Mantra 12
Rishi: Vājasaneyin ritual tradition (chandas-bandhu formula)
Devata: Agni; second hemistich invokes Chandas (Gāyatrī) as operative principle
Chandas: Gāyatrī (explicitly named; the mantra itself is a chandas-identification formula)
Samhita Patha (Devanagari)
समि॑द्धो अ॒ग्निः स॒मिधा॒ सुस॑मिद्धो॒ वरे॑ण्यः । गा॒य॒त्री छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्र्यविर्गौ॒र्वयो॑ दधुः
Transliteration
samídho agníḥ samídhā súsamiddho váreṇyaḥ | gāyatrī́ chánda indríyaṃ tryàvir gāúr váyo dadhúḥ
Translation
സമിധയാൽ അഗ്നി ജ്വലിച്ചിരിക്കുന്നു—സുസമിദ്ധൻ, വരേണ്യൻ (ആരാധ്യൻ/തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടേണ്ടവൻ). ഗായത്രി ഛന്ദസ്—ഇന്ദ്രിയം (ഇന്ദ്രന്റെ തേജസ്/ബലം); ത്ര്യവി (ത്രിവിധ ആടി/മേട), ഗൗ (പശു)യും വയഃ (പ്രാണശക്തി)യും—ഇവയെ അവർ സ്ഥാപിച്ചു.
Padapatha (Word Analysis)
समि॑द्धः । अ॒ग्निः । स॒मिधा॑ । सु-समि॑द्धः । वरे॑ण्यः । गा॒य॒त्री । छन्दः॑ । इ॒न्द्रि॒यम् । त्रि-अ॒विः । गौः । वयः॑ । द॒धुः
Word by Word
समिद्धःfully kindled
समिद्धः:
विशेषण (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootसम्-इध् (धातु) → समिद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
समिधाwith fuel-stick / by kindling-fuel
समिधा:
करण
TypeNoun
Rootसमिध्/समिधा (प्रातिपदिक)
सुसमिद्धःwell kindled
सुसमिद्धः:
विशेषण (अग्नेः)
TypeAdjective
Rootसु- + सम्-इध् (धातु) → सुसमिद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
वरेण्यःmost choice-worthy / excellent
वरेण्यः:
विशेषण (अग्नेः)
TypeAdjective
Rootवरेण्य (प्रातिपदिक; √वृ/√वर् ‘to choose’ से ‘to be chosen’)
गायत्रीGāyatrī (metre/deity)
गायत्री:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre / chandas
छन्दः:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य; गायत्र्याः सह समुच्चय)
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्power, vigor
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
त्र्यविःthe threefold ewe (symbolic)
त्र्यविः:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य; समुच्चित)
TypeNoun
Rootत्रि- + अवि (प्रातिपदिक)
गौःcow
गौः:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य; समुच्चित)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
वयःvitality, life-force
वयः:
कर्म (इन्द्रियम् इत्यस्य सह)
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधुःthey placed / bestowed
दधुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु)
Entities Mentioned
A
AgniG
Gāyatrī (Chandas)I
Indra (as indriya/vigour)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary