बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
അധ്യായം 56-ൽ നാരദൻ സനത്കുമാരനോട് ചോദിക്കുന്നു—കൃഷ്ണൻ അനിരുദ്ധനെയും അവന്റെ ഭാര്യയെയും കൂട്ടി ദ്വാരകയിലേക്കു പോയ ശേഷം ബാണൻ എന്തു ചെയ്തു എന്ന്. സനത്കുമാരൻ ബാണന്റെ കടുത്ത ദുഃഖവും, സ്വന്തം തെറ്റായ വിലയിരുത്തൽ ഓർത്ത് ഉണ്ടായ പശ്ചാത്താപവും വിവരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശിവഗണങ്ങളുടെ നേതാവായ നന്ദീശ്വരൻ ശോകാകുലനായ അസുര-ഭക്തൻ ബാണനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—അതിഗ്ലാനി ഉപേക്ഷിക്ക, സംഭവിച്ചതെല്ലാം ശിവേച്ഛയായി കരുതുക, ശിവസ്മരണം വർധിപ്പിക്കുക, നിത്യമായി മഹോത്സവ/ഉത്സവാരാധന ആചരിക്കുക. ഈ ഉപദേശത്തോടെ ബാണൻ മനസ്സുറപ്പു നേടി, വേഗത്തിൽ ശിവധാമത്തിൽ ചെന്നു നമസ്കരിച്ച്, വിനയത്തോടെ കണ്ണീർ വാർത്ത്, സ്തോത്രം, സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം, വിധിപൂർവമായ അങ്കചേഷ്ടകൾ എന്നിവയിലൂടെ ഭക്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം നിർദ്ദിഷ്ട മുദ്രകളോടെ പ്രധാന താണ്ഡവനൃത്തം ചെയ്യുന്നു. കഥ ശോകത്തിൽ നിന്ന് ഭക്തിപ്രവർത്തിയിലേക്കു മാറി, ശിവന്റെ കരുണയും സ്മരണം-പൂജ-ശരണാഗതിയുടെ പരിവർത്തനശക്തിയും ഉന്നയിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने
നാരദൻ പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണൻ ദ്വാരകയിലേക്കു പോയ ശേഷം, അനിരുദ്ധനെയും അവന്റെ ഭാര്യയെയും സംബന്ധിച്ച് ബാണൻ പിന്നെ എന്തു ചെയ്തു? ഹേ മഹാമുനേ, യഥാർത്ഥം പറയുക।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണൻ അനിരുദ്ധനെയും അവന്റെ ഭാര്യയെയും കൂട്ടി ദ്വാരകയിലേക്കു പോയപ്പോൾ, ബാണൻ ഹൃദയത്തിൽ തന്റെ അജ്ഞാനജനിതമായ മൂഢത ഓർത്തു ദുഃഖിതനായി।
Verse 3
ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्
അപ്പോൾ ശിവഗണങ്ങളിൽ അഗ്രനായ നന്ദി ദുഃഖിതനായ ബാണനോട് പറഞ്ഞു—ആ ദൈത്യന്റെ ശരീരം രക്തം പുരണ്ടതായിരുന്നു; അവൻ ദഹിപ്പിക്കുന്ന മനോവേദനയിൽ ആകുലനായിരുന്നു।
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्
നന്ദീശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബാണാ, ശങ്കരന്റെ സത്യഭക്താ! മനുഷ്യനെപ്പോലെ വിലപിക്കരുത്. ശംഭു ഭക്തന്മാരോട് കരുണയുള്ളവൻ; അവൻ ‘ഭക്തവത്സലൻ’ എന്ന നാമം ധരിക്കുന്നു।
Verse 5
तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः
എന്തു സംഭവിച്ചുവോ അത് അവന്റെ ഇച്ഛയാൽ തന്നെയാണെന്ന്—ഈ നിശ്ചയം മനസ്സിൽ ദൃഢമായി ധരിക്ക. ഹേ ഭക്തശാർദൂലാ, അങ്ങനെ തന്നെ കരുതി പരമേശ്വരൻ ശിവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിക്ക.
Verse 6
मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः
ആദ്യം മനസ്സിനെ സമാധിയിൽ സ്ഥിരമാക്കി, പിന്നെ നിത്യവും മഹോത്സവം ആചരിക്ക. ഭക്താനുകമ്പിയായ ശങ്കരൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഗ്രഹപ്രസാദം നൽകുന്നു.
Verse 7
नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः
അപ്പോൾ നന്ദിയുടെ വാക്ക് ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു, ശത്രുവാൽ ശിരോമാത്രനായ ബാണനും ധൈര്യം കൈക്കൊണ്ട്, മഹാമനസ്സോടെ വേഗത്തിൽ ശിവസ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി.
Verse 8
गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः
അവിടെ ചെന്നു പ്രഭു ശിവനെ നമസ്കരിച്ചു, അത്യന്തം വിഹ്വലനായി കരഞ്ഞു; ബാണന്റെ അഹങ്കാരം മുഴുവനായി അകന്നു, മനസ് പ്രേമഭക്തിയിൽ ആകുലമായി.
