Mantra 83
Rishi: Traditionally ascribed within the Vājasaneyin transmission to the ritual lineage (often subsumed under Yājñavalkya’s school authority rather than a single ṛṣi-name for each late mantra cluster).
Devata: Sarasvatī (with implicit Aśvins/Nāsatyas).
Chandas: Mixed/irregular (late Saṃhitā style; not a strict classical triṣṭubh/jagatī identification without metrical audit).
Samhita Patha (Devanagari)
सर॑स्वती॒ मन॑सा पेश॒लं वसु॒ नास॑त्याभ्यां वयति दर्श॒तं वपु॑: । रसं॑ परि॒स्रुता॒ न रोहि॑तं न॒ग्नहु॒र्धीर॒स्तस॑रं॒ न वेम॑
Transliteration
sárasvatī mánasā peśaláṃ vásu nā́satyābhyāṃ vayati darśatáṃ vápūḥ | rásaṃ parísrutā ná róhitaṃ nagnáhur dhī́ras tásaraṃ ná vémá
Translation
സരസ്വതി മനസ്സുകൊണ്ട് മനോഹരമായ വസു (ധനം/ആശീർവാദം) നെയ്യുന്നു; നാസത്യന്മാരായ അശ്വിനികളോടൊപ്പം ദർശനീയമായ രൂപം അവൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ചുറ്റും ഒഴുകുന്ന രസധാരപോലെ, ചുവന്ന ദീപ്തിപോലെ—ജ്ഞാനികളും അതിനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അത് തറവാട്ടിലെ നെയ്ത്തിൽ ഓടുന്ന നാവു (ഷട്ടിൽ) പോലെയാണ്.
Padapatha (Word Analysis)
सरस्वती । मनसा । पेशलम् । वसु । नासत्याभ्याम् । वयति । दर्शतम् । वपुः । रसम् । परिस्रुता । न । रोहितम् । नग्नहुः । धीः । तसरम् । न । वेम
Word by Word
सरस्वतीSarasvatī (goddess)
सरस्वती:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक) < सरस्
मनसाwith (her) mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
पेशलम्beautiful, well-formed
पेशलम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootपेशल (प्रातिपदिक)
वसुwealth; a good (treasure)
वसु:
कर्म
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक)
नासत्याभ्याम्with the Nā́satyas (the Aśvins)
नासत्याभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootनासत्य (प्रातिपदिक)
वयतिweaves
वयति:
—
TypeVerb
Root√वे (वयति) [तन्तुवायने]
दर्शतम्lovely to see
दर्शतम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootदर्शत (प्रातिपदिक)
वपुःform, body
वपुः:
कर्म
TypeNoun
Rootवपुस् (प्रातिपदिक)
रसम्sap, essence
रसम्:
कर्म
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक)
परिस्रुताhaving flowed around; streaming
परिस्रुता:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootपरि-√स्रु (स्रवति) → परिस्रुत (कृदन्त)
नlike
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
रोहितम्red (one/thing)
रोहितम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootरोहित (प्रातिपदिक)
नand/like
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
अग्निहुःthe fire-priest; one who offers into fire
अग्निहुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्निहु (प्रातिपदिक)
धीःinsight, thought
धीः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootधी (प्रातिपदिक)
तसरम्shuttle (of a loom)
तसरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतसर (प्रातिपदिक)
नlike
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
वेमI have woven / I weave
वेम:
—
TypeVerb
Root√वे (वेमि/वेम) [तन्तुवायने]
Entities Mentioned
S
SarasvatīN
Nāsatyau (Aśvinau)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes