Kālajñāna (Knowledge of Time) and Mṛtyu-cihna (Signs of Death): Śiva’s Instruction to Umā

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने । स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർവ്വജ്ഞനായ സനത്കുമാരാ, ഹേ മുനേ, നിനക്കരികിൽ നിന്ന് ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ സ്ത്രീസ്വഭാവം കേട്ടു. ഇനി ദയചെയ്ത് എനിക്ക് കാലജ്ഞാനം ഉപദേശിക്കണമേ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् । श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्

സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഇതേ കാര്യമാണ് പണ്ടുകാലത്ത് പാർവതി പരമേശ്വരനോടു ചോദിച്ചത്. അനേകം ദിവ്യകഥകൾ കേട്ട് അവൾ പ്രസന്നയായി, അവനെ ആഴമായി നമസ്കരിച്ചു (പിന്നെ ചോദിച്ചു)।

Verse 3

पार्वत्युवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् । यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि

പാർവതി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ എനിക്ക് സമഗ്ര ഉപദേശം അറിയപ്പെട്ടു. ഇനി, ദേവാ, നിങ്ങളുടെ അർച്ചനം യഥാവിധി എങ്ങനെ ചെയ്യണം—ഏത് മന്ത്രങ്ങളാൽ, ഏത് വിധിപ്രകാരം എന്നും അരുളിച്ചെയ്യുക।

Verse 4

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो । मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः

പ്രഭോ, കാലചക്രത്തെക്കുറിച്ച് ഇന്നും എനിക്ക് ഒരു സംശയമുണ്ട്. ദേവാ, മരണലക്ഷണങ്ങൾ ഉള്ളതുപോലെ, ഒരാളുടെ നിശ്ചിത ആയുസ്സിനെ അറിയാൻ ഉറച്ച അളവോ നിർണ്ണായക സൂചനയോ എന്താണ്?

Verse 5

तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा । इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः

“അങ്ങനെയെങ്കിൽ പറയുക, നാഥാ—ഞാൻ സത്യമായും നിങ്ങളുടെ പ്രിയയാണെങ്കിൽ.” ഇങ്ങനെ ദേവി ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹേശ്വരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 6

ईश्वर उवाच । सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये । येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പ്രിയേ, ഞാൻ നിനക്കു സത്യം തന്നെ പറയും; ഇതാണ് പരമോത്തമമായ ശാസ്ത്രോപദേശം. ദേവേശി, ഈ ശാസ്ത്രംകൊണ്ട് മനുഷ്യർ കാലതത്ത്വത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജാഗരൂകരാകുന്നു.

Verse 7

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ । स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा

ദിവസം, പക്ഷം, മാസം, ഋതു, അയനഗതി, വർഷം—ഇവയായി കാലം അറിയപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവും, ബാഹ്യവും അന്തർഗതവുമായ ലക്ഷണങ്ങളാലും അത് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 8

तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि । लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना

ഹേ സുന്ദരീ, ഇപ്പോൾ ആ തത്ത്വം ഞാൻ നിനക്കു വ്യക്തമായി പ്രസ്താവിക്കും; തത്ത്വബോധത്തോടെ കേൾക്കുക. ഹേ ഉമാ, ലോകോപകാരത്തിനും വൈരാഗ്യോദയത്തിനുമായി ഞാൻ ഇതു ഇപ്പോൾ പറയുന്നു.

Verse 9

अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

പ്രിയേ, ഒരാളുടെ ദേഹം അപ്രതീക്ഷിതമായി പാണ്ഡുരമാകുകയും അസ്വാഭാവികമായ ഊർധ്വവർണവികാരം എല്ലാടവും പടരുകയും ചെയ്താൽ, ആറുമാസത്തിനകം മരണം സമീപമാണെന്ന് അറിയണം।

Verse 10

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

പ്രിയേ, മുഖം, ചെവികൾ, കണ്ണുകൾ, നാവ് എന്നിവയിൽ സ്തംഭതയോ പ്രവർത്തനനാശമോ സംഭവിച്ചാൽ, ആറുമാസത്തിനകം മരണം സമീപമാണെന്ന് അറിയണം।

Verse 11

रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः

ഹേ ഭദ്രാ, ഒരാൾക്ക് അപ്രതീക്ഷിതമായി റൗരവസഹിതമായ ഭീകരധ്വനി കേൾക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, കാലലക്ഷണങ്ങൾ അറിയുന്നവർ ആറുമാസത്തിനകം മരണം സംഭവിക്കുമെന്ന് അറിയണം।

Verse 12

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति । कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा

സൂര്യ-ചന്ദ്ര-അഗ്നികളുടെ അശുഭസംയോഗം മൂലം പ്രതീക്ഷിച്ച ദീപ്തി കാണാതെയും എല്ലാം പൂർണ്ണമായി കൃഷ്ണമായി തോന്നിയാലും, അത്തരം നിലയിൽ ജീവനും ആറുമാസമേ ശേഷിക്കൂ എന്ന് പറയുന്നു।

Verse 13

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

ഹേ ദേവി, പ്രിയേ! ഒരാളുടെ ഇടത്തുകൈ ഏഴുദിവസം തുടർച്ചയായി വിറയ്ക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ—പ്രിയേ—അവന്റെ ജീവൻ ഒരു മാസം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ; സംശയമില്ല।

Verse 14

उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

അവന്റെ അവയവങ്ങൾ വ്യാകുലതയിൽ തുറന്നു നീളുകയും, താലു വരണ്ടുപോകുകയും ചെയ്താൽ, അപ്പോൾ അവന്റെ ജീവൻ ഒരു മാസം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ; സംശയമില്ല।

Verse 15

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् । वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः

ആരുടെയെങ്കിലും മൂക്ക് ത്രിദോഷവികാരത്താൽ ഒഴുകിത്തുടങ്ങിയാൽ, അവന്റെ ശേഷിച്ച ജീവൻ ഒരു പക്ഷം (പതിനഞ്ച് ദിവസം) മാത്രമെന്ന് പറയുന്നു. കൂടാതെ വായും കണ്ഠവും വരണ്ടാൽ, ആറുമാസത്തിന്റെ അവസാനം ആയുസ്സ് തീർന്നതായി ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 16

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि । षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्

ഹേ ഭാമിനി! ആരുടെയെങ്കിലും നാവ് കട്ടിയാകുകയും, ദ്വിജർ (വിദ്വാൻ ബ്രാഹ്മണർ) ശിഥിലവും ക്ഷീണവും ആയി തോന്നുകയും ചെയ്താൽ, ആറുമാസത്തിനകം മരണം സംഭവിക്കും; ഈ ലക്ഷണങ്ങളാൽ അത് തിരിച്ചറിയണം।

Verse 17

अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि । न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च

ഹേ വരവർണിനി! ദർപ്പണത്തിൽ വെള്ളം, എണ്ണ അല്ലെങ്കിൽ നെയ്യ് പതിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ പ്രതിബിംബം വ്യക്തമായി കാണുകയില്ല; വികൃതമായ ക്ഷണിക രൂപം മാത്രമേ ദൃശ്യമാകൂ.

Verse 18

षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता । अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते

കാലചക്രം അറിയുന്നവൻ (ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന) ആയുസ്സ് ആറുമാസമാണെന്ന് അറിയണം. പിന്നെയും കേൾക്കുക, ഹേ ദേവേശീ—അതിലൂടെ മരണത്തിന്റെ സത്യം വ്യക്തമായി ബോധ്യപ്പെടും.

Verse 19

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् । अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति

ആൾ തന്റെ നിഴൽ ശിരസ്സില്ലാത്തതായി കാണുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ നിഴലില്ലാതാകുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ ഒരു മാസവും ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 20

आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति । बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्

ഹേ പാർവതി, ശരീരസംബന്ധമായ മരണചിഹ്നങ്ങൾ ഞാൻ മുമ്പേ പറഞ്ഞു. ഇനി, ഹേ ഭദ്രേ, ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു—ഇവ ഇപ്പോൾ ശ്രവിക്കൂ।

Verse 21

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् । दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते

ഹേ ദേവി, ചന്ദ്രമണ്ഡലമോ സൂര്യമണ്ഡലമോ കിരണരഹിതമായി മങ്ങിയ ചുവപ്പുനിറത്തിൽ ദൃശ്യമാകുകയാണെങ്കിൽ, അത് അമംഗലം—അർദ്ധമാസത്തിനകം വിപത്ത് വരും।

Verse 22

अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् । अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति

അരുന്ധതി എന്ന മഹാദിവ്യ നിമിത്തത്തെ—ചന്ദ്രലക്ഷണങ്ങളില്ലാതെ, നക്ഷത്രങ്ങൾ ദൃശ്യമാകാതെ—ആൾ കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ഒരു മാസം കൂടി ജീവിക്കും।

Verse 23

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् । उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्

അശുഭമായി ഗ്രഹം ദർശിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ നിശ്ചയമായും ആറുമാസം ദിക്കുമോഹം ഉണ്ടാകും. ധ്രുവതാരയെ നോക്കരുത്; രവിമണ്ഡലത്തെയും ദർശിക്കരുത്.

Verse 24

रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् । वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः

രാത്രിയിൽ ഇന്ദ്രധനുസ് കാണുകയോ, മധ്യാഹ്നത്തിൽ ഉൽക്കാപാതം കാണുകയോ, കഴുകുകളും കാക്കകളും ചുറ്റിവരുകയോ ചെയ്താൽ—ആയുസ്സ് ആറുമാസം മാത്രം; സംശയമില്ല.

Verse 25

ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे । षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः

ആകാശത്തിൽ ഋഷിമാരെയും സ്വർഗ്ഗപഥത്തെയും ഒരിക്കലും കാണാനാവില്ല. അതിനാൽ കാലജ്ഞന്മാർ—ആയുസ്സ് ആറുമാസം മാത്രമെന്ന് അറിയണം.

Verse 26

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च । दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्

അപ്രതീക്ഷിതമായി സൂര്യനെയോ ചന്ദ്രനെയോ രാഹു ഗ്രസിച്ചതുപോലെ കാണുകയും, ദിക്കുചക്രം ഭ്രാന്തമായി ചുറ്റുന്നതുപോലെ തോന്നുകയും ചെയ്താൽ—അവൻ വ്യക്തമായി ആറുമാസത്തിനകം മരിക്കും.

Verse 27

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् । मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः

ഒരു പുരുഷനെ അപ്രതീക്ഷിതമായി നീല നിറമുള്ള ഈച്ചകൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാൽ, പരമാർത്ഥത്തിൽ അറിയുക—അവന്റെ ശേഷിച്ച ആയുസ്സ് ഒരു മാസം മാത്രം.

Verse 28

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति । शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः

കഴുകൻ, കാക്ക, അല്ലെങ്കിൽ പ്രാവ് തലയിൽ കാൽവെച്ച് നിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, ആ ജീവി വേഗത്തിൽ മരിക്കും—ഒരു മാസത്തിനകം, സംശയമില്ല.

Verse 29

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः । मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्

ഇങ്ങനെ ബാഹ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന അരിഷ്ടഭേദങ്ങൾ, അശുഭ നിമിത്തങ്ങൾ, പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു. മനുഷ്യരുടെ ഹിതത്തിനായി ഞാൻ അവ സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു.

Verse 30

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते । वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्

ദേവീ, ഇരുകൈകളെയും നിരീക്ഷിച്ച് കാലം അറിയുന്നതുപോലെ, ഇടതും വലതും തമ്മിലുള്ള മദ്ധ്യേ നേരിട്ട് ദൃശ്യമാകുന്നതിനെ തന്നെയാണ് ‘പ്രത്യക്ഷം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത്.

Verse 31

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि । शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः

ഇങ്ങനെ, ഓ സുരസുന്ദരി, യഥാകാലം രണ്ടു പക്ഷങ്ങളും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ശുചിയായി, നന്നായി സ്നാനം ചെയ്തു, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സംയമിപ്പിച്ചു, ദേവനെ സ്മരിച്ച് അവനിൽ തന്നേ നിരതനായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 32

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् । गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्

പാലുകൊണ്ട് കൈകൾ കഴുകി, അലക്തകം (ലാക്ഷാരംഗ്) കൊണ്ട് മർദനം ചെയ്യണം; പിന്നെ സുഗന്ധവും പുഷ്പവും കൊണ്ട് കൈകൾ അലങ്കരിച്ച് ശുഭാശുഭ ലക്ഷണങ്ങൾ പരിശോധിക്കണം।

Verse 33

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये । पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि

പ്രിയേ, ചെറുവിരലിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് അങ്കുഷ്ഠം വരെ, മൂന്ന്-മൂന്ന് പർവ്വങ്ങളുടെ (സന്ധികളുടെ) ക്രമത്തിൽ—ഇരു കൈകളിലും—എണ്ണണം।

Verse 34

प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः । संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः

പ്രതിപദ മുതൽ തിഥി വിന്യസിച്ച്, പ്രതിപദയിൽ നിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കണം. കൈകൾ ‘സമ്പുട’ മുദ്രയിൽ ചേർത്ത്, കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് ഇരിക്കണം।

Verse 35

स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् । निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः

നവാക്ഷര മന്ത്രം മനസ്സിൽ നൂറ്റെട്ട് പ്രാവശ്യം വരെ സ്മരിക്കണം. തുടർന്ന് ഇരു കൈകളെയും ഓരോ പർവ്വത്തിലും (സന്ധിയിലും) ശ്രദ്ധയോടെ പരിശോധിക്കണം।

Verse 36

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा । तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये

ആ പർവ്വത്തിൽ (സന്ധിയിൽ) ഭൃംഗത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ഒരു രേഖ കാണപ്പെടുന്നു. പ്രിയേ, അതേ തിഥിയിലാണ് മരണസൂചന അറിയേണ്ടത്—കൃഷ്ണപക്ഷമായാലും ശുക്ലപക്ഷമായാലും।

Verse 37

अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् । गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये

ഇപ്പോൾ നാദത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന കാലലക്ഷണം സംക്ഷേപമായി ഞാൻ പറയുന്നു. അതിന്റെ ഗമനാഗമനം അറിഞ്ഞ ശേഷം കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക—പ്രിയേ, കേൾക്കൂ।

Verse 38

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः । क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्

ഹേ സുശ്രോണി! ആത്മവിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഗതിയെ പരിശ്രമത്തോടെ അറിഞ്ഞ്, ക്ഷണം, ത്രുടി, ലവം, നിമേഷം, കാഷ്ഠാ മുതലായ കാലമാനങ്ങളും ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 39

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् । अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च

(കാലഗണന) മുഹൂർത്തം, അഹോരാത്രം, പക്ഷം, മാസം, ഋതു, വർഷം; അതുപോലെ അബ്ദം, യുഗം, കല്പം, മഹാകല്പം എന്നും പറയുന്നു।

Verse 40

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः । वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्

ഇങ്ങനെ ക്രമപരമ്പരയായി സദാശിവൻ കാലത്തെ മുന്നോട്ടു നീക്കുന്നു; പഥത്തിൽ വാമം, ദക്ഷിണം, മധ്യം—ഇത് ത്രിവിധ ഗതിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 41

दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि । वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव

അഞ്ചാം ദിനം മുതൽ ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ദിനം വരെ, സാധനയിൽ വാമാചാരഗതിയിൽ മുന്നേറുമ്പോൾ ഉദിക്കുന്ന നാദം തന്നെയാണ് നിനക്കു പ്രഗതിയുടെ പ്രമാണവും അളവുമെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 42

भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि । वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः

ഹേ വരവർണിനി, ഭൂതരന്ധ്രങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദിശ, ധ്വജത്തിന്റെ അടയാളം, വാമമാർഗ്ഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഉയരുന്ന നാദം—ഇവയെല്ലാം കാലത്തിന്റെ ഗതി അറിയുന്നവർ പ്രമാണമായി കരുതുന്നു.

Verse 43

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि । प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः

ഹേ ഭാമിനി, ഋതുക്കളുടെ വികാരത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഗുണങ്ങൾ അവിടെയേ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. ദക്ഷിണഭാഗം പ്രമാണമെന്നു പ്രസ്താവിച്ചു; പ്രാണവിദ്യ അറിയുന്നവർ ഇത് ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 44

भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः । वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः

ഇഡാ മുതലായ നാഡികളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പ്രാണങ്ങൾ ‘ഭൂതസംഖ്യ’ സൂചിപ്പിക്കുന്ന അളവുവരെ മാത്രമേ നീങ്ങുകയുള്ളൂ എങ്കിൽ, സംശയമില്ലാതെ അവന്റെ ജീവൻ ഒരു വർഷത്തിനുള്ളിൽ അവസാനിക്കും.

Verse 45

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति । पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्

പത്ത് പ്രവാഹങ്ങളുടെ അളവനുസരിച്ച് ഒരാൾ ഒരു വർഷം ജീവിക്കുന്നു; എന്നാൽ പതിനഞ്ച് പ്രവാഹങ്ങളുടെ അളവിൽ ഒരു വർഷം ഇതിനകം കഴിഞ്ഞതുപോലെ—ആയുസ്സ് ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 46

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा । पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका

ഇരുപത് ദിവസങ്ങളുടെ പ്രവാഹ-മാനപ്രകാരം അപ്പോൾ അതിനെ ആറുമാസമായി കണക്കാക്കണം. വാമ-നാഡിക ഇരുപത്തിയഞ്ച് ദിവസങ്ങളുടെ അളവ് വഹിക്കുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 47

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः । षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्

അപ്പോൾ ആയുസ്സ് ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവന്റെ ശേഷിച്ച ജീവൻ മൂന്ന് മാസം എന്നു പറഞ്ഞു; ഒരു മാസം ഇരുപത്താറ് ദിവസമെന്നു കണക്കാക്കിയാൽ അത് രണ്ട് മാസമത്രെയെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു.

Verse 48

सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा । मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे

ഇരുപത്തേഴു ദിവസത്തെ നിശ്ചിത കാലം വരെ അത് വഹിച്ചാൽ അവൾ അത്യന്തം ക്ഷീണിക്കുന്നു. വാമഗോചരത്തിൽ (ഇടത്തോട്ടുള്ള ഗതിയിൽ) ജീവകാലം ഒരു മാസം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 49

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः । सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः

ഈ അളവ് വാമവായുവിന്റെ മാനപ്രകാരം അറിയേണ്ടതാണ്. സവ്യ (വലത്)യും മറ്റത് (വാമ)യും ആയ പക്ഷങ്ങളിലെ ദിവസങ്ങൾ ക്രമമായി നാലു വീതം ആകുന്നു।

Verse 50

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः । तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः

ഹേ ദേവീ, നാലു സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതമായ ഈ പതിനാറ് തത്ത്വങ്ങൾ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ അവയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രമാണവും മാനവും സത്യമായി ഞാൻ പറയും.

Verse 51

षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि । एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्

ആദ്യത്തിൽ നിന്ന് ആറു ദിവസം വിധിപ്രകാരം എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ്, ഈ সাধന അന്തർഗതമാകുമ്പോൾ അത് വാമ-രന്ധ്രത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 52

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति । मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु

അത് ആറു ദിവസമായി ഉറച്ചുറപ്പോടെ റൂഢമായാൽ, അവൻ രണ്ടു വർഷം ജീവിക്കും. അതിനെ എട്ട് മാസം എന്നു അറിയുക; അവയെ എട്ട് ദിവസമെന്നുമറിയുക.

Verse 53

प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः । सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः

സംശയമില്ലാതെ അറിയുക—പതിനേഴു പ്രാണങ്ങൾ ഒരു വർഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ സംശയമില്ലാതെ അറിയുക—ഏഴ് മാസങ്ങൾ ആറു ദിവസങ്ങൾക്ക് തുല്യമായി ഗണിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 54

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति । चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः

‘അഷ്ടഘസ്ര’ എന്ന വിഭജനപ്രകാരം അവൻ തീർച്ചയായും രണ്ട് വർഷം ജീവിക്കുന്നു. നാല് മാസങ്ങൾ (ഓരോന്നും) ഇരുപത്തിനാലു ദിവസങ്ങളുടെ പരിധിയെന്നായി അറിയുക।

Verse 55

यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् । मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः

പ്രാണങ്ങൾ ഒമ്പത് ദിവസം ധാരിതമായാൽ അത് മൂന്ന് മാസത്തിന് തുല്യമെന്ന് കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രാണങ്ങൾ രണ്ട് മാസം ധാരിതമായാൽ അത് പന്ത്രണ്ട് ദിവസത്തിന് തുല്യമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 56

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् । अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते

മുമ്പ് വിശദീകരിച്ച കാലവിഭാഗങ്ങൾ ഇവിടെക്കും അതേ മുൻക്രമത്തിൽ ഗ്രഹിക്കണം; ഇടക്കാല (അധിക) ദിവസങ്ങളാൽ കണക്കാക്കുന്നതെല്ലാം അതേ മാസത്തിനടിയിൽ തന്നെ പറയുകയും കണക്കാക്കുകയും വേണം।

Verse 57

एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि

പതിനൊന്നിന്റെ പ്രവാഹം (ക്രമം) മൂലം അവൻ ഒരു വർഷം ജീവിക്കുന്നു; കൂടാതെ (ഈ അളവ്) ഒമ്പത് മാസം എന്നും അതുപോലെ എട്ട് ദിവസവും എന്നും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 58

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्

ദ്വാദശ പ്രവാഹംകൊണ്ട് അവൻ ഒരു വർഷം ജീവിക്കുന്നു. പിന്നെയും, ഇതിനെ ഏഴ് മാസങ്ങളായി അറിയണം; എണ്ണത്തിൽ ഇത് ആറായിരം ഘടകങ്ങളായും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 59

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि । सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः

നാഡീ-പ്രവാഹം പതിമൂന്ന് ദിവസത്തോളം ഒഴുകുമ്പോൾ, അതേ അതിന്റെ ‘സംവത്സരം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ നാല് മാസങ്ങൾ (ചാതുർമാസ്യം) ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 60

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः । प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु

സംശയമില്ലാതെ വെറും ഇരുപത് ദിവസത്തെ ജീവകാലം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ; പ്രാണ-പ്രവാഹം ഇടത് നാഡിയിൽ ഒഴുകുമ്പോൾ അത് പതിനാലു ദിവസം (ശേഷം) സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 61

सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः । चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः

അവനു ‘സംവത്സരം’ വെറും ആറു മാസമാത്രമാകുന്നു; അവന്റെ ആയുസ്സും ഇരുപത്തിനാല് ദിവസമേയെന്ന് പറയുന്നു—സംശയമില്ല।

Verse 62

पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः

പതിനഞ്ച് എന്ന പ്രവാഹ-മാനപ്രകാരം അവൻ ഒമ്പത് മാസം ജീവിക്കുന്നു; ശേഷിക്കുന്ന കാലം കൃത്യമായി ഇരുപത്തിനാല് ദിവസമെന്നു കാലഗണന അറിയുന്നവർ പറയുന്നു।

Verse 63

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः

ഷോഡശാഹ പ്രവാഹപ്രകാരം അവൻ പത്ത് മാസം ജീവിക്കുന്നു; കാലമാനം അറിയുന്നവർ അധികമായി ഇരുപത്തിനാലു ദിവസവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 64

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् । अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि

ഹേ സാധകേശ്വരീ! പതിനേഴു പ്രവാഹങ്ങളാൽ ആയുസ്സ് ഒമ്പത് മാസങ്ങളോളം നീളുന്നു എന്നു ഇവിടെ ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ തന്നെ പതിനെട്ടു ദിവസങ്ങളും പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 65

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः । जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः

ഹേ ദേവീ! വാമാചാരാനുഷ്ഠാനം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിന്റെ നിശ്ചിതാവധി പതിനെട്ടു ദിവസമെന്ന് പറയുന്നു. ജീവധാരണകാലം എട്ട് മാസം; ‘ഘസ്രാ’ ദിനങ്ങൾ പന്ത്രണ്ടെന്ന് കീര്ത്തിക്കുന്നു।

Verse 66

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय । प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः

ഹേ ദേവീ! ഇവിടെ നിശ്ചയമായി അറിക—ചക്രം ഇരുപത്തിനാലു ദിവസത്തേതാണ്; പ്രാണവാഹം പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, ഹേ ദേവീ, അതിന്റെ കാലാവധി ഇരുപത്തിമൂന്ന് ദിവസമോളം നീളുന്നു।

Verse 67

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे । चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति

നാല് മാസം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ആറു ദിവസവും. ഇരുപത്തിനാലു പ്രവാഹത്തിന്റെ തുടർച്ചയാൽ അവൻ പിന്നെയും മൂന്ന് മാസവും ജീവിക്കുന്നു।

Verse 68

दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः । अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः

ഇവിടെ ക്രമാനുസാരമായി ദിവസങ്ങളുടെ പരിധിയും—പത്തും എട്ടും—യഥാവിധി സംഹരിച്ച് (സംക്ഷിപ്തമാക്കി) കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇടക്കാലദിനം നിനക്കു സംക്ഷേപമായി മാത്രമേ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുള്ളൂ.

Verse 69

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् । अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति

വാമചാരം വിവരിക്കപ്പെട്ടു. ഇനി ഈ സമയത്ത് ദക്ഷിണാചാരം കേൾക്കുക. അത് ഇരുപത്തെട്ടിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ നീങ്ങി, തിഥിമാനപ്രകാരം നിയന്ത്രിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 70

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते । त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते

നിരന്തര പ്രവാഹത്താൽ, അതേ നിലയിൽ നിലകൊണ്ടാൽ, അത് പത്ത് ദിവസത്തിൽ നശിക്കുന്നു; എന്നാൽ മുപ്പതിനായിരത്തിന്റെ പ്രവാഹത്താൽ അത് അഞ്ച് ദിവസത്തിൽ നശിക്കുന്നു.

Verse 71

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् । दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः

ഹേ ദേവീ, അത് മുപ്പത്തൊന്ന് (ഏകകങ്ങളായി) ഇടവിടാതെ ഒഴുകുമ്പോൾ, അവന്റെ ആയുസ്സ് മൂന്നു ദിവസമേ ശേഷിക്കൂ—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 72

द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः । तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः

രവി മുപ്പത്തിരണ്ട് പ്രാണങ്ങളുടെ അളവ് വഹിക്കുന്നു എന്നു പറയപ്പെടുമ്പോൾ, അവന്റെ ശേഷിച്ച ജീവൻ രണ്ട് ദിവസം മാത്രം—സംശയമില്ല.

Verse 73

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते । एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले

വലതുവശത്തെ പ്രവാഹം ‘പ്രാണ’മെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇനി നിനക്കു മദ്ധ്യസ്ഥമായതു പറയുന്നു—മുഖമണ്ഡലത്തിൽ വായുവിന്റെ പ്രവാഹം ഒരൊറ്റ ധാരയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 74

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति । चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्

പാഞ്ഞോടുന്ന പ്രവാഹം വലിച്ചിഴച്ചാൽ അവൻ ഒരു ദിവസം മാത്രമേ ജീവിക്കൂ. ആയുസ്സ് മുറിഞ്ഞുപോകുന്ന ആ അവസ്ഥയെ പുരാതന ഋഷിമാർ ‘ചക്ര’പ്രവേശം എന്നു വർണ്ണിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 75

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः । लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

ഹേ ദേവീ, ജീവികളെ ആയുസ്സിന്റെ അന്ത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന കാലചക്രം ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞു. ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായും ഇതു പ്രസ്താവിച്ചു. ഇനി നീ എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?