Harīśvara-liṅga Mahimā and the Origin-Context of Viṣṇu’s Sudarśana (हरिश्वरलिङ्गमहिमा तथा सुदर्शनप्राप्तिकथा)
അധ്യായം 34 പുരാണീയ ചോദ്യം–ഉത്തര രീതിയിൽ ഹരീശ്വര-ലിംഗത്തിന്റെ മഹിമയെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. വ്യാസൻ പറയുന്നതുപോലെ, സൂതന്റെ മുൻ ഉപദേശങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം ഋഷിമാർ ഹരീശ്വര-ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രത്യേകമായി ചോദിക്കുന്നു; കൂടാതെ വിഷ്ണുവിന് സുദർശനചക്രം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, ഏത് ഉപാസനയാൽ അത് സിദ്ധമായി എന്നതും അന്വേഷിക്കുന്നു. സൂതൻ ‘ഹരീശ്വരകഥ’ ആരംഭിക്കുന്നു—ദൈത്യർ അതിബലവാന്മാരായി ലോകങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ച് ധർമ്മലോപം വരുത്തുന്നു. പീഡിതരായ ദേവന്മാർ രക്ഷകനായ വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വിഷ്ണു ആദ്യം ഗിരീശനായ ശിവനെ ആരാധിച്ച ശേഷം ലക്ഷ്യം സാധിപ്പിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു; ശിവാരാധനയും ലിംഗോപാസനയും വഴിയേ അന്തിമ ശക്തിയും വിജയം ലഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് അധ്യായത്തിന്റെ അന്തർബോധം.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य सूतस्य च मुनीश्वराः । समूचुस्तं सुप्रशस्य लोकानां हितकाम्यया
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ആ സൂതന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട മുനീശ്വരന്മാർ അവനെ അത്യന്തം പ്രശംസിച്ചു; സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഹിതകാമനയോടെ വീണ്ടും അവനോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि ततः पृच्छामहे वयम् । हरीश्वरस्य लिंगस्य महिमानं वद प्रभो
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ, നീ എല്ലാം അറിയുന്നവൻ; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു. ഹേ പ്രഭോ, ഹരീശ്വരലിംഗത്തിന്റെ മഹിമ പറയുക।
Verse 3
चक्रं सुदर्शनं प्राप्तं विष्णुनेति श्रुतं पुरा । तदाराधनतस्तात तत्कथा च विशेषतः
ഹേ താത, പുരാതനകാലം മുതൽ വിഷ്ണു ആരാധനയാൽ സുദർശനചക്രം ലഭിച്ചതായി കേട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ പുത്രാ, ആ കഥ പ്രത്യേകമായി പറയുക—ആ ഉപാസന എങ്ങനെ നടന്നു, വരം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു.
Verse 4
सूत उवाच । श्रूयतां च ऋषिश्रेष्ठा हरीश्वरकथा शुभा । यतस्सुदर्शनं लब्धं विष्णुना शंकरात्पुरा
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഹരിയും ഈശ്വരനും സംബന്ധിച്ച ഈ ശുഭകഥ കേൾക്കുക—പുരാതനകാലത്ത് വിഷ്ണു ശങ്കരനിൽ നിന്ന് സുദർശനം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു എന്നത്।
Verse 5
कस्मिंश्चित्समये दैत्याः संजाता बलवत्तराः । लोकांस्ते पीडयामासुर्धर्मलोपं च चक्रिरे
ഒരു സമയത്ത് ദൈത്യർ അത്യന്തം ബലവാന്മാരായി. അവർ ലോകങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുകയും ധർമ്മലോപം വരുത്തുകയും ചെയ്തു।
Verse 6
ते देवाः पीडिता दैत्यैर्महाबलपराक्रमैः । स्वं दुखं कथयामासुर्विष्णुं निर्जररक्षकम्
മഹാബലപരാക്രമികളായ ദൈത്യന്മാർ പീഡിപ്പിച്ചതിനാൽ, ആ ദേവന്മാർ അമരന്മാരുടെ രക്ഷകനായ വിഷ്ണുവിനോട് തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിച്ചു।
Verse 7
देवा ऊचुः । कृपां कुरु प्रभो त्वं च दैत्यैस्संपीडिता भृशम् । कुत्र यामश्च किं कुर्मश्शरण्यं त्वां समाश्रिताः
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, കരുണ കാണിക്കണമേ; ദൈത്യന്മാർ ഞങ്ങളെ അത്യന്തം പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ഞങ്ങൾ എവിടെ പോകണം, എന്ത് ചെയ്യണം? ഹേ ശരണ്യാ, ഞങ്ങൾ നിന്റെ ശരണത്തിലാണ്।
Verse 8
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा देवानां दुःखितात्मनाम् । स्मृत्वा शिवपदांभोजं विष्णुर्वचनमब्रवीत
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലമായ ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട്, ശ്രീശിവന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ സ്മരിച്ച് വിഷ്ണു ഈ വചനം അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 9
विष्णुरुवाच । करिष्यामि च वः कार्य्यमाराध्य गिरिशं सुराः । बलिष्ठाश्शत्रवो ह्येते विजेतव्याः प्रयत्नतः
വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവന്മാരേ, ഗിരീശനായ ശിവനെ ആരാധിച്ച് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ കാര്യം സാധിപ്പിക്കും. ഇവർ അത്യന്തം ബലവാന്മാരായ ശത്രുക്കൾ; അതിനാൽ ദൃഢപ്രയത്നത്തോടെ ജയിക്കണം.
Verse 10
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । मत्वा दैत्यान्हतान्दुष्टान्ययुर्धाम स्वकंस्वकम्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭാവശാലിയായ വിഷ്ണു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാ ദേവന്മാരും ദുഷ്ട ദൈത്യർ നശിച്ചുവെന്ന് കരുതി, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ധാമങ്ങളിലേക്കു പോയി.
Verse 11
विष्णुरप्यमराणां तु जयार्थमभजच्छिवम् । सर्वामराणामधिपं सर्वसाक्षिणमव्ययम्
ദേവന്മാരുടെ ജയത്തിനായി വിഷ്ണുവും ശിവനെ ഭജിച്ചു—അവൻ സർവ്വദേവാധിപൻ, സർവ്വസാക്ഷി, അവ്യയൻ.
Verse 12
गत्वा कैलासनिकटे तपस्तेपे हरिस्स्वयम् । कृत्वा कुंडं च संस्थाप्य जातवेदसमग्रतः
കൈലാസത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നു ഹരി (വിഷ്ണു) സ്വയം തപസ്സു ചെയ്തു. തുടർന്ന് കുണ്ടം നിർമ്മിച്ച് വിധിപൂർവ്വം സ്ഥാപിച്ച്, ജാതവേദസ് (അഗ്നി)ന്റെ സന്നിധിയിൽ നിന്നു പൂജ ആരംഭിച്ചു।
Verse 13
पार्थिवेन विधानेन मंत्रैर्नानाविधैरपि । स्तोत्रैश्चैवाप्यनेकैश्च गिरिशं चाभजन्मुदा
പാർത്ഥിവവിധാനപ്രകാരം നാനാവിധ മന്ത്രങ്ങളാലും അനേകം സ്തോത്രങ്ങളാലും അദ്ദേഹം ആനന്ദത്തോടെ ഗിരീശൻ—പർവ്വതാധിപനായ ശിവനെ—ആരാധിച്ചു।
Verse 14
कमलैस्सरसो जातैर्मानसाख्यान्मुनीश्वराः । बद्ध्वा चैवासनं तत्र न चचाल हरिस्स्वयम्
ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ! ‘മാനസ’ എന്ന തടാകത്തിൽ ജനിച്ച താമരകളാൽ അവൻ അവിടെ ആസനം ഒരുക്കി; ഹരി (വിഷ്ണു) സ്വയം ആ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അല്പവും നീങ്ങാതെ സ്ഥിരമായി നിന്നു।
Verse 15
प्रसादावधि चैवात्र स्थेयं वै सर्वथा मया । इत्येवं निश्चयं कृत्वा समानर्च शिवं हरिः
‘ശിവന്റെ പ്രസാദമായ കൃപ ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഇവിടെ തന്നെ നിലകൊള്ളണം’ എന്നു ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്ത്, ഹരി സമചിത്തത്തോടെ ശിവനെ നിരന്തരം ആരാധിച്ചു।
Verse 16
यदा नैव हरस्तुष्टो बभूव हरये द्विजाः । तदा स भगवान्विष्णुर्विचारे तत्परोऽभवत्
ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഹരൻ (ശിവൻ) ഹരി (വിഷ്ണു) യിൽ ഒട്ടും തൃപ്തനായില്ലെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു എന്ത് ചെയ്യണം എന്ന ഗാഢചിന്തയിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായി।
Verse 17
विचार्यैवं स्वमनसि सेवनं बहुधा कृतम् । तथापि न हरस्तुष्टो बभूवोतिकरः प्रभुः
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് അവൻ പലവിധ സേവാ-പൂജകൾ ചെയ്തു; എങ്കിലും പ്രഭു ഹരൻ പ്രസന്നനായില്ല, സർവാധിപതി ഈശ്വരൻ അത്യന്തം കഠിനനായി।
Verse 18
सहस्रैर्नामभिः प्रीत्या तुष्टाव परमेश्वरम्
അവൻ പ്രേമഭക്തിയോടെ സഹസ്ര നാമങ്ങളാൽ പരമേശ്വരൻ ശിവനെ സ്തുതിച്ചു।
Verse 19
प्रत्येकं कमलं तस्मै नाममंत्रमुदीर्य च । पूजयामास वै शंभुं शरणागतवत्सलम्
ഓരോ താമരയും അർപ്പിക്കുമ്പോഴും അവന്റെ നാമമന്ത്രം ഉച്ചരിച്ചു, ശരണാഗതരോടു വാത്സല്യമുള്ള ശംഭു ശിവനെ ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു।
Verse 20
परीक्षार्थं विष्णुभक्तेस्तदा वै शंकरेण ह । कमलानां सहस्रात्तु हृतमेकं च नीरजम्
വിഷ്ണുവിന്റെ ഭക്തി പരീക്ഷിക്കാനായി അന്നേരം ശങ്കരൻ ആയിരം താമരകളിൽ നിന്ന് ഒരു താമര എടുത്തുകളഞ്ഞു।
Verse 21
न ज्ञातं विष्णुना तच्च मायाकारणमद्भुतम् । न्यूनं तच्चापि सञ्ज्ञाय तदन्वेषणतत्परः
ആ അത്ഭുതമായ മായാകാരണത്തെ വിഷ്ണു ഗ്രഹിച്ചില്ല; എങ്കിലും സ്വന്തം അപൂർണ്ണത തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനെ അന്വേഷിക്കാൻ പൂർണ്ണമായി തൽപരനായി।
Verse 22
बभ्राम सकलां पृथ्वीं तत्प्रीत्यै सुदृढव्रतः । तदप्राप्य विशुद्धात्मा नेत्रमेकमुदाहरत्
സുദൃഢവ്രതത്തോടെ അവൻ (ശിവന്റെ) പ്രീതിക്കായി മുഴുവൻ ഭൂമിയും സഞ്ചരിച്ചു; എങ്കിലും അവനെ പ്രാപിക്കാതെ ആ വിശുദ്ധാത്മാവ് തന്റെ ഒരു കണ്ണ് അർപ്പിച്ചു।
Verse 23
तं दृष्ट्वा स प्रसन्नोऽभूच्छंकरस्सर्वदुःखहा । आविर्बभूव तत्रैव जगाद वचनं हरिम्
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ സർവ്വദുഃഖഹരനായ ശങ്കരൻ പ്രസന്നനായി. അവിടെയേ തന്നെ അവിർഭവിച്ച് ഹരി (വിഷ്ണു)യോട് വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 24
शिव उवाच । प्रसन्नोऽस्मि हरे तुभ्यं वरं ब्रूहि यथेप्सितम् । मनोऽभिलषितं दद्मि नादेयं विद्यते तव
ശിവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഹരേ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നൻ. നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ വരം പറയുക. നിന്റെ മനോഭിലഷിതം ഞാൻ നൽകും; നിനക്കായി എനിക്കു അദേയമെന്നൊന്നുമില്ല।
Verse 25
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं केशवः प्रीतमानसः । महाहर्षसमापन्नो ह्यब्रवीत्सांजलिश्शिवम्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ശംഭുവിന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ കേശവന്റെ മനസ് പ്രീതിയായി. മഹാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞ്, കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹം ശിവനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 26
विष्णुरुवाच । वाच्यं किं मे त्वदग्रे वै ह्यन्तर्यामी त्वमास्थितः । तथापि कथ्यते नाथ तव शासनगौरवात्
വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, നിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഞാൻ എന്തു പറയാൻ കഴിയും? നീ തന്നെയല്ലോ സർവ്വരുടെയും ഉള്ളിൽ അന്തര്യാമിയായി വസിക്കുന്നത്. എങ്കിലും ഹേ നാഥാ, നിന്റെ ആജ്ഞയുടെ മഹത്വത്തോടുള്ള ആദരവാൽ ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 27
दैत्यैश्च पीडितं विश्वं सुखं नो नस्सदा शिव । दैत्यान्हंतुं मम स्वामिन्स्वायुधं न प्रवर्त्तते
ഹേ ശിവാ, ദൈത്യന്മാർ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ സർവ്വലോകവും ദുഃഖിതമാണ്; ഞങ്ങൾക്ക് സ്ഥിരസുഖമില്ല. ഹേ സ്വാമീ, ഞാൻ ദൈത്യരെ സംഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ എന്റെ സ്വന്തം ആയുധം പോലും പ്രവർത്തിക്കാതെ നിൽക്കുന്നു.
Verse 28
किं करोमि क्व गच्छामि नान्यो मे रक्षकः परः । अतोऽहं परमेशान शरणं त्वां समागतः
ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം, എവിടെ പോകണം? എനിക്ക് മറ്റൊരു പരമ രക്ഷകനില്ല. അതുകൊണ്ട്, ഹേ പരമേശാന, ഞാൻ നിന്റെ ശരണത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു।
Verse 29
सूत उवाच । इत्युक्त्वा च नमस्कृत्य शिवाय परमात्मने । स्थितश्चैवाग्रतश्शंभोः स्वयं च पुरुपीडितः
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം അവൻ പരമാത്മാവായ ശിവനോട് നമസ്കരിച്ചു; സ്വയം അത്യന്തം പീഡിതനായി ശംഭുവിന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു।
Verse 30
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्देवदेवो महेश्वरः । ददौ तस्मै स्वकं चक्रं तेजोराशिं सुदर्शनम्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ദേവദേവനായ മഹേശ്വരൻ അവനു തന്റെ തന്നെ ‘സുദർശന’ ചക്രം നൽകി; അത് ദിവ്യ തേജസ്സിന്റെ ഘനരാശിയായിരുന്നു।
Verse 31
तत्प्राप्य भगवान्विष्णुर्दैत्यांस्तान्बलवत्तरान् । जघान तेन चक्रेण द्रुतं सर्वान्विना श्रमम्
അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന ഭഗവാൻ വിഷ്ണു തന്റെ ചക്രായുധംകൊണ്ട് അത്യന്തം ബലവാന്മാരായ ആ ദൈത്യന്മാരെ അതിവേഗം സംഹരിച്ചു; അല്പശ്രമം പോലും കൂടാതെ എല്ലാവരെയും നശിപ്പിച്ചു।
Verse 32
जगत्स्वास्थ्यं परं लेभे बभूवुस्सुखिनस्सुराः । सुप्रीतः स्वायुधं प्राप्य हरिरासीन्महासुखी
ജഗത്ത് പരമക്ഷേമവും ശ്രേയസ്സും പ്രാപിച്ചു; ദേവന്മാർ സന്തുഷ്ടരായി. സ്വന്തം ആയുധം ലഭിച്ചതോടെ ഹരി (വിഷ്ണു) അത്യന്തം പ്രീതനായി മഹാനന്ദത്തിൽ നിലകൊണ്ടു।
Verse 33
ऋषय ऊचुः । किं तन्नामसहस्रं वै कथय त्वं हि शांकरम् । येन तुष्टो ददौ चक्रं हरये स महेश्वरः
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ശാങ്കരാ! ആ സഹസ്രനാമം ഏതാണ്? നീ തന്നേ പറയുക. അതാൽ പ്രസന്നനായ മഹേശ്വരൻ ഹരിക്കു ചക്രം ദാനം ചെയ്തു.
Verse 34
इति श्रीशिव महापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां विष्णुसुदर्शनचक्रलाभवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവ മഹാപുരാണത്തിലെ നാലാം കോടിരുദ്രസംഹിതയിൽ ‘വിഷ്ണുവിന് സുദർശനചക്രലാഭം ലഭിച്ച വിവരണം’ എന്ന മുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Verse 35
व्यास उवाच । इति तेषां वचश्श्रुत्वा मुनीनां भावितात्मनाम् । स्मृत्वा शिवपदांभोजं सूतो वचनमब्रवीत्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഭാവിതാത്മാക്കളായ മുനികളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ശിവന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ സ്മരിച്ചു, സൂതൻ മറുപടിയായി വചനം പറഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
The chapter sets up the Harīśvara-liṅga narrative by linking it to the tradition that Viṣṇu obtained the Sudarśana-cakra; the theological argument is that Viṣṇu’s capacity to resolve the daitya threat is contingent upon worshipping Śiva (Giriśa/Śaṅkara).
The Sudarśana-cakra functions as a symbol of divinely sanctioned order-enforcement, while the Harīśvara-liṅga represents the ritual-theological axis through which such sanction is accessed—encoding the principle that ultimate authority is mediated through Śiva-tattva and Liṅga-upāsanā.
Śiva is highlighted under epithets emphasizing sovereign mountain-lordship and beneficence—Giriśa and Śaṅkara—and the chapter foregrounds Harīśvara as a Liṅga-centered theological locus that authorizes and empowers even Viṣṇu’s protective function.