Prakarana 1
यह सोपान ‘एकाग्र-भक्ति’ का द्वार है: साधक-चित्त (हनुमान) को ‘राम-काज’ में स्थिर कर, अविद्या/विघ्न (सुरसा, सिंहिका, लंकिनी) लाँघकर ‘सीता-दर्शन’ (आत्म-शुद्धि व परम-लक्ष्य की स्मृति) तक पहुँचाना। सुंदरता यहाँ बाह्य नहीं, ‘भक्ति की शुचिता, बुद्धि की चपलता, और नाम-स्मरण की अखंडता’ है।
സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യരസം ‘വീര’വും ‘ഭക്തി’യും ചേർന്നൊഴുകുന്ന സംയുക്തധാരയാണ്; അതിനകത്ത് കരുണ (സീതയുടെ ദീനത)യും അത്ഭുത (ലങ്കയുടെ വൈഭവം/മായ)വും തരംഗങ്ങളായി ഇടവിടാതെ ഉയരുന്നു. ഈ ഭാഗം ശാന്തവും സംസ്കൃതഗന്ധമുള്ള സ്തുതിയോടെ ആരംഭിച്ച് ഉടൻ തന്നെ സാധനയുടെ ഗതി പിടിക്കുന്നു: ജാംബവാന്റെ ഉപദേശം ‘ശ്രദ്ധ’യെ ഉണർത്തുന്നു; ഹനുമാന്റെ ചാട്ടം വെറും ‘പരാക്രമം’മാത്രമല്ല—‘രാമസ്മരണയാൽ സംവലിതമായ കർമ്മയോഗം’ തന്നെയാണ്. സുരസ/സിംഹിക തുടങ്ങിയ വിഘ്നരൂപങ്ങളെ ജയിക്കുന്നത് ‘ബുദ്ധിബലം’ പരീക്ഷിക്കുന്ന ഘട്ടമാണ്—ഭക്തിയിൽ വിവേകത്തിന് ഉള്ള സ്ഥാനം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ലങ്കാവർണ്ണനം മായാവൈഭവത്തിന്റെ ദർപ്പണമായി വൈരാഗ്യത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു; വിഭീഷണഗൃഹത്തിലെ ‘രാമനാമം’ സാദുസംഗത്തിന്റെ സൂചനയാണ്—അസുരലോകത്തും സത്സംഗദീപം. ഒടുവിൽ അശോകവാടികയിൽ സീതാദർശനത്തോടെ കരുണരസം ശിഖരത്തിലെത്തുന്നു: സാധകൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ ‘ദീനത’ കാണുന്നു; അതേ ദീനതയിൽ നാമാശ്രയത്തിന്റെ അമൃതം കണ്ടെത്തുന്നു.
Verses
ശ്ലോകം 1-3
शान्तं शाश्वतमप्रमेयमनघं निर्वाणशान्तिप्रदंब्रह्माशम्भुफणीन्द्रसेव्यमनिशं वेदान्तवेद्यं विभुम्।रामाख्यं जगदीश्वरं सुरगुरुं मायामनुष्यं हरिंवन्देऽहं करुणाकरं रघुवरं भूपालचूड़ामणिम्।।1।।
नान्या स्पृहा रघुपते हृदयेऽस्मदीयेसत्यं वदामि च भवानखिलान्तरात्मा।भक्तिं प्रयच्छ रघुपुङ्गव निर्भरां मेकामादिदोषरहितं कुरु मानसं च।।2।।
अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहंदनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम्।सकलगुणनिधानं वानराणामधीशंरघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि।।3।।
śāntaṁ śāśvatamaprameyamanaghaṁ nirvāṇaśāntipradaṁbrahmāśambhuphaṇīndrasevyamaniśaṁ vedāntavedyaṁ vibhum |rāmākhyaṁ jagadīśvaraṁ suraguruṁ māyāmanuṣyaṁ hariṁvande'haṁ karuṇākaraṁ raghuvaraṁ bhūpālacūṛāmaṇim ||1||
nānyā spṛhā raghupate hṛdaye'smadīyesatyaṁ vadāmi ca bhavānakhilāntarātmā |bhaktiṁ prayaccha raghupuṅgava nirbharāṁ mekāmādidoṣarahitaṁ kuru mānasaṁ ca ||2||
atulitabaladhāmaṁ hemaśailābhadehaṁdanujavanakṛśānuṁ jñānināmagragaṇyam |sakalaguṇanidhānaṁ vānarāṇāmadhīśaṁraghupatipriyabhaktaṁ vātajātaṁ namāmi ||3||
രാമൻ എന്ന പേര് വഹിക്കുന്ന ഹരിയെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു: ശാന്തൻ, ശാശ്വതൻ, അളവറ്റൻ, പാപരഹിതൻ, മുക്തിയുടെ ശാന്തി നൽകുന്നവൻ; ബ്രഹ്മാവ്, ശംഭു, നാഗരാജൻ എന്നിവരാൽ നിർത്തുപോരാതെ സേവിക്കപ്പെടുന്നവൻ; വേദാന്തത്താൽ അറിയപ്പെടുന്നവൻ; എല്ലാടത്തും വ്യാപിച്ച ജഗദീശ്വരൻ, ദേവന്മാരുടെ ഗുരു, സ്വന്തം മായയാൽ മനുഷ്യരൂപം എടുത്തവൻ; കരുണയുടെ ഭണ്ഡാരം, രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠൻ, രാജാക്കന്മാരുടെ മകുടരത്നം. രഘുപതേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരു ആഗ്രഹമില്ല; ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു, നീയാണ് എല്ലാവരുടെയും അന്തർയാമി. രഘുവംശത്തിന്റെ മുന്നിരയേ, എനിക്ക് പൂർണ്ണമായ ഭക്തി തരുക, കാമാദി ദോഷങ്ങളില്ലാത്ത മനസ്സിനെ എനിക്കു നൽകുക. കാറ്റിന്റെ മകനെ നമസ്കരിക്കുന്നു: അതുലിതമായ ബലത്തിന്റെ ആലയം, സ്വർണ്ണപർവ്വതത്തെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന ശരീരമുള്ളവൻ; അസുരന്മാരുടെ കാടിനെ എരിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നി, ജ്ഞാനികളിൽ അഗ്രഗണ്യൻ; എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും നിധാനം, വാനരന്മാരുടെ നാഥൻ, രഘുപതിയുടെ പ്രിയ ഭക്തൻ.
ചൗപായി 1.1-5
जामवंत के बचन सुहाए।सुनि हनुमंत हृदय अति भाए।।
तब लगि मोहि परिखेहु तुम्ह भाई।सहि दुख कंद मूल फल खाई।।
जब लगि आवौं सीतहि देखी।होइहि काजु मोहि हरष बिसेषी।।
यह कहि नाइ सबन्हि कहुँ माथा।चलेउ हरषि हियँ धरि रघुनाथा।।
सिंधु तीर एक भूधर सुंदर।कौतुक कूदि चढ़ेउ ता ऊपर।।
बार बार रघुबीर सँभारी।तरकेउ पवनतनय बल भारी।।
जेहिं गिरि चरन देइ हनुमंता।चलेउ सो गा पाताल तुरंता।।
जिमि अमोघ रघुपति कर बाना।एही भाँति चलेउ हनुमाना।।
जलनिधि रघुपति दूत बिचारी।तैं मैनाक होहि श्रमहारी।।
jāmavaṁta ke bacana suhāe |suni hanumaṁta hṛdaya ati bhāe ||
taba lagi mohi parikhehu tumha bhāī |sahi dukha kaṁda mūla phala khāī ||
jaba lagi āvauṁ sītahi dekhī |hoihi kāju mohi haraṣa biseṣī ||
yaha kahi nāi sabanhi kahũ māthā |caleu haraṣi hiyã dhari raghunāthā ||
siṁdhu tīra eka bhūdhara suṁdara |kautuka kūdi caṛheu tā ūpara ||
bāra bāra raghubīra sãbhārī |tarakeu pavanatanaya bala bhārī ||
