Satyavrata, Vasiṣṭha, and the Crisis of Dharma: Protection, Anger, and Vow-Discipline

Verse 1

सूत उवाच । सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സത്യവ്രതൻ ഭക്തിയും കരുണയും തന്റെ പ്രതിജ്ഞാബലവും കൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ഭാര്യയെയും പോഷിച്ചു।

Verse 2

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने

അവൻ മാൻ, കാട്ടുപന്നി, വനചാരിയായ മഹിഷങ്ങൾ എന്നിവയെ വധിച്ച്, ആ മാംസം വിശ്വാമിത്ര മുനിയുടെ ആശ്രമസമീപത്ത് ഇട്ടു।

Verse 3

तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत

യാജകനും ഉപാധ്യായനും ചേർന്ന ധാർമ്മികാധികാരബലത്താൽ മുനി വസിഷ്ഠൻ തീർത്ഥം, പശുക്കൾ, രാത്രികാവൽ, അന്തഃപുരം എന്നിവയെ യഥാവിധി സംരക്ഷിച്ചു.

Verse 4

सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् । वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः

സത്യവ്രതന്റെ വാക്കുകളാലോ, അല്ലെങ്കിൽ സംഭവിക്കേണ്ട ഭാവിയുടെ പ്രബലബലത്താലോ, വസിഷ്ഠന്റെ ഉള്ളിൽ ദിനംപ്രതി കൂടുതൽ കോപം നിലകൊണ്ടു.

Verse 5

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च

അന്ന് പിതാവ് തന്റെ പുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് ത്യജിച്ച് പുറത്താക്കി. പ്രത്യേക കാരണമുണ്ടായതിനാൽ മുനി വസിഷ്ഠനും തടഞ്ഞില്ല.

Verse 6

पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत

പാണിഗ്രഹണ (വിവാഹ) മന്ത്രങ്ങളുടെ ദൃഢസമാപ്തി ഏഴാം പടിയിലാണ്. എന്നാൽ സത്യവ്രതത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ആ മന്ത്രം ചുണ്ടടച്ച് മന്ദമായി പറയുകയോ വ്യക്തബോധമില്ലാതെ ആവർത്തിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്.

Verse 7

तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः । कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति

ആ കർമത്തിൽ മഹാത്മാവ് തന്റെ പൂജ്യ പിതാവിന്റെ തൃപ്തി നേടി. ഹേ വിപ്രാ, “നിശ്ചയം ഞാൻ എന്റെ കുലത്തിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തവും മോചനവും നിർവഹിച്ചു” എന്നു അദ്ദേഹം വിചാരിച്ചു.

Verse 8

न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः

പിതാവ് ഉപേക്ഷിച്ച അവനെ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠനും തടഞ്ഞില്ല; ‘അവളുടെ സ്ഥാനത്ത് ഈ പുത്രനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും’ എന്നും മുനി പറഞ്ഞില്ല.

Verse 9

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली । अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

ആ ബലവാൻ പന്ത്രണ്ടു വർഷം ആ ദീക്ഷാവ്രതം വഹിച്ചു; എന്നാൽ മഹാത്മാവ് വസിഷ്ഠന്റെ മാംസം (വിധിക്കായി) ലഭിക്കാതിരുന്നതിനാൽ വലിയ തടസ്സം സംഭവിച്ചു.

Verse 10

सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः । तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः

രാജപുത്രൻ സർവകാമദായിനിയായ, എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും പാൽപോലെ നൽകുന്ന കാമധേനുവിനെ കണ്ടു. ക്രോധവും ലോഭവും, ക്ഷീണവും വിശപ്പും പിടിച്ചവനായി അവളിലേക്കു മനസ്സുറപ്പിച്ചു.

Verse 11

दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने । स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्

ഹേ മുനേ, ആ രാജാവ് മത്സ്യക്കാരന്റെ ധർമ്മം ആശ്രയിച്ച് അവളെ വധിച്ചു. പിന്നെ അവൻ തന്നേ ആ മാംസം ഭക്ഷിച്ചു, വിശ്വാമിത്രന്റെ പുത്രനുമത് നൽകി.

Verse 12

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे । उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः

അവൻ വിരുന്നൊരുക്കിയെന്നു കേട്ടപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ ക്രോധിച്ചു. അപ്പോൾ ക്രോധസഹിതനായ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അവനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 13

वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् । यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ക്രൂരനായവനേ, നിന്റെ ഈ രണ്ട് ശംഖുക്കൾ നേരത്തെ നശിച്ചിട്ടില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഇരുമ്പ് ശംഖുക്കളാൽ നിർമ്മിതമായ നിന്റെ ശരീരം ഞാൻ വീഴ്ത്തുമായിരുന്നു.