Verse 9
संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्
അവൻ പലവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു വന്ദനം അർപ്പിച്ചു; യഥോചിതമായി പാദഘാതം ചെയ്തു, കൈകൾ ലയത്തോടെ ചലിപ്പിച്ചു.
Verse 10
ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि
അവൻ മുഖ്യമായ താണ്ഡവം നൃത്തം ചെയ്തു; അത് പ്രത്യാലീഢ മുതലായ വീരഭാവങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു, കൂടാതെ ആലീഢാദി വിവിധ സ്ഥാനകങ്ങളുടെ നാനാരൂപങ്ങളാലും ദീപ്തമായി.
Verse 11
सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः
സഹസ്രശഃ എത്തിയ സൈന്യസമൂഹങ്ങളോടൊപ്പം, മധുരമായ ജയഘോഷങ്ങൾ ആയിരങ്ങളായി ഉയർന്നു; ഭ്രൂക്ഷേപസൂചനകളോടുകൂടി, ശിരഃകമ്പനങ്ങളും ആയിരങ്ങളായി മഹാസംഖ്യയിൽ വന്നു।
Verse 12
वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्
അവൻ പതുക്കെ പല രൂപങ്ങളിലുള്ള ജലങ്ങളെ പ്രകടിപ്പിച്ചു; പിന്നെ രക്തധാരകളാൽ ഭൂതലം നനച്ചു।
Verse 13
रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः
മഹാഭക്തനായ ബാണാസുരൻ തന്റെ വിധിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത മറന്ന് നമസ്കരിച്ചു; ശൂലധാരിയും ചന്ദ്രശേഖരനുമായ രുദ്രനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।
Verse 14
ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः
അപ്പോൾ ഭക്തവത്സലനായ ഭഗവാൻ മഹത്തായ നൃത്തം ചെയ്തു; നൃത്തഗീതപ്രിയനായ ഹരൻ സന്തോഷത്തോടെ ബാണനോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 15
रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബാണാ, ബലിയുടെ പുത്രാ! നിന്റെ നൃത്തത്തിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടൻ. ഹേ ദൈത്യേന്ദ്രാ, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് വരമായി സ്വീകരിക്കൂ।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മുനേ, ശംഭുവിന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ അന്ന് ദൈത്യേന്ദ്രൻ ബാണനാൽ മയങ്ങിയതുപോലെ ആയി; എങ്കിലും ആ വരം അവന്റെ മുറിവുകൾ മായുന്നതിൽ ഫലപ്രദമായി നിലനിന്നു।
Verse 17
बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये
ആ ഭുജയുദ്ധത്തിൽ നിന്നു ഗണപതിയുടെ അക്ഷയാധിപത്യം ഉദ്ഭവിച്ചു; ഉഷാപുത്രന്റെ രാജ്യം അവിടെ ‘ശോണിതക’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരത്തിൽ സ്ഥാപിതമായി।
Verse 18
निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता
ദേവന്മാർ—വിശേഷിച്ച് വിഷ്ണു—വൈരമില്ലാത്ത നിലയിൽ വസിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദുഷ്ടമായ ദൈത്യസ്വഭാവം അങ്ങനെ അല്ല, അത് രജസ്സും തമസ്സും കൊണ്ട് ബന്ധിതമാണ്।
Verse 19
शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु
ഹേ മുനേ, ശംഭുഭക്തി വിശേഷമായി സദാ നിർവികാരമാണ്; അത് ശിവഭക്തരോടുള്ള സ്നേഹമായും സർവ്വജീവികളോടുള്ള കരുണയായും പ്രകടമാകുന്നു।
Verse 20
कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः
ശംഭുവിൽ നിന്ന് വരങ്ങൾ നേടി ബലിപുത്രനായ മഹാസുരൻ പ്രേമാശ്രുക്കളാൽ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, സുകൃതാഞ്ജലി ചേർത്ത് രുദ്രനെ സ്തുതിച്ചു।
Verse 21
बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे
ബാണൻ പറഞ്ഞു—ദേവദേവ മഹാദേവ, ശരണാഗതവത്സല! മഹേശാനേ, ഞാൻ നിനക്കു നമസ്കരിക്കുന്നു; നീ ദീനരുടെ ബന്ധു, ദയാനിധിയാണ്।
Verse 22
कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो
ഹേ കൃപാസാഗരനായ ശങ്കരാ! എനിക്കു മേൽ നീ അത്യധികം കൃപ ചെയ്തിരിക്കുന്നു. പ്രഭോ, നിന്റെ പ്രസന്നാനുഗ്രഹത്താൽ എന്റെ മുഴുവൻ ഗർവ്വവും നീങ്ങി പോയി।
Verse 23
त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः
നീ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം, പരമാത്മാവ്, സർവ്വവ്യാപിയും അഖിലേശ്വരനും. ഹേ ഉഗ്രേശാ! ബ്രഹ്മാണ്ഡം തന്നെയാണ് നിന്റെ ദേഹം; നീ വിരാട് സ്വരൂപൻ, സർവ്വസമന്വിതൻ, സർവ്വത്തിനപ്പുറം പരമൻ।
Verse 24
नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो
പ്രഭോ! നിന്റെ നാഭി ആകാശം, നിന്റെ വദനം അഗ്നി, ജലം നിന്റെ ബീജം. ദിക്കുകൾ നിന്റെ ചെവികൾ; ദ്യൗ (സ്വർഗ്ഗം) നിന്റെ ശിരസ്; ഭൂമി നിന്റെ പാദങ്ങൾ; ചന്ദ്രൻ നിന്റെ മനസ്സ്।
Verse 25
दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव
നിന്റെ ദൃഷ്ടി സൂര്യൻ, നിന്റെ ജഠരം സമുദ്രം, നിന്റെ ഭുജം നാഗേന്ദ്രൻ. നിന്റെ ധിഷണ (ബുദ്ധി) വിധിനിയമം. നീ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാ, പ്രജാപതി, സൃഷ്ടിയുടെ വിസർഗ്ഗം; സത്യത്തിൽ ധർമ്മം നിന്റെ ഹൃദയം തന്നേ।
Verse 26
रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्
ഹേ നാഥാ! നിന്റെ ദേഹരോമങ്ങൾ ഔഷധികളാണ്; നിന്റെ ജടകൾ മഴവഹിക്കുന്ന മേഘങ്ങളാണ്. ത്രിഗുണങ്ങളേ നിന്റെ ത്രിനേത്രങ്ങൾ. നീ സർവ്വാന്തര്യാമിയായ ആത്മാവ്, പരമപുരുഷൻ.
Verse 27
ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च
അവർ പറയുന്നു—നിന്റെ മുഖം ബ്രാഹ്മണൻ, നിന്റെ ഭുജങ്ങൾ ക്ഷത്രിയൻ; നിന്റെ ഊറുകൾ വൈശ്യൻ, നിന്റെ പാദങ്ങൾ ശൂദ്രൻ എന്നും.
Verse 28
त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्
ഹേ മഹേശ്വരാ! നീയേ സദാ എല്ലാ ജീവന്മാരാലും ഉപാസ്യൻ. നിന്നെ ഭജിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായി പരമമുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 29
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्
യാതൊരു മർത്ത്യൻ നിന്നെ—തന്റെ പ്രിയ ഈശ്വരനെയും അന്തരാത്മാവിനെയും—വിട്ടൊഴിഞ്ഞ്, വിപരീതബുദ്ധിയാൽ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ പിന്നാലെ ഓടുന്നുവോ, അവൻ അമൃതസമമായ മോക്ഷം ഉപേക്ഷിച്ച് ബന്ധനത്തിന്റെ കയ്പ്പുള്ള വിഷം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു.
Verse 30
विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्
വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാ, ദേവന്മാർ, നിർമലാശയമുള്ള മുനിമാർ—എല്ലാവരും സർവ്വാത്മനാ നിന്നിൽ, ശങ്കരാ, പ്രിയ ഈശ്വരാ, ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ബലിപുത്രൻ ശരാസുരൻ വിരമിച്ചു; പ്രേമപുലകിതമായ ദേഹത്തോടെ മഹേശ്വരനെ പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 32
इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत
സ്വഭക്തനായ ബാണന്റെ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) “നീ എല്ലാം പ്രാപിക്കും” എന്നു അരുളിച്ചെയ്ത്, അതേ സ്ഥലത്ത് തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Verse 33
ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्
അതിനുശേഷം ശംഭുവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ബാണൻ മഹാകാലത്വം പ്രാപിച്ചു. രുദ്രന്റെ ആ അനുചരനായ ബാണൻ അത്യന്തം ആനന്ദിതനായി।
Verse 34
इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्
ഇങ്ങനെ ‘ശര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ശങ്കരൻ—സകല ഗുരുക്കന്മാരുടെയും സദ്ഗുരു, ശൂലപാണി മഹാദേവൻ—അവന്റെ പാവനചരിതം ഇവിടെ ശ്രവണസുഖകരമായ ഉത്തമ വചനങ്ങളാൽ വിവരിക്കപ്പെട്ടു; അവൻ സർവ്വഭുവനങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ നിത്യം ലീല ചെയ്യുന്നു।
Verse 56
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിന്റെ രണ്ടാം ഭാഗമായ രുദ്രസംഹിതയിലെ യുദ്ധഖണ്ഡത്തിൽ ‘ബാണാസുരന് ശിവഗണപദപ്രാപ്തിയുടെ വർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള അമ്പത്താറാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
After Kṛṣṇa returns to Dvārakā with Aniruddha and his wife, Bāṇa becomes distressed; Nandīśvara counsels him to accept Śiva’s will and renew worship, after which Bāṇa approaches Śiva and performs praise and tāṇḍava.
The chapter models a Shaiva psychology of crisis: sorrow is redirected into smaraṇa and ritual discipline, presenting devotion as the method by which inner disorder is stabilized and grace is accessed.
Śiva is highlighted as Śambhu/Śaṅkara the bhaktavatsala (compassionate to devotees), while devotion manifests through stotra, prostration, and tāṇḍava—ritualized speech and body as vehicles of bhakti.