सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
ഈ അധ്യായം അന്തർസംവാദരൂപത്തിലാണ്. നാരദൻ തന്റെ പ്രസ്ഥാനത്തിന് ശേഷം രുദ്രസന്നിധിയിൽ എന്തു സംഭവിച്ചു എന്നു ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഹിമവത് പ്രദേശത്ത് മഹാദേവനെ സമീപിച്ച്, ശിവൻ സതീപ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ച് ആവർത്തിച്ച സംശയവും വിരഹവ്യാകുലതയും കൊണ്ട് അന്തർമനസ്സിൽ കലങ്ങുന്നതു കാണുന്നു. ശിവൻ ലോകഗതിപോലെ പ്രാകൃതമെന്നപോലെ സംസാരിച്ച് ദേവജ്യേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവിനോട്—സതിയുടെ കാര്യത്തിൽ എന്തു നടപടികൾ എടുത്തു? എന്റെ മന്മഥതാപം ശമിപ്പിക്കുന്ന വൃത്താന്തം പറയുക—എന്നു ചോദിക്കുന്നു. സതിയോടുള്ള ഏകനിഷ്ഠ ഉറപ്പാക്കി മറ്റു വഴികൾ നിരസിച്ച്, അഭേദഭാവം കൊണ്ടു അവളെ പ്രാപിക്കൽ നിശ്ചയമാണെന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ശിവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ആ വാക്കുകൾ ലോകാചാരസംഗതമെന്നു കരുതി, സതി തന്റെ പുത്രിയായതിനാൽ ശിവനേയ്ക്കു തന്നേ നൽകപ്പെടുമെന്നു—ഈ വിവാഹം ദൈവനിശ്ചയമായി മുൻകൂട്ടി തീർന്നതാണെന്നു—ഉറപ്പിക്കുന്നു; ശേഷമുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ആശ്വാസം, വിധിക്രമം, ദൈവ-ലോകക്രമസാമഞ്ജസ്യം എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു: ഹേ പ്രിയനേ, നീ രുദ്രന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോയശേഷം പിന്നെ എന്തു സംഭവിച്ചു? അപ്പോൾ എന്തു വാർത്ത ഉയർന്നു, സ്വയം ഹരൻ—ശിവൻ—എന്തു ചെയ്തു?
Verse 2
ब्रह्मोवाच । अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् । आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മനസ്സ് പ്രസന്നമാക്കി പരമേശ്വരനായ ശിവനെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ പുറപ്പെട്ടു; ഹിമവദ്ഗിരിയിൽ വസിക്കുന്ന മഹാദേവനെ സമീപിച്ചു।
Verse 3
मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायांतं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः
ലോകസ്രഷ്ടാവായ എന്നെ വരുന്നതു കണ്ട വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) സതീപ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സംശയിച്ചു।
Verse 4
अथ प्रीत्या हरो लोक गतिमाश्रित्य लीलया । सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा
അപ്പോൾ പ്രീതനായ ഹരൻ ലീലാവശാൽ ലോകരീതിയെ ആശ്രയിച്ചു; സതിയുടെ സത്യഭക്തിയാൽ പ്രേരിതനായി വേഗത്തിൽ സാധാരണനെന്നപോലെ എന്നോടു സംസാരിച്ചു।
Verse 5
ईश्वर उवाच । किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतस्स माम् । कथयस्व यथा स्वांतं न दीर्ये मन्मथेन हि
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുരജ്യേഷ്ഠ, സത്യാർത്ഥം നിന്റെ പുത്രൻ എന്നോടു എന്തു ചെയ്തു? നിന്റെ അന്തഃകരണത്തിലുള്ളതുപോലെ യഥാർത്ഥം പറയുക; മന്മഥനാൽ ഞാൻ കുലുങ്ങുകയോ ഭേദിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല।
Verse 6
धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति । अभिहंति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्
ഹേ ദേവജ്യേഷ്ഠാ, ഈ പാഞ്ഞെത്തുന്ന വിരഹവേദന എന്നെയും സതിയെയും മാത്രമേ പ്രഹരിക്കൂ; മറ്റു പ്രാണധാരികളെ വിട്ട് അത് ഞങ്ങളിരുവരിലേക്കു മാത്രമേ പതിക്കൂ।
Verse 7
सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् । अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ‘സതി, സതി’ എന്നു നിരന്തരം ഉച്ചരിക്ക; ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ഞാൻ ചെയ്യും। അവൾ എനിക്കു അഭേദമായതിനാൽ അവളേ എനിക്കു പ്രാപ്യ—അതുകൊണ്ട് അതിനുള്ള വിധി അതുപോലെ ക്രമീകരിക്കപ്പെടട്ടെ।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् । श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन्नगदं शिवम्
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ നാരദമുനേ, ലോകാചാരത്തിന്റെ ഗർഭിതമായ രുദ്രൻ പറഞ്ഞ വചനങ്ങൾ കേട്ട്, ഞാൻ നിർദോഷനായ ഭഗവാൻ ശിവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छ्रणुष्व निजासाध्य सिद्धमित्यवधारय
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വൃഷധ്വജ (വൃഷചിഹ്നധാരി ശിവ), എന്റെ പുത്രൻ പറഞ്ഞത് സത്യാർത്ഥവും അർത്ഥവത്തുമാണ്. അത് ശ്രവിക്ക; അതിനെ നിന്റെ തന്നെ അച്യുതസാധനം, സിദ്ധവും നിശ്ചിതവും എന്നു ധരിപ്പിക്ക।
Verse 10
देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता । ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः
ഞാൻ അവനു എന്റെ പുത്രിയെ നൽകും; അവൾ ഈ ലക്ഷ്യത്തിനായിട്ടുതന്നെ നിശ്ചിതയായിരിക്കുന്നു. ഈ കാര്യം എനിക്ക് അത്യന്തം അഭീഷ്ടം—വീണ്ടും, നിന്റെ വചനങ്ങളേക്കാളും അധികമായി।
Verse 11
मत्पुत्र्याराधितश्शंभुरेतदर्थं स्वयं पुनः । सोप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे
എന്റെ പുത്രി ഈ കാര്യമെന്നുതന്നെ ശംഭുവിനെ ആരാധിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ സ്വയം വീണ്ടും എന്നെ അന്വേഷിച്ചുവരും. അവൻ എന്നെ തേടിവരുന്നതിനാൽ, ഹേ ഹരി, അപ്പോൾ ഞാൻ അവനു (പുത്രിയെ) നൽകും।
Verse 12
शुभे लग्न सुमुहूर्ते समागच्छतु सोंतिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शंभवे विधे
“ശുഭ ലഗ്നവും അത്യുത്തമ മുഹൂർത്തവും സമീപിക്കട്ടെ. അപ്പോൾ, ഹേ വിധാതാ ബ്രഹ്മാ, ഭിക്ഷാർത്ഥിയായി വന്ന ശംഭുവിന് ഞാൻ എന്റെ പുത്രിയെ നൽകും.”
Verse 13
इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च
ദക്ഷൻ എന്നോടിങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “അതുകൊണ്ട്, ഹേ വൃഷഭധ്വജ, ശുഭ മുഹൂർത്തത്തിൽ ആ വീട്ടിലേക്കു പോയി അവളെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.”
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकी गतिमाश्रितः । उवाच विहसन्रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: “എന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട റുദ്രൻ ലോകിക ഭാവം സ്വീകരിച്ച്, പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നോടു പറഞ്ഞു, ഹേ മുനേ; കാരണം അവൻ ഭക്തവത്സലനാണ്.”
Verse 15
रुद्र उवाच । गमिष्ये भवता सार्द्धं नारदेन च तद्गृहम् । अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर
രുദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം നാരദനോടും കൂടി ആ ഗൃഹത്തിലേക്കു പോകും. ജഗത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ് ഞാനേ; അതുകൊണ്ട് നാരദനെ സ്മരിക്ക।
Verse 16
मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर । तैः सार्द्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे
മരീചി മുതലായ ഋഷിമാരെ—നിന്റെ പുത്രന്മാരെയും മാനസജന്മങ്ങളെയും—സ്മരിക്ക. അവരുടെ കൂടെ, ഹേ വിധാതാ (ബ്രഹ്മാ), ഞാൻ എന്റെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ ദക്ഷന്റെ നിവാസത്തിലേക്കു പോകും।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यदीन्सुतांस्तथा
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ലോകാചാരത്തിന്റെ ക്രമം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഈശ്വരന്റെ ഇങ്ങനെ കല്പന ലഭിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ, നാരദാ, നിന്നെയും മറിയീചി മുതലായ ഋഷിമാരുടെ പുത്രന്മാരെയും സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कन्यादानवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിന്റെ രണ്ടാം ഗ്രന്ഥമായ രുദ്രസംഹിതയിലെ രണ്ടാം സതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘കന്യാദാനവർണ്ണനം’ എന്ന പേരുള്ള അഷ്ടാദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 19
विष्णुस्समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् । सस्वसैन्यः कमलया गरुडारूढं एव च
രുദ്രൻ സ്മരിച്ചതുമാത്രത്തിൽ വിഷ്ണു ഉടൻ എത്തി—ശിവഭക്തരുടെ അധിരാജൻ—സ്വസൈന്യസഹിതം, കമലാ (ലക്ഷ്മി) കൂടെ, ഗരുഡാരൂഢനായി।
Verse 20
अध चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानौ निगच्छत्स महेश्वरः
അതിനുശേഷം ചൈത്രമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ, ഭഗദേവത അധിഷ്ഠിത നക്ഷത്രത്തിൽ, ത്രയോദശി തിഥിദിനത്തിൽ, സൂര്യൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ, മഹേശ്വരൻ പുറപ്പെട്ടു।
Verse 21
सर्वैस्सुरगणैस्सार्द्धं ब्रह्मविष्णु पुरस्सरैः । तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शंकरः
സകല ദേവഗണങ്ങളോടും കൂടി, മുൻപിൽ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും നയിക്കെ, അതുപോലെ മുനിമാരാലും അനുഗമിക്കപ്പെട്ട്, ശങ്കരൻ വഴിയിൽ ദിവ്യതേജസ്സോടെ ദീപ്തനായി നടന്നു।
Verse 22
मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानंदमनसामति
വഴിയിൽ മുന്നേറുന്ന ദേവാദികളിൽ മഹോത്സവം ഉദിച്ചു; അതുപോലെ ആനന്ദം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ള ഹരഗണങ്ങളിലും ഉല്ലാസം പടർന്നു।
Verse 24
ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना । स विष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः
അതിനുശേഷം ക്ഷണത്തിൽ തന്നേ, ബലവാനായ യോഗീയും ശക്തിയുള്ള വൃഷഭവാഹനനുമായ ഹരൻ, വിഷ്ണുപ്രമുഖ ദേവന്മാരോടൊപ്പം പ്രീതിയോടെ പുറപ്പെട്ടു ദക്ഷന്റെ ആലയത്തിലെത്തി।
Verse 25
ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ सन्मुखं तस्य संयुक्तस्सकलैर्निजैः
അപ്പോൾ വിനീതഹൃദയനായ ദക്ഷൻ, ആനന്ദത്തിൽ രോമാഞ്ചിതമായ ശരീരത്തോടെ, തന്റെ എല്ലാവരെയും കൂട്ടി, അവനെ നേരിൽ കാണാൻ മുന്നോട്ട് നടന്നു।
Verse 26
सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः । पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्
അവിടെ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളെയും ദക്ഷൻ സ്വയം ആദരിച്ചു. മുനിമാരും യഥാക്രമം അവന്റെ സമീപത്തെ ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നിരുന്നു।
Verse 27
परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा । दक्षस्समानयामास गृहाभ्यंतरतश्शिवम्
സകല ദേവന്മാരെയും ഗണങ്ങളെയും മുനിമാരെയും യഥാവിധി കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ദക്ഷൻ ശിവനെ ഗൃഹത്തിന്റെ അന്തർഭാഗത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി।
Verse 28
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् । समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्
അപ്പോൾ പ്രസന്നഹൃദയനായ ദക്ഷൻ സ്വയം സർവ്വേശ്വരനായ ഹരനെ (ശിവനെ) വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്, അവനു അത്യുത്തമമായ ആസനം സമർപ്പിച്ചു।
Verse 29
ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा । पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः
അതിനുശേഷം അവൻ യഥോചിതവിധിപ്രകാരം സദ്ഭക്തിയോടെ വിഷ്ണുവിനെയും എന്നെയും (ശിവനെയും), കൂടാതെ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും സർവ്വദേവന്മാരെയും ഗണങ്ങളെയും യഥാവിധി പൂജിച്ചു।
Verse 30
कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः
ആ പൂജ്യ ഋഷിമാരെ ആവശ്യമായ അർഘ്യാദി ആദരങ്ങളോടെ യഥോചിതമായി പൂജിച്ച ശേഷം, ദക്ഷൻ വീണ്ടും മാനസ (മനോജന്യ) മുനിമാരുമായി ഔപചാരിക ആലോചനയും വിചാരവും നടത്തി।
Verse 31
ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो
അപ്പോൾ എന്റെ പുത്രനായ ദക്ഷൻ സ്നേഹത്തോടെ പിതാവായ എന്നോടു പറഞ്ഞു— “ഹേ വിഭോ! പ്രണാമം ചെയ്ത്, നിങ്ങൾ വിവാഹസംബന്ധമായ കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം।”
Verse 32
बाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टैनांतरात्मना । समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा
ഞാനും “അങ്ങനെ തന്നേ” എന്നു പറഞ്ഞു മറുപടി നൽകി; ഉള്ളിൽ ആനന്ദത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ്, പിന്നെ ആ മുഴുവൻ കാര്യവും അതേവിധം നിർവഹിച്ചു।
Verse 33
ततश्शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते । सती निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शंभवे
പിന്നീട് ശുഭ മുഹൂർത്തത്തിൽ—ലഗ്നം ഗ്രഹബലത്തോടെ ശക്തമായിരിക്കെ—ദക്ഷൻ ആനന്ദത്തോടെ തന്റെ പുത്രി സതിയെ ശംഭു (ഭഗവാൻ ശിവൻ)ക്ക് വിവാഹമായി നൽകി।
Verse 34
उद्वाहविधिना सोपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः
വിവാഹവിധിപ്രകാരം അന്നേ സമയം വൃഷഭധ്വജനായ പരമേശ്വരൻ ശിവൻ ഹർഷത്തോടെ വരതനുവായ ദാക്ഷായണി (സതി)യുടെ കൈ പിടിച്ചു।
Verse 35
अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः । नेमुस्सर्वे संस्तुतिभि स्तोषयामासुरीश्वरम्
ഞാൻ ഹരി (വിഷ്ണു)യും, നിന്നിൽ നിന്നാരംഭിച്ച് മുനികളും ദേവഗണങ്ങളും—ഞങ്ങളൊക്കെയും നമസ്കരിച്ചു സ്തുതികളാൽ പരമേശ്വരനായ ഈശ്വരനെ പുകഴ്ത്തി।
Verse 36
समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः । आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः
നൃത്തഗാനങ്ങൾ മുൻപന്തിയിലായി മഹോത്സവം ഉദിച്ചു. എല്ലാ മുനിഗണങ്ങളും ദേവഗണങ്ങളും പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു—ശിവന്റെ മംഗളസന്നിധിയിലും മഹിമയിലും ലീനരായി।
Verse 37
कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम्
കന്യാദാനം നടത്തി അപ്പോൾ എന്റെ പുത്രനായ ദക്ഷൻ കൃതാർത്ഥനായി. ശിവനും ശിവാ (സതി)യും പ്രസന്നരായി; എല്ലാം മംഗളത്തിന്റെ ആലയമായി മാറി।
Frequently Asked Questions
A Brahmā–Śiva exchange in which Brahmā approaches Śiva in the Himavat region and confirms the intended giving of Satī (Brahmā’s daughter) to Śiva, framing the union as already determined.
Śiva’s insistence that Satī is attainable due to abheda encodes a Śaiva metaphysic: Śakti is not ‘other’ than Śiva, so the narrative of marriage functions as a symbolic articulation of ontological unity.
Śiva appears in multiple epithets—Hara/Rudra/Vṛṣabhadhvaja/Mahādeva—signaling a single deity operating across relational (lover), cosmic (lord), and social (participant in lokācāra) registers.