Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 40

Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla Yajurveda school attribution; specific ṛṣi not marked in the excerpt).
Devata: Agni; Aśvins; Sarasvatī; Indra (Sutrāman); Savitṛ; Varuṇa; Bhaiṣajya-pati (lord of physicians); Vanaspati; collectively the ājyapā deities.
Chandas: Yajus (prose formulae; mixed enumerative litany rather than fixed ṛc-meter).

होता॑ यक्षद॒ग्निᳪ स्वाहाऽऽज्य॑स्य स्तो॒काना॒ᳪ स्वाहा॒ मेद॑सां॒ पृथ॒क् स्वाहा॒ छाग॑म॒श्विभ्या॒ᳪ स्वाहा॑ मे॒षᳪ सर॑स्वत्यै॒ स्वाह॑ ऋष॒भमिन्द्रा॑य सि॒ᳪहाय॒ सह॑स इन्द्रि॒यᳪ स्वाहा॒ऽग्निं न भे॑ष॒जᳪ स्वाहा॒ सोम॑मिन्द्रि॒यᳪ स्वाहेन्द्र॑ᳪ सु॒त्रामा॑ण सवि॒तारं॒ वरु॑णं भि॒षजां॒ पति॒ᳪ स्वाहा॒ वन॒स्पतिं॑ प्रि॒यं पाथो॒ न भे॑ष॒जᳪ स्वाहा॑ दे॒वा आ॑ज्य॒पा जु॑षा॒णो अ॒ग्निर्भे॑ष॒जं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

hótā yakṣad agníṃ svāhā—ā́jyasya stokā́nāṃ svāhā—médasāṃ pṛ́thak svāhā—chā́gaṃ aśvíbhyāṃ svāhā—méṣaṃ sárasvatyai svāhā—ṛṣabhám índrāya siṃhā́ya sáhasa índriyaṃ svāhā—agníṃ na bheṣajáṃ svāhā—sómaṃ índriyaṃ svāhā—índraṃ sutrā́māṇaṃ savitā́raṃ váruṇaṃ bhiṣajā́ṃ pátiṃ svāhā—vánaspátiṃ priyáṃ pā́tho na bheṣajáṃ svāhā—devā́ ājyapā́ juṣāṇó agnír bheṣajáṃ páyaḥ sómaḥ parisrutā́ ghṛtáṃ mádhu vyàntu—ā́jyasya hótar yaja

ഹോതൃ അഗ്നിക്കു യാഗാർപ്പണം ചെയ്യട്ടെ—സ്വാഹാ! നെയ്യിന്റെ തുള്ളികൾക്കു—സ്വാഹാ! മേദസ്സിന് (കൊഴുപ്പിന്) പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം—സ്വാഹാ! അശ്വിന്മാർക്കു ഛാഗം (ആൺമേച്ചി/മേക്ക്)—സ്വാഹാ! സരസ്വതിക്കു മേഷം (മേടം/ആൺആട്)—സ്വാഹാ! ഇന്ദ്രനു ഋഷഭം (കാള), സഹസിന്റെ സിംഹം, ഇന്ദ്രിയ-ബലത്തിനായി—സ്വാഹാ! അഗ്നി ഭേഷജം (ഔഷധം) ആയി—സ്വാഹാ! സോമം ഇന്ദ്രിയ-ബലം ആയി—സ്വാഹാ! സുത്രാമൻ ഇന്ദ്രനു—സ്വാഹാ! സവിതൃക്ക്—സ്വാഹാ! വരുണനു—സ്വാഹാ! ഭിഷജാം പതിക്കു—സ്വാഹാ! വനസ്പതിക്കു, പ്രിയ പാഥോ പോലെ, ഭേഷജമായി—സ്വാഹാ! ദേവന്മാർ ആജ്യപാനം ചെയ്തു പ്രസന്നരാകട്ടെ; അഗ്നി ഭേഷജം; പയഃ (പാൽ); സോമം പരിസ്രുതം; ഘൃതവും മധുവും ഒഴുകട്ടെ; ആജ്യത്തിന്റെ ഹോതൃ, യജ!

होता । यक्षत् । अग्निम् । स्वाहा । आज्यस्य । स्तोकानाम् । स्वाहा । मेदसाम् । पृथक् । स्वाहा । छागम् । अश्विभ्याम् । स्वाहा । मेषम् । सरस्वत्यै । स्वाहा । ऋषभम् । इन्द्राय । सिंहाय । सहसः । इन्द्रियम् । स्वाहा । अग्निम् । न । भेषजम् । स्वाहा । सोमम् । इन्द्रियम् । स्वाहा । इन्द्रम् । सुत्रामाणम् । सवितारम् । वरुणम् । भिषजाम् । पतिम् । स्वाहा । वनस्पतिम् । प्रियम् । पाथः । न । भेषजम् । स्वाहा । देवाः । आज्यपाः । जुषाणः । अग्निः । भेषजम् । पयः । सोमः । परिस्रुताः । घृतम् । मधु । व्यन्तु । आज्यस्य । होतः । यज ।

होताthe Hotṛ priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक) < √हु (जुहोति) / √ह्वा (आह्वाने) परम्परागत
यक्षत्let him sacrifice / offer
यक्षत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (देवपूजासंगतिकरणदानेषु)
अग्निम्Agni
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā (oblation-call)
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/यज्ञवाचक)
आज्यस्यof ghee
आज्यस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
स्तोकेभ्यःto the drops (small portions)
स्तोकेभ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootस्तोक (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
मेदसाम्of fats
मेदसाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootमेदस् (प्रातिपदिक)
पृथक्separately
पृथक्:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपृथक्
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
छागम्a goat
छागम्:
कर्म
TypeNoun
Rootछाग (प्रातिपदिक)
अश्विभ्याम्to the Aśvins
अश्विभ्याम्:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
मेषम्a ram
मेषम्:
कर्म
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक)
सरस्वत्यैto Sarasvatī
सरस्वत्यै:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
ऋषभम्a bull
ऋषभम्:
कर्म
TypeNoun
Rootऋषभ (प्रातिपदिक)
इन्द्रायto Indra
इन्द्राय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
सिंहायto the lion (as offering-deity/recipient)
सिंहाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootसिंह (प्रातिपदिक)
सहसःof might/force
सहसः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootसहस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vital power / vigor
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
अग्निम्Agni
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि
like (as)
:
(उपमान/निषेध-निपात; यहाँ उपमानार्थे)
TypeIndeclinable
Root
भेषजम्medicine, remedy
भेषजम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
सोमम्Soma
सोमम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vigor
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र
सुत्रामाणO good-protector
सुत्रामाण:
सम्बोधन
TypeAdjective
Rootसुत्रामन् (प्रातिपदिक)
सवितारम्Savitṛ
सवितारम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
वरुणम्Varuṇa
वरुणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
भिषजाम्of physicians
भिषजाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootभिषज् (प्रातिपदिक)
पतिम्lord
पतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
वनस्पतिम्lord of the forest (tree/plant)
वनस्पतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
प्रियम्dear, beloved
प्रियम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootप्रिय (प्रातिपदिक)
पाथःdrink, draught
पाथः:
(उपमान)
TypeNoun
Rootपाथस् (प्रातिपदिक)
like
:
(उपमान)
TypeIndeclinable
Root
भेषजम्remedy
भेषजम्:
(उपमेय/कर्म)
TypeNoun
Rootभेषज
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
आज्यपाःghee-drinkers
आज्यपाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootआज्यपा (प्रातिपदिक; आज्य + पा ‘पीने’)
जुषाणःaccepting, enjoying
जुषाणः:
कर्तृ-विशेषण
TypeParticiple
Root√जुष् (प्रीतिसेवनयोः) → जुषाण (कृदन्त)
अग्निःAgni
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि
भेषजम्remedy
भेषजम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभेषज
पयःmilk
पयः:
कर्म
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
सोमःSoma
सोमः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसोम
परिस्रुताःwell-filtered, flowing around
परिस्रुताः:
कर्तृ-विशेषण
TypeParticiple
Root√स्रु (स्रवणे) + परि → परिस्रुत (कृदन्त)
घृतम्ghee
घृतम्:
कर्म/समाहार
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
मधुhoney
मधु:
कर्म/समाहार
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
व्यन्तुlet them pervade / let them blow forth
व्यन्तु:
क्रिया
TypeVerb
Root√अन् (प्राणने/गत्यर्थे) with वि- → व्यन्तु (पाठपरम्परा: ‘वि + अय्/अन्’)
आज्यस्यof ghee
आज्यस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआज्य
होतरीO two Hotṛs (invoking priests)
होतरी:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजsacrifice! offer!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज्
A
Agni
A
Aśvins
S
Sarasvatī
I
Indra (Sutrāman, ‘good protector’)
S
Savitṛ
V
Varuṇa (Bhaiṣajām Pati)
V
Vanaspati
Ā
Ājyapā Devas (ghee-drinking gods)