Verse 14

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

പിതാവിനെ അസന്തുഷ്ടനാക്കിയതിനാലും, ഗുരുവിന്റെ കറവപ്പശുവിനെ കൊന്നതിനാലും, ശുദ്ധീകരിക്കാത്തവ ഉപയോഗിച്ചതിനാലും നിന്റെ ലംഘനം മൂന്നുവിധത്തിലുള്ളതാണ്.

Verse 15

त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः । विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते

അവൻ “ത്രിശങ്കു” എന്നു പറഞ്ഞു; അതിനാൽ അവൻ ത്രിശങ്കു എന്ന പേരിൽ സ്മരിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ഭാര്യയുടെ ഭരണം‑പോഷണാർത്ഥം വിശ്വാമിത്രൻ എത്തി.

Verse 16

तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे । छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः

അവനിൽ പ്രസന്നനായ മുനി ത്രിശങ്കുവിന് വരം നൽകി. പിന്നെ വരം തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ രാജപുത്രൻ ഇഷ്ടമായ വരം അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 17

अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके । अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः

പന്ത്രണ്ടുവർഷം നീണ്ട അനാവൃഷ്ടിയുടെ ഭയം ഉണ്ടായപ്പോൾ മുനി അവനെ പിതൃരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, വിധിപ്രകാരം രാജയാഗങ്ങൾ നടത്തിച്ചു.

Verse 18

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः

ദേവന്മാരും വസിഷ്ഠനും നോക്കി നിൽക്കേ, പ്രഭുവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) അന്ന് അതേ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് आरोഹിച്ചു.

Verse 19

तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

അവന്റെ കേക്കയവംശജനായ ഭാര്യ സത്യരഥാ ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു—ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ—നിർമലനും പാപരഹിതനും ആയവൻ.

Verse 20

स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः । आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः

ആ രാജാവുതന്നെ ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ; ത്രൈശങ്കുവിന്റെ വംശജനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. രാജസൂയയാഗം നിർവഹിച്ചവൻ; ‘സമ്രാട്’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 21

हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः । रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्

ഹരിശ്ചന്ദ്രന് ‘രോഹിത’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു. രോഹിതന്റെ പുത്രൻ വൃകൻ; വൃകനിൽ നിന്ന് ബാഹു ജനിച്ചു.

Verse 22

हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् । नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत

ഹൈഹയരും താലജംഘരും ആ രാജാവിനെ പുറത്താക്കി. എങ്കിലും ആ ധാർമ്മിക ബ്രാഹ്മണൻ സ്വാർത്ഥലാഭത്തിനായി ഒന്നും ചെയ്തില്ല; അവൻ ധർമ്മപരനായിരുന്നു.

Verse 23

सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै । और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः

ഗാരയിലൂടെ ബാഹു ജനിച്ചു; അവനോടൊപ്പം സഗരനും അവന്റെ പുത്രനും ജനിച്ചു. ഔർവ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, ഭാർഗവൻ (ഔർവൻ) അവനെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു.

Verse 24

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः । जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान

ഭാർഗവൻ (പരശുരാമൻ) നിന്നു ആഗ്നേയാസ്ത്രം ലഭിച്ച രാജാവ് സഗരൻ താലജംഘനെയും ഹൈഹയരെയും വധിച്ച് ഭൂമിയെ ജയിച്ചു.

Verse 25

शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् । सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्

അവൻ ശകർ, ബഹൂദകർ, പാരദാന്തഗണങ്ങൾ, ഖശർ എന്നിവരെ ശാസനയിൽ കൊണ്ടുവന്നു. ‘സുധർമ്മം’ സ്ഥാപിച്ച് ധർമ്മവൃഷഭനെപ്പോലെ ദൃഢധർമ്മനിഷ്ഠയോടെ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു.

Verse 26

शौनक उवाच । स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् । जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ക്ഷത്രിയനിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ ജനിച്ചു? ആ ‘ഗര’യോടുകൂടി എങ്ങനെ ആയിരുന്നു? ഹേ സൂതപുത്രാ, അവൻ എങ്ങനെ വിജയിയായി—വിശദമായി പറയുക.

Verse 27

सूत उवाच । पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च । यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने

സൂതൻ പറഞ്ഞു—രാജാ പരീക്ഷിത് ചോദിച്ചപ്പോൾ ഋഷി വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയുന്നു. ഹേ മുനേ, ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ കേൾക്കുക.

Verse 28

पारीक्षितो उवाच । कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने । जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि

പരീക്ഷിത് പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, സഗരരാജാവ് ഗരയോടൊപ്പം എങ്ങനെ ജനിച്ചു? പിന്നെ അവനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? ഇതെല്ലാം വിശദമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരണമേ।

Verse 29

वैशम्पायन उवाच । बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल । हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ താത, ദുരിതത്തിലായ ബാഹുവിന്റെ രാജ്യം വാസ്തവത്തിൽ കവർന്നെടുത്തു; ഹൈഹയരും താലജംഘരും ശകരും ചേർന്ന്, ഹേ മനുഷ്യാധിപാ, അത് പിടിച്ചെടുത്തു।

Verse 30

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्

യവനർ, പാരദർ, കാംബോജർ, പാഹ്നവർ, ബഹൂദകർ—ഈ അഞ്ചു കൂട്ടങ്ങളെയും രാക്ഷസഗണങ്ങളിൽ പെട്ടവരെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 31

एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् । कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्

ഹേ രാജാവേ, രാക്ഷസരുടെ ഈ അഞ്ചു ഗണങ്ങൾ ഹൈഹയരുടെ പക്ഷത്തിൽ വീര്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു; ഹേ ബാഹോ, ബലത്താൽ തോറ്റ രാക്ഷസർ അവരുടെ രാജ്യം അവർക്കു കൈമാറേണ്ടിവന്നു।

Verse 32

हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ । पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्

ഹേ വിപ്രന്മാരേ, തുടർന്ന് രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട ബാഹു വനത്തിലേക്ക് പോയി. ഭാര്യയും അനുഗമിച്ചു; ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി അവസാനം അവൻ പ്രാണൻ വിട്ടു।

Verse 33

पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता । सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया

അവന്റെ യാദവീ ഭാര്യ ഗർഭിണിയായി അവന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു. സഹപത്നിയുടെ പുത്രനോടുള്ള അസൂയകൊണ്ട് ആ സഹപത്നി മുമ്പേ അവൾക്ക് വിഷമാത്ര നൽകിിരുന്നു।

Verse 34

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत । और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्

അവൾ ഭർത്താവിന്റെ ചിത ഒരുക്കി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ഇറങ്ങാൻ തുടങ്ങി; എന്നാൽ രാജാവേ, ഭാർഗവനായ ഔർവ ഋഷി കരുണയാൽ അവളെ തടഞ്ഞു।

Verse 35

तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे । सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा

ഗർഭസംരക്ഷണാർത്ഥം ആ മുനിവര്യന്റെ ആശ്രമത്തിൽ പാർത്ത രാജ്ഞി, ആ ശ്രേഷ്ഠ മുനിയെ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചു; ഹൃദയത്തിൽ ശങ്കരനെ നിരന്തരം സ്മരിച്ചു।

Verse 36

एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः । सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते

ഒരിക്കൽ അവളുടെ ഗർഭം ‘ഗര’ എന്ന വിഷത്തോടുകൂടി സ്ഖലിച്ച് പുറത്തുവന്നു. അത് ശുഭ മുഹൂർത്തത്തിലും ഉത്തമ ലഗ്നത്തിലും, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ ഉച്ചസ്ഥാനത്തായിരുന്ന വേളയിലായിരുന്നു।

Verse 37

तस्मिंल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम । व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അതേ അത്യന്തം ശുഭവും ബലവത്തുമായ ലഗ്നത്തിൽ ‘സഗരൻ’ എന്ന മഹാബാഹുവായ രാജാവ് ജനിച്ചു।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सत्यव्रतादिसगरपर्यंत वंशवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ അഞ്ചാം ഭാഗമായ ‘ഉമാസംഹിത’യിൽ ‘സത്യവ്രതം മുതൽ സഗരൻ വരെ വംശവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള മുപ്പത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 39

आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् । जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः

ദേവന്മാർക്കും ദുസ്സഹമായ ആ ആഗ്നേയായുധം മഹാഭാഗനായ നൃപോത്തമൻ സഗരൻ വിധിപൂർവം ആനന്ദത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 40

स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च

അവൻ ആ ദിവ്യാസ്ത്രബലത്താലും ദേഹബലത്താലും സമന്വിതനായി, ക്രോധാവേശത്തോടെ, അസ്ത്രശക്തിയാൽ ഹൈഹയരെ വേഗത്തിൽ സംഹരിച്ചു।

Verse 41

आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः । धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले

ആ സഗരൻ—കീർത്തിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—ലോകങ്ങളിലാകെ കീർത്തി നേടി, ഭൂമിയിൽ ധർമ്മം സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 42

ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः

അപ്പോൾ ശകർ, യവനർ, കാംബോജർ, പാഹ്നവർ എന്നിവരൊക്കെയും—യുദ്ധത്തിൽ അടിക്കേറ്റ് വീഴുമ്പോൾ—വസിഷ്ഠ മുനിയുടെ ശരണം തേടി।

Verse 43

वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्

നിശ്ചിത സമയത്ത് മഹാദ്യുതി വസിഷ്ഠൻ യുക്തിയോടെ ഒരു തന്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, ആദ്യം അവർക്കു അഭയം നൽകി, രാജാവ് സഗരനെ തടഞ്ഞു।

Verse 44

सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह

ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഗരൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ ദൃഢമായി പാലിച്ചു; ധർമ്മാനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിച്ച് അവരുടെ കേശരൂപം മാറ്റി.

Verse 45

अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च

ശകരുടെ തലയുടെ പകുതി മുണ്ഡനം ചെയ്ത് അവരെ വിട്ടയച്ചു; യവനരുടെയും കാംബോജരുടെയും തല മുഴുവനും മുണ്ഡനം ചെയ്തു.

Verse 46

पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः । निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

ആ മഹാത്മാവ് ചിലരെ തിലക/ഭസ്മധാരികളാക്കി, ചിലരെ മുണ്ഡകേശികളാക്കി, ചിലരെ അഴുക്കുകേശവും താടിയും ഉള്ളവരാക്കി; അവരെ വേദസ്വാധ്യായത്തിലും ‘വഷട്’കാരത്തിലും നിന്ന് വഞ്ചിതരാക്കി.

Verse 47

जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा । सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः

ആ ഭൂഭുജൻ ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ സമസ്ത ഭൂമിയും ജയിച്ചു. ഹേ താത, ആ ക്ഷത്രിയർ എല്ലാവരും മുൻപേ ധർമ്മഹീനരാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 48

स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् । अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः

ധർമ്മവിജയിയായ ആ പാർത്ഥിവ രാജാവ്, ഈ വസുന്ധരയെ ജയിച്ച ശേഷം, വാജിമേധ (അശ്വമേധ) യജ്ഞത്തിനായി വിധിപൂർവ്വം അശ്വത്തെ സംസ്കരിച്ചു.

Verse 49

तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे । गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने

ഓ മുനേ, അവൻ അതിനെ വിട്ടയച്ചപ്പോൾ ആ യജ്ഞാശ്വം തെക്ക്‑കിഴക്കുദിശയിൽ സമുദ്രത്തേയ്ക്ക് പോയി; അവന്റെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു।

Verse 50

देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना । वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

ദേവരാജനായ ശക്രൻ സ്വാർത്ഥസിദ്ധിക്കായി കടൽത്തീരത്തിനടുത്ത് ആ യജ്ഞാശ്വത്തെ അപഹരിച്ചു; പിന്നെ അതിനെ ഭൂമിക്കുള്ളിൽ ഒളിപ്പിച്ചു।

Verse 51

महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च । स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः

അനന്തരം മഹാരാജ സഗരൻ ആ അശ്വത്തെ അന്വേഷിക്കാനായി തന്റെ പുത്രന്മാരെക്കൊണ്ട് ആ പ്രദേശം എല്ലാടവും കുഴിപ്പിച്ചു।

Verse 52

आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे । तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्

അപ്പോൾ അവിടെ, മഹാസമുദ്രം ഖനനം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ, അവർ സർവ്വവിശ്വരൂപനായ ആദിപുരുഷദേവൻ കപിലനെ സമീപിച്ചു.

Verse 53

तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः

അവൻ ഉണർന്നപ്പോൾ, അവന്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്നുയർന്ന അഗ്നി ജ്വലിച്ചു; അറുപതിനായിരം പേർ ദഗ്ധമായി ഭസ്മമായി, നാലുപേർ മാത്രം ശേഷിച്ചു.

Verse 54

हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः

ഹർഷകേതു, സുകേതു, ധർമരഥ; ശൂരനും പഞ്ചജനനും—ഈ രാജാക്കന്മാർ അവന്റെ വംശം തുടരുവാൻ കാരണമായി.

Verse 55

प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഹരി (വിഷ്ണു) സ്വയം അവനു അഞ്ചു വരങ്ങൾ നൽകി—ഉത്തമ വംശം, തീക്ഷ്ണ മേധ, ദീർഘകാല കീർത്തി, സമുദ്രാധിപത്യം, പുത്രനും ധനവും.

Verse 56

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै । तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्

ആ കര്‍മ്മഫലത്താലേ അവന്‍ നിശ്ചയമായി സാഗരത്വം പ്രാപിച്ചു. അശ്വമേധയാഗത്തിനായിരുന്ന ആ അശ്വത്തെ അവന്‍ സമുദ്രത്തില്‍നിന്ന് വീണ്ടെടുത്തു.

Verse 57

आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः । ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः

ആ മഹായശസ്സുള്ള രാജാവ് നൂറ് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തി; അവിടെ സുവ്രതനായി ശംഭു (ശിവൻ)യുടെ വിഭൂതികളെ ദേവതാരൂപത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു.