
ഈ 26-ാം അധ്യായത്തിൽ ഉമാ–ശങ്കര സംവാദമായി കാലജ്ഞാനവും ‘കാലവഞ്ചനം’ എന്നതിന്റെ അർത്ഥവും പറയുന്നു—ഇത് ബ്രഹ്മാണ്ഡനിയമം ഒഴിവാക്കൽ അല്ല, യോഗസാധനയിലൂടെ കാലബന്ധനം അതിക്രമിക്കൽ. ഉമ, സർവ്വജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന കാലവും മരണവും എന്ന സമീപതയെ തത്ത്വനിഷ്ഠ യോഗികൾ എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കണം എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ശങ്കരൻ ലോകഹിതാർത്ഥം സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു—ദേഹം പഞ്ചഭൗതികം; ആകാശം സർവ്വവ്യാപി, അതിൽ എല്ലാം ലയിക്കുകയും അവിടെ നിന്നു വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു—ഇത് അനിത്യതയും തുടർച്ചയും ബോധിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂതവിചാരം സ്ഥിരഭാവവും, തപസ്സും മന്ത്രബലവും പോഷിപ്പിക്കുന്ന ഉന്നതജ്ഞാനവും നൽകുന്നു; ഘണ്ട, വീണ തുടങ്ങിയ നാദചിഹ്നങ്ങൾ നാദ–ആകാശ പ്രതീകമായി അന്തർനാദസാധനയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘കാലത്തെ ജയിക്കൽ’ എന്നത് നശ്വര ദേഹാഭിമാനം വിട്ട് സാക്ഷാത്കാരജ്ഞാനത്തിൽ മോക്ഷസ്ഥിതിയിലാകുന്നതാണ്.
Verse 1
देव्युवाच । कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः । कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः
ദേവി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ, നിങ്ങൾ കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം പറഞ്ഞു. ഇനി തത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതരായ യോഗികൾ കാലത്തെ എങ്ങനെ വഞ്ചിച്ച് അതിനെ അതിക്രമിക്കുന്നു എന്ന് പറയുക.
Verse 2
कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु । यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम्
കാലം സത്യമായി എല്ലാ ജീവികളോടും അത്യന്തം അടുത്തായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; ആരുടെ നിശ്ചിത സമയം വന്നുവോ, അതിനെ മരണവും പോലും തടയുകയോ വഞ്ചിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല।
Verse 3
तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि । योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദേവാ, എന്നോടു പ്രീതിയോടെ എനിക്ക് പറയണമേ. യോഗികളുടെ ഹിതത്തിനായും, സകല സത്യസുഖവും നൽകുന്ന ആ ഉപദേശം നീ അരുളിച്ചെയ്യുക।
Verse 4
शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे । समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः
ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, ഹേ ശിവേ, ശ്രവിക്ക. നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ സംക്ഷേപമായി സർവ്വമാനവരുടെ ഹിതാർത്ഥം പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 5
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम्
പൃഥ്വി, ജലം, തേജസ്, വായു, ആകാശം—ഇവയുടെ സംയോഗത്താൽ ദേഹം പഞ്ചഭൗതികമാകുന്നു.
Verse 6
आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः । आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः
അതിനു ശേഷം ആകാശം സർവ്വവ്യാപിയായ തത്ത്വം; അത് എല്ലായിടത്തും എല്ലാറ്റിലും നിലകൊള്ളുന്നു. ജീവികൾ ആകാശത്തിൽ ലയിച്ചു, അതിൽ നിന്നുതന്നെ വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 7
वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे । तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि
വിയോഗത്തിൽ ആരാണ് എപ്പോഴും സ്വന്തം ധാമത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുക? ഹേ സുന്ദരി, സ്ഥിരത സന്നിപാതം (സംഗമം) ക്കാണ്; വേർപാടിന് അല്ല.
Verse 8
ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि । ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः
അവിടെ ജ്ഞാനികളും തപസ്സിന്റെയും മന്ത്രബലത്തിന്റെയും ശക്തിയാൽ ഇതെല്ലാം വ്യക്തമായി അറിയുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 9
देव्युवाच । खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः । दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे
ദേവി പറഞ്ഞു—ത്രിലോകത്തിന്റെ ഏകനാഥനായ ആ ഘോരവും കരാളവുമായ കാലത്താൽ നശിക്കാത്തത് എന്തുണ്ട്? എങ്കിലും അവൻ നിനാൽ ദഗ്ധനായിട്ടും വീണ്ടും നിന്റെ പ്രസാദം ലഭിച്ചു; സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട് തന്റെ സ്വാഭാവിക നില വീണ്ടും പ്രാപിച്ചു।
Verse 10
त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति । दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च
നീ നിന്റെ കഥയിലൂടെ ജനങ്ങളോട്—“അവൻ അദൃശ്യരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും” എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അവിടെ നീ ആ മഹാപ്രഭാവനെ ദർശിച്ചു; പ്രഭുവിന്റെ വരത്താൽ അവൻ നിനക്കായി വീണ്ടും ഉയർന്നു।
Verse 11
तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे । त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश
“ഹേ കാലാ, ഇന്ന് ഇവിടെ എന്താണ് വധിക്കപ്പെടേണ്ടത്? ഏതു മാർഗ്ഗത്തിൽ അത് നശിക്കും? അത് എനിക്കു പറയുക. നീ യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ആത്മതന്ത്രനായ പ്രഭു മഹേശൻ; എങ്കിലും പരോപകാരാർത്ഥം നീ പ്രകടമായ ദേഹം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 12
शंकर उवाच । न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च । ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम्
ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ദേഹത്തിൽ വസിച്ചിട്ടും സദാ ധ്യാനപരരായ യോഗികളെ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരോ ദൈത്യന്മാരോ യക്ഷ-രാക്ഷസന്മാരോ നാഗങ്ങളോ മനുഷ്യരോ വധിക്കയില്ല; അവർ എളുപ്പത്തിൽ കാലത്തെയും ജയിക്കുന്നു।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः । शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ത്രിഭുവനഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗൗരി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: “സത്യം പറഞ്ഞുതരൂ—ഏതു മാർഗ്ഗത്തിൽ കാളൻ (കാലം/മരണം) വധിക്കപ്പെടുന്നു?” അപ്പോൾ ശംഭു ഉടൻ പറഞ്ഞു: “അനഘേ, ഏകചിത്തത്തോടെ കേൾക്കുക; യോഗികൾ സമസ്ത കാലവ്യാളത്തെ വേഗത്തിൽ ‘മകരവദന’ (സർവ്വഗ്രാസി) അവസ്ഥയിലേക്കെറിയുന്നു।”
Verse 14
शङ्कर उवाच । पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः । उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः
ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വരാരോഹേ, ഈ ദേഹം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകമാണ്; അവയുടെ ഗുണങ്ങളോടു സദാ സംയുക്തമാണ്. ഇത് പൃഥിവീ-തത്ത്വത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് അവസാനം അതിലേയ്ക്കുതന്നെ ലയിക്കുന്നു।
Verse 15
आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते । तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വായു ജനിക്കുന്നു; വായുവിൽ നിന്ന് തേജസ് (അഗ്നി) ജനിക്കുന്നു. തേജസിൽ നിന്ന് ജലം ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്നു നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നുതന്നെ പൃഥിവി ഉണ്ടാകുന്നു।
Verse 16
पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् । धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः
പൃഥ്വി മുതലായ ഭൂതങ്ങൾ ക്രമമായി പരതത്ത്വത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ധരയ്ക്ക് പഞ്ചഗുണമുണ്ടെന്ന്, ജലത്തിന് ചതുര്ഗുണമുണ്ടെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 17
त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च । शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्
പൃഥിവി മുതലായ ഭൂതതത്ത്വോപദേശത്തിൽ ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—അഗ്നിക്ക് ത്രിഗുണം, വായുവിന് ദ്വിഗുണം, ആകാശത്തിന് ഏകഗുണം; അത് ‘ശബ്ദം’ ആകുന്നു.
Verse 18
शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः । विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, അഞ്ചാമത് ഗന്ധം—ഓരോ ഭൂതവും തന്റെ സ്വന്തം ഗുണം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ആ ഭൂതം തകർന്നു ലയത്തിലേക്ക് ലീനമാകുന്നു; എന്നാൽ പതി—ശിവൻ—പരമാധാരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 19
तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते । एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः
അപ്പോൾ ആ ഭൂതം ഒരു പ്രത്യേക ഗുണം സ്വീകരിക്കുന്നു; അതിനെയാണ് ‘പ്രാദുർഭൂതം’ അഥവാ പ്രകടമായത് എന്ന് പറയുന്നത്. ദേവേശി, ഇങ്ങനെ പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളെ തത്ത്വമായി അറിയുക.
Verse 20
तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः । चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा
അതുകൊണ്ട്, ദേവി, കാലത്തെ ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന യോഗി നിത്യവും പരിശ്രമത്തോടെ, തത്തത് കാലഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന ഗുണങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം.
Verse 22
शङ्कर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्
ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു—ദേവീ, കേൾക്കുക; യോഗികളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് ഞാൻ പറയുന്നു. എന്നാൽ പരമജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉപദേശം ഏവർക്കും ഇഷ്ടംപോലെ നൽകരുത്।
Verse 23
श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते । अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि
ഹേ ഭാമിനി, ഇത് ശ്രദ്ധയുള്ളവനും ഭക്തിയുക്തനും വിവേകിയുമായവനു നൽകണം—നാസ്തികനിഷേധമില്ലാത്ത, ശുദ്ധാചാരമുള്ള, ധർമ്മത്തിൽ നിത്യസ്ഥിരനായവനു।
Verse 24
सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् । दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्
യോഗവിദൻ സുസ്വാസത്തോടെ ശുഭശയ്യയിൽ യോഗസാധന ചെയ്യണം. ദീപമില്ലാത്ത അന്ധകാരത്തിൽ ജീവികൾ നിദ്രിക്കുമ്പോൾ അവരെ ധരിച്ചു സംരക്ഷിക്കണം.
Verse 25
तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् । तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः
തർജനികളാൽ രണ്ടു ചെവികളും അടച്ച് അല്പനേരം അമർത്തിയാൽ, പിന്നെ അഗ്നിയിൽ നിന്നുയരുന്ന കുത്തുന്ന ശബ്ദംപോലെ ഒരു നാദം വ്യക്തമായി കേൾക്കപ്പെടുന്നു; അത് മനസ്സിനെ ശിവനിലേക്കു അന്തർമുഖമാക്കുന്നു.
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിന്റെ പഞ്ചമ ഭാഗമായ ഉമാസംഹിതയിൽ ‘കാലവഞ്ചനവർണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 27
यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम् । जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह
നിത്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ കാലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മ ‘ആകാരം’ രണ്ട് ഘടികകളോളം പോലും ഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, മരണത്തെയും കാമത്തെയും ജയിച്ച് ഈ ലോകത്തിൽ തന്നെ സ്വേച്ഛയായി സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു।
Verse 28
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः
അവൻ സർവ്വജ്ഞനും സർവ്വദർശിയും ആയി, എല്ലാ സിദ്ധികളും പ്രാപിക്കുന്നു. മഴക്കാല ജലങ്ങളാൽ നന്നായി ഘനീഭവിച്ച മേഘം ആകാശത്തിൽ ഇടിമുഴക്കുന്നതുപോലെ, സംയമിയായ साधകൻ അന്തർനിഗ്രഹജന്യമായ ശക്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 29
तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् । ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्
അത് (ശിവന്റെ പരമോപദേശം) കേട്ടയുടൻ യോഗി ഉടൻ തന്നെ സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. തുടർന്ന് യോഗികളിൽ അവൻ നിത്യവും സൂക്ഷ്മത്തിലും സൂക്ഷ്മതരനായി, അന്തർമുഖ സാക്ഷാത്കാരത്തിൽ കൂടുതൽ ശുദ്ധനാകുന്നു।
Verse 30
एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः
ഹേ ദേവീ, ശബ്ദബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്ന വിധി-ക്രമം നിനക്കു പറഞ്ഞു. ധാന്യം തേടുന്നവൻ തവിട് ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കണം।
Verse 31
शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः । घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम्
ഈ ശബ്ദബ്രഹ്മാവസ്ഥ പ്രാപിച്ചിട്ടും മറ്റൊന്നിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ, മുഷ്ടിയാൽ ശൂന്യാകാശത്തെ അടിക്കുന്നവരെപ്പോലെ; അവസാനം ക്ഷുധയും തൃഷ്ണയും മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കൂ।
Verse 32
ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् । अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्
ഈ പരബ്രഹ്മത്തെ അറിഞ്ഞ്—സുഖദവും മോക്ഷകാരണമുമായ അതിനെ—ജ്ഞാനികൾ അവാഹ്യം, അക്ഷരം, സർവ ഉപാധിവിവർജിതമായ തത്ത്വം എന്നു ഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 33
मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः । शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः
കാലപാശത്തിൽ മോഹിതരായി, മരണപാശത്തിന്റെ അധീനരായ ആ പാപികൾ, കുബുദ്ധികൾ ശബ്ദബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നില്ല।
Verse 34
तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते । विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्
ശിവന്റെ പരമധാമം സാക്ഷാത്കരിക്കാത്തിടത്തോളം ജീവൻ സംസാരത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയും. എന്നാൽ പരമതത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞാൽ, അവൻ ജന്മബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 35
निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः । सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति
നിദ്രയും ആലസ്യവും എന്ന മഹാവിഘ്നമായ ശത്രുവിനെ പരിശ്രമത്തോടെ ജയിച്ച്, സാധകൻ എപ്പോഴും സുഖാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് നിരന്തരം ശബ്ദബ്രഹ്മത്തെ അഭ്യസിക്കണം।
Verse 36
शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् । मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्
നൂറുവയസ്സായ പുരുഷനും ഇതു ലഭിച്ചാൽ ജീവപര്യന്തം അഭ്യസിക്കണം. ഇത് മൃത്യുഞ്ജയസ്വരൂപത്തിന്റെ ആശ്രയവും സ്ഥിരതയും നൽകുന്നു, ആരോഗ്യവും പ്രാണവായുവിന്റെ വർദ്ധനവും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു।
Verse 37
प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने । न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम्
വൃദ്ധനിൽ പോലും ഇത്തരമൊരു ദൃഢപ്രത്യയം കാണുന്നുവെങ്കിൽ, യുവാവിൽ അത് എത്രയോ അധികമാകും! കാരണം ഈ പരമാനുഭവത്തിൽ ഓംകാരവും ഇല്ല, മന്ത്രവും ഇല്ല—ബീജാക്ഷരവും ഇല്ല, അക്ഷരവും ഇല്ല।
Verse 38
अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् । ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये
ഹേ ദേവി പ്രിയേ, സുദീജനങ്ങൾ പരിശ്രമത്തോടെ സദാ പരമശിവനെ ധ്യാനിക്കുന്നു—അവൻ അനാഹതനാദം, ഉച്ചരിക്കാനാകാത്ത തത്ത്വം, ശബ്ദബ്രഹ്മം ആകുന്നു।
Verse 39
तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः । तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्
അതുകൊണ്ട് പ്രാണവിദ്വാൻമാർ ഒമ്പത് ശബ്ദങ്ങളെ പ്രസ്താവിച്ച് അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ചിട്ടുണ്ട്। നാദസിദ്ധിയിലേക്കുള്ള ഉപായമായി അവയെ ക്രമമായി ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ വിശദീകരിക്കും।
Verse 40
दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९
ഏഴാമതായി ദുന്ദുഭിയുടെ നാദം ഉയർന്നു; എട്ടാമതായി ശംഖധ്വനി; ഒമ്പതാമതായി മേഘങ്ങളുടെ ഭയങ്കര ഗർജ്ജനം ഉദിച്ചു।
Verse 41
नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् । ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते
ഒൻപതു മറ്റു ശബ്ദങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ‘തും’കാരത്തെ മാത്രം അഭ്യസിക്കണം. ഇങ്ങനെ സദാ ധ്യാനിക്കുന്ന യോഗി പുണ്യപാപങ്ങളിൽ ലിപ്തനാകുകയില്ല।
Verse 42
न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके । म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्
ഹേ ദേവികേ! യോഗാഭ്യാസം മൂലം ശബ്ദങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും യോഗി ഇനി കേൾക്കാതെയാകുമ്പോൾ, മരണമബന്ധിതരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായി അവൻ പകലും രാത്രിയും സ്ഥിരസമാധിയിൽ നിലകൊള്ളണം।
Verse 44
तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः । स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः । प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् । सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्
അതുകൊണ്ട് ഹേ ദേവി! ആ മൃത്തികയിൽ നിന്ന് ഏഴ് ദിവസത്തിനകം ശബ്ദം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഹേ ദേവി, ആ ശബ്ദം ഒൻപതു വിധം; ഞാൻ അതിനെ യഥാർത്ഥമായി പറയുന്നു. ആദ്യം അത് ‘ഘോഷ’മായി മുഴങ്ങുന്നു—ആത്മാവിനെ പരമമായി ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതു; ആ നാദം സർവ്വവ്യാധി ഹരിക്കുന്നതും, മംഗളകരമായ വശ്യ-ആകർഷണത്തിൽ ഉത്തമവുമാണ്।
Verse 45
द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् । विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः
ദ്വിതീയം: അത് കാംസ്യഘണ്ടയുടെ നാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്നു; ജീവികളുടെ ഗതിയെ സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാ വിഷപ്രഭാവങ്ങളെയും, ഭൂതങ്ങളെയും, ഗ്രഹപീഡകളെയും ബന്ധിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 46
तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् । विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्
മൂന്നാമത്തേതായ നാദം ഉളവാക്കുന്ന ശൃംഗം അഭിചാരകർമ്മത്തിൽ നിയോഗിക്കണം—ശത്രുവിന്റെ വിദ്വേഷ-ഉച്ചാടനം, മാരണകർമ്മം എന്നിവയ്ക്കും അത് പ്രയോഗിക്കാം॥
Verse 47
घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः । आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि
നാലാമത്തെ ശബ്ദമായി പരമേശ്വരൻ ഘണ്ടാനാദത്തെ പറയുന്നു. അത് സർവ്വദേവന്മാരെയും ആകർഷിക്കുന്നു; പിന്നെ ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യരെ എത്രയോ അധികം ആകർഷിക്കുമല്ലോ॥
Verse 48
यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि । यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा
യക്ഷ-ഗന്ധർവ കന്യകളും അവനിലേക്കാകർഷിതരായി, ആ യോഗിക്ക് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാസിദ്ധി നല്കുന്നു—അവന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, ഭോഗകാര്യങ്ങളിലും പോലും॥
Verse 49
वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा । तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि
വീണയുടെ സ്വരത്തിനെപ്പോലെ അഞ്ചാമത്തെ അന്തർനാദം യോഗികൾ സദാ ശ്രവിക്കുന്നു. ദേവീ, ആ നാദത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ദൂരദർശനശക്തി നിശ്ചയമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 50
ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते । दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः
വംശിയുടെ നാദം ധ്യാനിച്ചാൽ സർവ്വതത്ത്വങ്ങളുടെ ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദുന്ദുഭി (മുരശി) നാദം ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ജരയും മരണവും വിട്ടുമാറുന്നു.
Verse 51
शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते । योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत्
ഹേ ദേവേശി, ശംഖശബ്ദംകൊണ്ട് ഇഷ്ടരൂപം പ്രാപിക്കുന്ന ശക്തി ലഭിക്കുന്നു; മേഘനാദംപോലുള്ള ഗംഭീര നാദംകൊണ്ട് യോഗിക്ക് വിപത്തിന്റെ സംഗമം ഉണ്ടാകുകയില്ല.
Verse 52
यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् । किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने
ഹേ വരാനനേ, ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ നിത്യം ‘തുṁ’ എന്ന ബ്രഹ്മസ്വരൂപ അക്ഷരം ധ്യാനിക്കുന്നവന് അസാധ്യം എന്തുണ്ട്? തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് എല്ലാം സിദ്ധമാകും.
Verse 53
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ । न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः
അവൻ സർവ്വജ്ഞനും സർവ്വദർശിയും; ഇഷ്ടരൂപം ധരിച്ചു എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു. എങ്കിലും വികാരങ്ങളാൽ ഒരിക്കലും ബന്ധിതനാകുന്നില്ല—സംശയമില്ല, അവൻ ശിവൻ തന്നേ.
Verse 54
एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् । नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ഹേ പരമേശാനീ! ശബ്ദബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ ഈ ഉപദേശം നിനക്കു ഒൻപതു വിഭാഗങ്ങളായി പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
The chapter argues that while kāla is universally proximate to all beings and cannot be avoided at the level of embodied existence, the yogin ‘outwits’ time by shifting identity from the perishable pañcabhūta-composite to realized knowledge and steadiness grounded in tattva.
Ākāśa functions as the subtlest element marking pervasion and the field of dissolution/re-emergence; sound-signs (ghaṇṭā, vīṇā, etc.) cue the nāda–ākāśa relationship, suggesting inner resonance as a contemplative support for stabilizing awareness beyond temporal flux.
Rather than a distinct iconographic avatāra, the chapter foregrounds Śiva as Śaṅkara the teacher of tattva and yoga, and Devī as the philosophical interrogator (Umā) whose questioning frames the doctrine of time, embodiment, and liberation.