Mantra 13
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution)
Devata: Soma (and ritual abstractions: Dīkṣā/Prāyaṇīya as sacral acts)
Chandas: Mixed/prose-like yajus (not a fixed ṛgvedic metre)
Samhita Patha (Devanagari)
दी॒क्षायै॑ रू॒पᳪ शष्पा॑णि प्राय॒णीय॑स्य॒ तोक्मा॑नि । क्र॒यस्य॑ रू॒पᳪ सोम॑स्य ला॒जाः सो॑मा॒ᳪशवो॒ मधु॑
Transliteration
dīkṣā́yai rūpáṃ śaṣpā́ṇi prāyaṇī́yasya tók mā́ni | kráyasya rūpáṃ sómasya lā́jāḥ somā́ṃśavo mádhu
Translation
ദീക്ഷയുടെ രൂപം ശഷ്പാണി (പുല്ലിന്റെ മുളകൾ) ആകുന്നു; പ്രായണീയത്തിന്റെ രൂപം തോക്മാണി (ധാന്യകണങ്ങൾ) ആകുന്നു. ക്രയ (വാങ്ങൽ)യുടെ രൂപം ലാജാഃ (വറുത്ത ധാന്യം) ആകുന്നു; സോമത്തിന്റെ രൂപം സോമാംശവഃ (സോമദണ്ഡങ്ങൾ/അംശുക്കൾ) ആകുന്നു—മധു (മധുരത/തേൻ) തന്നേ.
Padapatha (Word Analysis)
दीक्षायै । रूपम् । शष्पाणि । प्रायणीयस्य । तोक्मानि । क्रयस्य । रूपम् । सोमस्य । लाजाः । सोम-अंशवः । मधु ।
Word by Word
दीक्षायैfor consecration (dīkṣā)
दीक्षायै:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootदीक्षा (प्रातिपदिक) < √दिक्ष्/√दीक्ष् (दीक्ष्—दीक्षायाम्, caus./denom.)
रूपम्form; appearance
रूपम्:
कर्म
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
शष्पाणिyoung grass-shoots
शष्पाणि:
कर्म
TypeNoun
Rootशष्प (प्रातिपदिक)
प्रायणीयस्यof the prāyaṇīya (opening/setting-forth rite)
प्रायणीयस्य:
सम्बन्ध
TypeAdjective
Rootप्रायणीय (प्रातिपदिक; कृत्—प्र + √या + अनीय)
तोक्मानिseeds; grains
तोक्मानि:
कर्म
TypeNoun
Rootतोक्मन् (प्रातिपदिक)
क्रयस्यof purchase; of buying
क्रयस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootक्रय (प्रातिपदिक)
रूपम्form; appearance
रूपम्:
कर्म
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
सोमस्यof Soma
सोमस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
लाजाःparched grains
लाजाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootलाजा (प्रातिपदिक)
सोमांशवःSoma-stalks; Soma shoots
सोमांशवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसोमांशु (प्रातिपदिक; सोम + अंशु)
मधुhoney; sweetness
मधु:
कर्म
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
SomaD
Dīkṣā (Consecration, personified sacral act)P
Prāyaṇīya (Opening rite, personified sacral act)K
Kraya (Purchase, personified sacral act)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes