क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
ताthose (them)
ता:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ताthose (them)
ता:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पिण्डानाम्of the lumps/portions (balls)
पिण्डानाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपिण्ड (प्रातिपदिक)
प्रforth / forward
प्र:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable (preverb)
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
जुहोमिI offer (into fire)
जुहोमि:
(विधेय क्रिया)
TypeVerb
Rootहु (धातु)
अग्नौin the fire
अग्नौ:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
T
TvaṣṭṛA
AgniṚ
Ṛtu (Season/Time)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes