संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ഒരു മുനിക്ക് വരം നൽകി മേധാതിഥി വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. ശംഭുവിന്റെ കൃപയാൽ സന്ധ്യയെ മറ്റുള്ളവർ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; എന്നാൽ തപസ്സിന്റെ ഉപദേശം നൽകിയ ബ്രാഹ്മണ-ബ്രഹ്മചാരി തപസ്വിയെ അവൾ സ്മരിക്കുന്നു—ആ ഉപദേശം പരമേഷ്ഠി (ബ്രഹ്മാവ്)യുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം വസിഷ്ഠൻ നൽകിയതാണെന്ന് പറയുന്നു. ആ ഗുരുവിനെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ച് സന്ധ്യ അവനോടു പതിത്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു. മഹായജ്ഞത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ നടുവിൽ അവൾ മുനിമാർക്ക് അദൃശ്യമാകുന്നു; ശിവാനുഗ്രഹം കൊണ്ടുമാത്രം ഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടു യജ്ഞത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ‘പുരോഡാശമയ’ ദേഹം ക്ഷണത്തിൽ ദഹിക്കുന്നു; അഗ്നി ശിവാജ്ഞപ്രകാരം ശുദ്ധാവശിഷ്ടം സൂര്യമണ്ഡലത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ആ രൂപത്തെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളാക്കി പിതൃ-ദേവതൃപ്തിക്കായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; മേൽഭാഗം പ്രാതഃസന്ധ്യയായി മാറി, സന്ധ്യയുടെ ത്രിവിധ പ്രത്യക്ഷതയും അതിന്റെ യജ്ഞ-കോസ്മിക അർത്ഥവും ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: മുനിക്ക് ആ വരം നൽകിയ ശേഷം, ഭഗവാൻ ശംഭു ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞപ്പോൾ, സന്ധ്യയും മേധാതിഥി മുനി ഇരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
Verse 2
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
അവിടെ ശംഭുവിന്റെ കൃപയാൽ അവളെ ആരും ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. അപ്പോൾ അവൾ തനിക്ക് തപസ്സിനെക്കുറിച്ച് ഉപദേശം നൽകിയ ആ ബ്രഹ്മചാരിയെ സ്മരിച്ചു.
Verse 3
वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने । उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः
ഹേ മഹാമുനേ, പൂർവകാലത്ത് അവൾ വർണീ (ബ്രഹ്മചാരിണി)യായി. പരമേഷ്ഠിൻ (ബ്രഹ്മാവ്)യുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം വസിഷ്ഠൻ അവൾക്ക് തപസ്സു ചെയ്യുവാൻ ഉപദേശിച്ചു.
Verse 4
तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्
അപ്പോൾ സന്ധ്യ മനസ്സിൽ അവനെയേ തപസ്സിന്റെ ഉപദേശകനായി നിശ്ചയിച്ച്, ആ ബ്രഹ്മചാരി ബ്രാഹ്മണനെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിച്ചു.
Verse 5
समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता
മഹായജ്ഞത്തിൽ അഗ്നി പൂർണ്ണമായി ജ്വലിച്ചപ്പോൾ മുനിമാർ അവളെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. എന്നാൽ ശംഭുവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ വിധാതാവായ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) പുത്രി അവൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ദർശിതയായി, അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 6
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्
അന്നേ ക്ഷണത്തിൽ അവളുടെ ശരീരം യാഗത്തിലെ പുരോഡാശമയമായതുപോലെ ദഗ്ധമായി. ചുട്ട പുരോഡാശയുടെ ഗന്ധംപോലെ സുഗന്ധം എല്ലാടവും പരന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉറവിടം ആരും തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല.
Verse 7
वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् । शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः
അഗ്നി അവളുടെ ശരീരം ദഗ്ധമാക്കി, പിന്നെയും ശംഭുവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ, ആ ശുദ്ധ തത്ത്വത്തെ സൂര്യമണ്ഡലത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിച്ചു.
Verse 8
सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः
അപ്പോൾ സൂര്യദേവൻ ആ ശരീരത്തെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളാക്കി വിഭജിച്ച് രഥത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു; പിതൃദേവന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും പ്രീതിക്കായി തന്റെ കേശവും അവിടെ വെച്ചു।
Verse 9
तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर । प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा
ഹേ മുനീശ്വരാ! അവളുടെ ശരീരത്തിന്റെ ഊർദ്ധ്വഭാഗം പ്രാതഃസന്ധ്യയായി—പകലും രാത്രിയും ആരംഭിക്കുന്നിടത്തും അവയുടെ മദ്ധ്യസംഗമസ്ഥാനത്തും നിലകൊള്ളുന്ന ആ പുണ്യസന്ധികാലം।
Verse 10
तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा । सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा
അവളുടെ ശേഷിച്ച ഭാഗം പകലും രാത്രിയും ചേരുന്ന സന്ധിസ്ഥലത്തിൽ നിലകൊണ്ട് സായംസന്ധ്യയായി; അത് എപ്പോഴും പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തിയും പ്രീതിയും നൽകുന്നതാണ്।
Verse 11
सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी
സൂര്യോദയത്തിന് മുമ്പ് അരുണോദയത്തിന്റെ ആദ്യപ്രഭ തെളിയുമ്പോൾ, അപ്പോൾ പ്രാതഃസന്ധ്യ ഉദിക്കുന്നു—അത് ദേവന്മാർക്ക് പ്രീതിയുണ്ടാക്കുന്നതാണ്।
Verse 12
अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी
പിന്നീട് എപ്പോഴും ചുവന്ന താമരപോലെയുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ സായംസന്ധ്യ ഉദിക്കുന്നു; അത് പിതൃകൾക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്നതാണ്.
Verse 13
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः
അപ്പോൾ കരുണാമയനായ ശംഭുനാഥൻ മനസ്സിൽ സംकल्पിച്ചതോടെ അവളുടെ പ്രാണൻ മടങ്ങിവന്നു; ദേഹധാരിണിയായ അവൾ ദിവ്യശരീരത്തോടെ പുനഃസ്ഥാപിതയായി.
Verse 14
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा
മുനിയുടെ യജ്ഞം സമാപ്തിയിലേക്കെത്തിയപ്പോൾ മുണിക്ക് ആ പുത്രി ലഭിച്ചു; അവൾ യജ്ഞാഗ്നിയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തയായി.
Verse 15
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने
അപ്പോൾ ആനന്ദപരവശനായ മുനി ആ പുത്രിയെ കൈകളിൽ എടുത്തു; യജ്ഞകർമ്മത്തിനായി അവളെ സ്നാനം കഴിപ്പിച്ച്, ഹേ മുനേ, തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി.
Verse 16
अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह
അപ്പോൾ മഹാമുനി അവൾക്ക് ‘അരുന്ധതി’ എന്ന നാമം നൽകി. ശിഷ്യന്മാർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം അവിടെ പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു.
Verse 17
विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् । अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्
ഏതോ കാരണത്താൽ അവൾ ധർമ്മത്തെ തടഞ്ഞതിനാൽ, അവൾ സ്വയം ത്രിലോകമൊട്ടാകെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു നാമം പ്രാപിച്ചു।
Verse 18
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् । तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे
യജ്ഞം സമാപ്തമാക്കി ആ മുനി കൃതകൃത്യഭാവം പ്രാപിച്ച് സമ്പത്താൽ സമൃദ്ധനായി; പുത്രി സതിയുടെ നിരന്തര പ്രേരണയാലും. പിന്നെ സ്വന്തം ആശ്രമസ്ഥാനത്ത് ശിഷ്യവൃന്ദത്തോടുകൂടെ, ഹേ പ്രിയ, ആ ദേവർഷി എപ്പോഴും അവളെയേ സേവിച്ചു ഉപാസിച്ചു.
Verse 19
अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके
അതിനുശേഷം ആ ദേവി ആ ശ്രേഷ്ഠ മുനിവരന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വളർന്നു പുഷ്പിച്ചു—ചന്ദ്രഭാഗാ നദീതീരത്ത്, ‘താപസാരണ്യം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന തപസ്വികളുടെ വനത്തിൽ।
Verse 20
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती
അഞ്ചാം വർഷം എത്തിയപ്പോൾ സതി തന്റെ മഹത്തായ ഗുണങ്ങളാൽ ചന്ദ്രഭാഗാ നദിയെയും, തപസ്വികളുടെ ‘താപസാരണ്യ’ വനാശ്രമത്തെയും പവിത്രമാക്കി।
Verse 21
विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै । वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ എന്നിവർ ബ്രഹ്മപുത്രനായ വസിഷ്ഠനിലൂടെ, അരുന്ധതിയോടുകൂടെ, അവളുടെ വിവാഹം വിധിപൂർവ്വം നടത്തിച്ചു।
Verse 22
तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः । सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो
ആ വിവാഹ മഹോത്സവത്തിൽ മഹത്തായ ഉത്സാഹം ഉദിച്ചു; അത് ആനന്ദം വർധിപ്പിച്ചു. ഓ മുനിയേ, എല്ലാ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും പരമസുഖം പ്രാപിച്ചു.
Verse 23
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः । सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः
ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ എന്നിവരുടെ കൈകളിൽ നിന്ന് ഒഴുകിയ ജലത്തിൽ നിന്ന് ഏഴ് നദികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു—ശിപ്ര മുതലായവ—അവ എല്ലാജീവികളെയും അത്യന്തം പവിത്രമാക്കുന്നവയാണ്.
Verse 24
अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा । वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने
ഓ മുനിയേ, അരുന്ധതി—മഹാസാധ്വി, സതീസ്ത്രികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ—വസിഷ്ഠനെ പ്രാപിച്ച് ധന്യ ദാമ്പത്യത്തിൽ ദീപ്തിയായി; അവൾ മേധാതിഥിയുടെ പുത്രിയായിരുന്നു.
Verse 25
यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः । वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः
അവളിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠവും ശുഭവുമായ പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—ശക്തി മുതലായവർ. പ്രിയനായ വസിഷ്ഠനെ പ്രാപിച്ച് അവനോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ രമിച്ചു; ഓ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അവൾ ഹർഷത്തോടെ ജീവിച്ചു.
Verse 26
एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम । पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ നിനക്കു സന്ധ്യാ-ഉപാസനയുടെ പവിത്രചരിത്രം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അത് ശുദ്ധവും പാവനകരവും ദിവ്യവും, എല്ലാ ധാർമ്മിക ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും ഫലം നൽകുന്നതുമാണ്.
Verse 27
य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
ശുഭവ്രതം പാലിക്കുന്ന സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ ഇത് ശ്രവിച്ചാൽ, അവൻ/അവൾ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പ്രാപിക്കും; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
Frequently Asked Questions
Sandhyā—by Śiva’s grace—enters the great yajña unnoticed, her ‘puroḍāśa-like’ body is burned by Agni, and she is conveyed into the Sun’s orb where her form is divided into three ritual-temporal functions.
Agni functions as a purifier and transformer, while the solar sphere represents cosmic ordering and illumination; together they encode the doctrine that divine command (Śiva’s ājñā) converts embodied/ritual substance into universal temporal-spiritual regulation.
A tripartite division associated with Sandhyā’s three temporal stations; the sample explicitly notes the upper portion becoming prātaḥ-sandhyā (morning twilight), with the chapter continuing to formalize the remaining portions.