Mantra 19
Rishi: Yājñavalkya-tradition (White Yajus school attribution; specific ṛṣi not marked in the Saṃhitā text here)
Devata: Chandas (Virāj) with speech-deities (Iḍā, Sarasvatī, Bhāratī) and Marut-hosts as supports of Indriya
Chandas: Virāj (explicitly stated)
Samhita Patha (Devanagari)
ति॒स्र इडा॒ सर॑स्वती॒ भार॑ती म॒रुतो॒ विश॑: । वि॒राट् छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं धे॒नुर्गौर्न वयो॑ दधुः
Transliteration
tisrá iḍā́ sárasvatī bhā́ratī marúto víśaḥ | virā́ṭ chánda ihéndriyáṃ dhenúr gaúr ná váyo dadhúḥ
Translation
മൂന്ന്—ഇളാ, സരസ്വതി, ഭാരതി; കൂടാതെ മരുത്ഗണം, വിശഃ (കുലങ്ങൾ/ജനസമൂഹങ്ങൾ). വിരാട് ഛന്ദസ്; ഇവിടെ അവർ ഇന്ദ്രിയബലം സ്ഥാപിച്ചു—പാൽ തരുന്ന ധേനുവിനെപ്പോലെ, ഗാവിനെപ്പോലെ, ജീവരസം (വയഃ) സ്ഥാപിച്ചു.
Padapatha (Word Analysis)
ति॒स्रः । इडा॑ । सर॑स्वती । भार॑ती । म॒रुतः॑ । विशः॑ । वि॒राट् । छन्दः॑ । इ॒ह । इन्द्रि॒यम् । धे॒नुः । गौः । न । वयः॑ । दधुः
Word by Word
तिस्रःthree (feminine)
तिस्रः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य/समूहस्य)
TypeNoun (Numeral adjective)
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
इडाःIḍās (the Iḍā powers)
इडाः:
कर्तृ (समुच्चित-कर्तृ)
TypeNoun
Rootइडा (प्रातिपदिक)
सरस्वतीःSarasvatīs
सरस्वतीः:
कर्तृ (समुच्चित-कर्तृ)
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
भारतीःBhāratīs
भारतीः:
कर्तृ (समुच्चित-कर्तृ)
TypeNoun
Rootभारती (प्रातिपदिक)
मरुतःthe Maruts
मरुतः:
कर्तृ (समुच्चित-कर्तृ)
TypeNoun
Rootमरुत् (प्रातिपदिक)
विशःthe clans/peoples
विशः:
कर्तृ (समुच्चित-कर्तृ)
TypeNoun
Rootविश् (प्रातिपदिक)
विराट्Virāṭ (metre/name)
विराट्:
कर्तृ/विशेष्य (छन्दः-सम्बन्धः)
TypeNoun/Adjective (name of a metre/‘cosmic’)
Rootविराज्/विराट् (प्रातिपदिक)
छन्दःthe metre
छन्दः:
कर्तृ/विशेष्य
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
अधिकरण (देश/प्रसङ्ग)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
इन्द्रियम्power; vigour; sense-power
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
धेनुःthe milch-cow
धेनुः:
कर्तृ (उपमान/उपमेय-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
गौःthe cow
गौः:
कर्तृ (धेनुः इति समनाधिकरण/विशेषण-भावः)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
नlike/as
न:
उपमान-निर्देशक (तुलना)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
वयःvitality; strength; life-force
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधुःthey have placed/established
दधुः:
क्रिया (कर्तृ-सम्बन्धः: पूर्वोक्ताः)
TypeVerb
Rootधा (धातु)
Entities Mentioned
I
IḍāS
SarasvatīB
BhāratīM
MarutsV
Virāj (Chandas)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary