Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā

Verse 1

सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ദാക്ഷായണിയിൽ മഹർഷി കശ്യപനിൽ നിന്ന് വിവസ്വാൻ ജനിച്ചു. അവന്റെ ഭാര്യ ത്വഷ്ടാവിന്റെ ദിവ്യപുത്രി സംജ്ഞ; അവൾ സുരേണുകാ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായിരുന്നു.

Verse 2

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी

ഹേ മുനേ, രൂപയൗവനത്തിൽ ദീപ്തയായ അവൾ ആ അസഹ്യവും ദുസ്സഹവുമായ തേജസ്സിനെ സഹിക്കാനായില്ല; ഭർത്തൃരൂപത്തിലായിട്ടും അവൾ തൃപ്തയായില്ല.

Verse 3

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी

ആദിത്യന്റെ ആ രൂപത്തിലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന തേജസ്സിനെ അവൾ സഹിക്കാനായില്ല. ചൂടിൽ ദഹിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ആ സുന്ദരവർണ്ണിനി അപ്പോൾ വ്യാകുലയും ഉദ്വിഗ്നയും ആയി.

Verse 4

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः

ഹേ ഋഷേ, അവളിൽ ഭാസ്കരൻ മൂന്നു സന്താനങ്ങളെ ജനിപ്പിച്ചു. സംജ്ഞയിൽ ആദ്യം ശ്രാദ്ധദേവ പ്രജാപതി മനു ജനിച്ചു.

Verse 5

यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः

യമനും യമുനയും ഇരട്ടകളായി ജനിച്ചു. ഇങ്ങനെ സംജ്ഞയിൽ സൂര്യനിൽ നിന്നു തീർച്ചയായും മൂന്നു സന്താനങ്ങൾ ജനിച്ചു.

Verse 6

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्

വിവസ്വാന്റെ അതി പ്രചണ്ഡമായ ദീപ്തരൂപം കണ്ട സംജ്ഞയ്ക്ക് സഹിക്കാനായില്ല; അതുകൊണ്ട് അവൾ സ്വന്തം സത്തയിൽ നിന്നു ശുഭമായ ഛായാരൂപം സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 7

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते

അപ്പോൾ മായാമയിയായ ഛായ ഭക്തിയോടെ സംജ്ഞയോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ ശുഭേ, ഇവിടെ ഞാൻ നിന്റെ ഏത് കാര്യം ചെയ്യണം? ഹേ ശുചിസ്മിതേ, പറയുക.”

Verse 8

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः

സംജ്ഞ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ പോകുന്നു; നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ—എന്റെ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക്. എന്നാൽ ഹേ സത്യേ, നീ ഈ ഭവനത്തിൽ തന്നെ സത്യമായി നിർവികാരമായി വസിക്കണം.”

Verse 9

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्

എന്റെ ഈ രണ്ടു ബാലന്മാർ സദ്ഗുണികളും ശീലവാന്മാരുമാണ്; ഈ കന്യക സുമധ്യമാ. എനിക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇവരെ മൃദുവായി പാലിച്ച് സുഖത്തിൽ വെക്കുക.

Verse 10

छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

ഛായ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, നീ എന്റെ മുടി പിടിച്ച് ചെയ്ത അതിഭീകരമായ ദുഷ്കൃത്യം ഞാൻ സഹിക്കും. നിനക്ക് എന്റെ അഭിപ്രായം ഞാൻ വെളിപ്പെടുത്തുകയില്ല. ദേവി, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ സുഖമായി പോകുക.

Verse 11

सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവി ലജ്ജിതയായി പിതാവിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോയി. അവിടെ പിതാവ് അവളെ ശാസിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും അതേ വഴിയിലേക്കു നിയോഗിച്ചു.

Verse 12

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह

അപ്പോൾ അവൾ വഡവ (കുതിരപ്പെൺ) രൂപം ധരിച്ചു, തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം മറച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. കുരുദേശവും ഉത്തരദേശങ്ങളും പ്രാപിച്ച് മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 13

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल

എന്നാൽ സൂര്യൻ ഛായയെ സഞ്ജ്ഞയെന്നു കരുതി, അപ്പോൾ അവളിൽ ഒരു ശ്രേഷ്ഠ പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു. സവിതാവ് സാവർണി മനുവിനെ തന്നെയാണു പ്രസവിപ്പിച്ചത്.

Verse 14

संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते

സഞ്ജ്ഞയുടെ അപേക്ഷയാൽ പ്രേരിതയായ ഛായാ നിത്യവും സ്വന്തം പുത്രനോടു കൂടുതൽ സ്നേഹം കാണിച്ചു; എന്നാൽ മൂത്ത പുത്രനോടു അതുപോലെ കാണിച്ചില്ല.

Verse 15

अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

എന്നാൽ അവന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ യമൻ അത് സഹിച്ചില്ല; അവനെ ഒട്ടും സഹിക്കാനായില്ല. ബാല്യാവസ്ഥയും, അതിൽ നിന്നു വരാനിരിക്കുന്ന ഫലത്തെ അത്യന്തം ഗൗരവമായി കണ്ടതും മൂലം അവൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞവനായി.

Verse 16

छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता

വൈവസ്വത യമൻ ഛായയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, കലക്കത്താൽ മലിനമായ ഛായ ക്രോധത്തോടെ അവനെ ശപിച്ചു.

Verse 17

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्

അതിക്രോധത്തോടെ യമൻ “ഈ പാദം നിന്മേൽ പതിക്കട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് കൈകൂപ്പി സംഭവിച്ച എല്ലാം പിതാവിനോട് അറിയിച്ചു.

Verse 18

भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

ശാപഭയത്താൽ അത്യന്തം വിറച്ച അവൻ സൂചനകളും പരോക്ഷവചനങ്ങളും കൊണ്ട് കാര്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചു. സത്യത്തിൽ, അമ്മ എല്ലാ മക്കളോടും സമസ്നേഹത്തോടെ പെരുമാറണം.

Verse 19

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति

ഞങ്ങളോടുള്ള സ്നേഹം മാറ്റിവെച്ച് അവൾ ഇളയവനെ പോറ്റുന്നു; അതുകൊണ്ട് കോപത്തിൽ എന്റെ പാദം ഉയർന്നു—ദയവായി ഈ അപരാധം ക്ഷമിക്കണമേ।

Verse 20

शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते

ഹേ ദേവേശാ, തപസ്സികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ എന്റെ ജനനി എന്നെ ശപിച്ചിട്ടുണ്ട്; എങ്കിലും ഹേ ഗോപതേ, നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ എന്റെ പാദങ്ങൾ വഴുതാതെയും ഞാൻ മാർഗത്തിൽ നിന്ന് വീഴാതെയും ഇരിക്കട്ടെ।

Verse 21

सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

സവിത പറഞ്ഞു—മകനേ, സംശയമില്ല; ഇവിടെ മഹത്തായ കാരണമുണ്ട്. ധർമ്മജ്ഞനും സത്യവാദിയും ആയ നിനക്കുള്ളിൽ ക്രോധം ഏതു ഹേതുവാൽ പ്രവേശിച്ചു?

Verse 22

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले

നിന്റെ മാതാവിന്റെ വാക്കിനെ അസത്യമാക്കാൻ കഴിയില്ല. പുഴുക്കൾ മാംസം എടുത്തുകൊണ്ട് ഭൂതലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും.

Verse 23

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो

ആ വാക്ക് തീർച്ചയായും സത്യമായിത്തീരും; നീയും ത്രാതാവാകും. മകനേ, ചെയ്യുക—സംശയിക്കരുത്. പ്രഭോ, ആദ്യം സ്വന്തം മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കി ആശ്വസിപ്പിക്കൂ.

Verse 24

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനീശ്വരാ, യമനെന്ന പേരുള്ള തന്റെ പുത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ആദിത്യനായ സൂര്യൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞ് ഛായയോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 25

सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि

സൂര്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രിയേ, ഹേ കുമതി ചണ്ഡീ, നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് ചെയ്തത്? എങ്കിലും നിനക്കുള്ള എന്റെ സ്നേഹം കൂടുതലാണ്; അതിനാൽ ഇത് എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തേണ്ടതാണ്.

Verse 26

सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा

സൂതൻ പറഞ്ഞു—രവിയുടെ വചനം കേട്ട് അവൾ യഥാർത്ഥം അതുപോലെ തന്നെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ കാമരൂപ സൂര്യന്റെ ദാഹത്തിൽ ദഗ്ധയായി, അന്നേരം അവനെ/അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ശമിപ്പിച്ചു.

Verse 27

छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले

ഛായ പറഞ്ഞു—നിന്റെ അതിതേജസ്സാൽ ദഗ്ധയായി ഈ രൂപം ഇനി ശോഭിക്കുന്നില്ല. ആ അവസ്ഥ സഹിക്കാനാകാതെ, അതേ നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അവൾ വനത്തിൽ പുല്ലുമേടിലെ നിലത്ത് വസിക്കുന്നു.

Verse 28

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्

ഹേ ഗോപതേ! പ്രശംസനീയയും യോഗബലസമ്പന്നയുമായ അവൾ യോഗസമാധി പ്രാപിച്ച്, അനുകൂലഭാവമുള്ള ദേവേശനോട് ആത്മതത്ത്വമയമായ ഉപദേശം അറിയിച്ചു.

Verse 29

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः

“ഇന്ന് ഞാൻ എന്റെ രൂപം സംയമിപ്പിച്ച് നിനക്കു മനോഹരമാക്കും.” സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ടപ്പോൾ വിവസ്വാൻ മാർത്താണ്ഡന്റെ ക്രോധം ശമിച്ചു.

Verse 30

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च

ആ തേജസ്സിനെ ചുറ്റുന്ന ചക്രത്തിന്മേൽ ഏറിപ്പിച്ച് മുനി അതിനെ നിശ്ചയമായി ഛേദിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് അത്യന്തം ദീപ്തമായ ഒരു രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; എന്നാൽ അത് സ്വന്തം പ്രഭയാൽ മൂടപ്പെട്ടും ആവൃതമായും നിന്നു.

Verse 31

कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह

അപ്പോൾ ത്വഷ്ടാവ് കൂടുതൽ കാന്തിമയമായ ഒരു രൂപം നിർമ്മിച്ചു; അത് അന്നേരം അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് ശക്തമായ ആഗ്രഹം കൊണ്ടു പ്രേരിതനായി അവൻ തന്റെ ഭാര്യയെ തന്നേ ദർശിച്ചു.

Verse 32

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया

സ്വന്തം തേജസ്സും നിയമബലവും കൊണ്ടു അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും അപ്രാപ്യനും അജേയനും ആയിരുന്നു. അവൻ അശ്വരൂപം ധരിച്ചു, സംഗമേച്ഛയാൽ പ്രേരിതനായി അവളുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു.

Verse 33

मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने

ഹേ മുനേ, സംഗമത്തിനായി ചലിക്കുന്ന അവളെ കണ്ടപ്പോൾ, മറ്റൊരു പുരുഷൻ സമീപിക്കുമോ എന്ന ആശങ്കയിൽ അവൻ തന്റെ ശുക്രം വായിൽ നിന്ന് നാസികയിലേക്കു ഒഴുക്കിവിട്ടു.

Verse 34

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि

അതിനുശേഷം വൈദ്യന്മാരില്‍ ശ്രേഷ്ഠരായ രണ്ടു ദിവ്യ അശ്വിനുകള്‍ ജനിച്ചു. അവർ നാസത്യനും ദസ്രനും എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—അവരാണ് ‘ദ്വൗ അശ്വിനൗ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഇരട്ടയാളുകള്‍.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവ മഹാപുരാണത്തിലെ അഞ്ചാം ഭാഗമായ ഉമാസംഹിതയിൽ, മന്വന്തരകീർത്തനപ്രസംഗത്തിൽ ‘വൈവസ്വത (മന്വന്തര) വർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള മുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 36

पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्

ഭർത്താവിനോടൊപ്പം സതി സന്തോഷം നിറഞ്ഞ പ്രകാശമുള്ള മുഖത്തോടെ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. തുടർന്ന് ആ ദിവ്യ ദമ്പതികൾ പരസ്പര പ്രീതിയിൽ മുൻപേക്കാൾ അധികമായി ആനന്ദിച്ചു.

Verse 37

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः

ആ കർമ്മം മൂലം യമന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം പീഡിതമായി; പിന്നെ ധർമ്മത്തിലൂടെ ഈ പ്രജകളെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മരാജൻ ധർമ്മനിയമംകൊണ്ട് ജനങ്ങളെ നയിച്ചു.

Verse 38

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च

ആ കര്‍മ്മം കൊണ്ടുതന്നെ മഹാദ്യുതിയുള്ള ധര്‍മരാജന്‍ പിതൃലോകാധിപത്യവും ലോകപാലത്വപദവും ലഭിച്ചു.

Verse 39

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे

സാവർണി തന്നെയായിരുന്നു മനു, പ്രജാപതി, തപസ്സിന്റെ നിധി. തന്റെ കർമ്മപുണ്യഫലത്താൽ വൈവസ്വത മനുവിന് ശേഷം വരുന്ന സാവർണി മന്വന്തരത്തിൽ വീണ്ടും മനുവാകും.

Verse 40

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी

മേരു പർവതത്തിന്റെ പൃഷ്ഠത്തിൽ പ്രഭു ഇന്നും ഘോരതപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ആ ദമ്പതികളുടെ ഇളയ പുത്രി യശസ്വിനിയായ യമീ ആയിരുന്നു.

Verse 41

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते

അപ്പോൾ യമുനാ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായി, ലോകങ്ങളെ പാവനമാക്കുന്നവളായി മാറി. ലോകത്തിൽ അവളെ ‘മനു’ എന്നും ‘സാവർണി’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.

Verse 42

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः

ദേവന്മാരുടെ ജന്മവൃത്താന്തമായ ഈ കഥ ആരെങ്കിലും ശ്രവിക്കുകയോ ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ആപത്ത് വന്നപ്പോൾ ആ ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി മഹത്തായ യശസ്സു പ്രാപിക്കും.