jehiṁ giri carana dei hanumaṁtā |caleu so gā pātāla turaṁtā ||
jimi amogha raghupati kara bānā |ehī bhā̃ti caleu hanumānā ||
jalanidhi raghupati dūta bicārī |taiṁ maināka hohi śramahārī ||
ജാംബവാന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഹനുമാന്റെ ഹൃദയം അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു. "സഹോദരന്മാരേ, അതുവരെ എനിക്കായി കാത്തിരുങ്ങു, ദുഃഖം സഹിച്ച് വേരുകൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പഴങ്ങൾ തിന്ന്, സീതയെ കണ്ട് തിരികെ വരുന്നതുവരെ. കാര്യം നിർവ്വഹിക്കപ്പെടും, എനിക്ക് വിശേഷ ആനന്ദമുണ്ടാകും." ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവർക്കെല്ലാവർക്കും തല കുമ്പിട്ട്, രഘുനാഥനെ ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ച് ആനന്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. കടലിന്റെ തീരത്ത് ഒരു സുന്ദരമായ പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു; കളിയാടി അതിന്മേൽ ചാടി കയറി. രഘുവീരനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിച്ച്, വായുപുത്രൻ മഹാബലത്തോടെ ചാടി. ഹനുമാൻ തന്റെ പാദം വെച്ച പർവ്വതം ഉടനെ പാതാളത്തിൽ മുങ്ങി. രഘുപതിയുടെ ഫലിക്കുന്ന അമ്പ് എങ്ങനെ പറക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഹനുമാൻ തന്റെ വഴിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. സമുദ്രം, അവനെ രഘുപതിയുടെ ദൂതനായി കരുതി, മൈനകനോട്, "മൈനകാ, നീ അവന്റെ ശ്രമം നീക്കുന്നവനാകുക" എന്ന് പറഞ്ഞു.
ദോഹ 1
हनूमान तेहि परसा कर पुनि कीन्ह प्रनाम।राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ बिश्राम।।1।।
hanūmāna tehi parasā kara puni kīnha pranāma |rāma kāju kīnheṁ binu mohi kahā̃ biśrāma ||1||
ഹനുമാൻ തന്റെ കൈകൊണ്ട് അവനെ സ്പർശിച്ച് വീണ്ടും തൊഴുതു, രാമന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയാക്കാതെ എനിക്ക് എവിടെ വിശ്രാന്തി ഉണ്ട്? എന്നു പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 2.1-6
जात पवनसुत देवन्ह देखा।जानैं कहुँ बल बुद्धि बिसेषा।।
सुरसा नाम अहिन्ह कै माता।पठइन्हि आइ कही तेहिं बाता।।
आजु सुरन्ह मोहि दीन्ह अहारा।सुनत बचन कह पवनकुमारा।।
राम काजु करि फिरि मैं आवौं।सीता कइ सुधि प्रभुहि सुनावौं।।
तब तव बदन पैठिहउँ आई।सत्य कहउँ मोहि जान दे माई।।
कबनेहुँ जतन देइ नहिं जाना।ग्रससि न मोहि कहेउ हनुमाना।।
जोजन भरि तेहिं बदनु पसारा।कपि तनु कीन्ह दुगुन बिस्तारा।।
सोरह जोजन मुख तेहिं ठयऊ।तुरत पवनसुत बत्तिस भयऊ।।
जस जस सुरसा बदनु बढ़ावा।तासु दून कपि रूप देखावा।।
सत जोजन तेहिं आनन कीन्हा।अति लघु रूप पवनसुत लीन्हा।।
बदन पइठि पुनि बाहेर आवा।मागा बिदा ताहि सिरु नावा।।
मोहि सुरन्ह जेहि लागि पठावा।बुधि बल मरमु तोर मै पावा।।
jāta pavanasuta devanha dekhā |jānaiṁ kahũ bala buddhi biseṣā ||
surasā nāma ahinha kai mātā |paṭhainhi āi kahī tehiṁ bātā ||
āju suranha mohi dīnha ahārā |sunata bacana kaha pavanakumārā ||
rāma kāju kari phiri maiṁ āvauṁ |sītā kai sudhi prabhuhi sunāvauṁ ||
taba tava badana paiṭhihaũ āī |satya kahaũ mohi jāna de māī ||
kabanehũ jatana dei nahiṁ jānā |grasasi na mohi kaheu hanumānā ||
jojana bhari tehiṁ badanu pasārā |kapi tanu kīnha duguna bistārā ||
soraha jojana mukha tehiṁ ṭhayaū |turata pavanasuta battisa bhayaū ||
jasa jasa surasā badanu baṛhāvā |tāsu dūna kapi rūpa dekhāvā ||
sata jojana tehiṁ ānana kīnhā |ati laghu rūpa pavanasuta līnhā ||
badana paiṭhi puni bāhera āvā |māgā bidā tāhi siru nāvā ||
mohi suranha jehi lāgi paṭhāvā |budhi bala maramu tora mai pāvā ||
ദേവന്മാർ വായുപുത്രനെ പോകുന്നതു കണ്ടു, അവന്റെ ബലവും ബുദ്ധിയും മുഴുവനായി അറിയണം എന്നാഗ്രഹിച്ചു. സർപ്പങ്ങളുടെ മാതാവായ സുരസയെ അവർ അയച്ചു; അവൾ വന്നു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ഇന്നു ദേവന്മാർ എനിക്കു ആഹാരം തന്നിരിക്കുന്നു. അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു പവനകുമാരൻ പറഞ്ഞു: ആദ്യം രാമന്റെ കാര്യം ചെയ്തു ഞാൻ തിരികെ വരാം, സീതയുടെ വിവരം പ്രഭുവിനെ അറിയിക്കാം; പിന്നെ ഞാൻ വന്നു നിന്റെ വായിൽ പ്രവേശിക്കാം. സത്യമായി പറയുന്നു, അമ്മേ, എന്നെ അറിഞ്ഞുകൊള്ളിന്. എന്നാൽ അവൾ ഒരു പ്രയത്നത്താലും അവനെ പോകാൻ വിട്ടില്ല. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു, എന്നെ വിഴുങ്ങാതിരിക്കുന്നതെന്തു? അവൾ തന്റെ വായ ഒരു യോജന വീതിയിൽ തുറന്നു, കപി തന്റെ ശരീരം ഇരട്ടി വിസ്തീർണ്ണമാക്കി. അവൾ വായ പതിനാറു യോജനയ്ക്കു വലുതാക്കി, ഉടനെ പവനസുതൻ മുപ്പത്തിരണ്ടായി. സുരസ വായ എത്ര വലുതാക്കിയോ, കപി അതിന്റെ ഇരട്ടി രൂപം കാണിച്ചു. അവൾ വായ നൂറു യോജന വിസ്തൃതമാക്കിയപ്പോൾ, പവനസുതൻ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായ രൂപം എടുത്തു. അവളുടെ വായിൽ പ്രവേശിച്ചു വീണ്ടും പുറത്തു വന്നു, പിന്നെ അവൾക്കു തലയാണിയിട്ടു പോകാൻ അനുമതി ചോദിച്ചു. ദേവന്മാർ എന്നെ എന്തിനു വേണ്ടി അയച്ചു, ആ നിന്റെ ബുദ്ധിയുടെയും ബലത്തിന്റെയും രഹസ്യം ഞാൻ അറിഞ്ഞു എന്നവൾ പറഞ്ഞു.
ദോഹ 2
राम काजु सबु करिहहु तुम्ह बल बुद्धि निधान।आसिष देह गई सो हरषि चलेउ हनुमान।।2।।
rāma kāju sabu karihahu tumha bala buddhi nidhāna |āsiṣa deha gaī so haraṣi caleu hanumāna ||2||
"നീ ബലത്തിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും ഖനിയാണ്; രാമന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിറവേറ്റും" എന്ന് അനുഗ്രഹിച്ച് അവൾ പോയി, ഹനുമാനും സന്തോഷത്തോടെ തന്റെ വഴിയേ പോയി.
ചൗപായി 3.1-6
निसिचरि एक सिंधु महुँ रहई।करि माया नभु के खग गहई।।
जीव जंतु जे गगन उड़ाहीं।जल बिलोकि तिन्ह कै परिछाहीं।।
गहइ छाहँ सक सो न उड़ाई।एहि बिधि सदा गगनचर खाई।।
सोइ छल हनूमान कहँ कीन्हा।तासु कपटु कपि तुरतहिं चीन्हा।।
ताहि मारि मारुतसुत बीरा।बारिधि पार गयउ मतिधीरा।।
तहाँ जाइ देखी बन सोभा।गुंजत चंचरीक मधु लोभा।।
नाना तरु फल फूल सुहाए।खग मृग बृंद देखि मन भाए।।
सैल बिसाल देखि एक आगें।ता पर धाइ चढेउ भय त्यागें।।
उमा न कछु कपि कै अधिकाई।प्रभु प्रताप जो कालहि खाई।।
गिरि पर चढि लंका तेहिं देखी।कहि न जाइ अति दुर्ग बिसेषी।।
अति उतंग जलनिधि चहु पासा।कनक कोट कर परम प्रकासा।।
nisicari eka siṁdhu mahũ rahaī |kari māyā nabhu ke khaga gahaī ||
jīva jaṁtu je gagana uṛāhīṁ |jala biloki tinha kai parichāhīṁ ||
gahai chāhã saka so na uṛāī |ehi bidhi sadā gaganacara khāī ||
soi chala hanūmāna kahã kīnhā |tāsu kapaṭu kapi turatahiṁ cīnhā ||
tāhi māri mārutasuta bīrā |bāridhi pāra gayau matidhīrā ||
tahā̃ jāi dekhī bana sobhā |guṁjata caṁcarīka madhu lobhā ||
nānā taru phala phūla suhāe |khaga mṛga bṛṁda dekhi mana bhāe ||
saila bisāla dekhi eka āgeṁ |tā para dhāi caḍheu bhaya tyāgeṁ ||
umā na kachu kapi kai adhikāī |prabhu pratāpa jo kālahi khāī ||
giri para caḍhi laṁkā tehiṁ dekhī |kahi na jāi ati durga biseṣī ||
ati utaṁga jalanidhi cahu pāsā |kanaka koṭa kara parama prakāsā ||
കടലിൽ ഒരു രാക്ഷസി വസിച്ചിരുന്നു, തന്റെ മായാവിദ്യകൊണ്ട് ആകാശത്തെ പക്ഷികളെ പിടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ആകാശത്ത് പറന്നുനടന്ന ഏതു ജീവികളായാലും, വെള്ളം നോക്കി അവയുടെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ കണ്ടുപിടിച്ചിരുന്നു. നിഴൽ പിടിച്ചുകൊള്ളും, അപ്പോൾ ആ ജീവി മുന്നോട്ട് പറക്കാനാവാതെ കുടുങ്ങിക്കൊള്ളും. ഇങ്ങനെ ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നവയെ എപ്പോഴും തിന്നുമായിരുന്നു. അതേ തന്ത്രം ഹനുമാന്റെ മേലും പ്രയോഗിച്ചു, എന്നാൽ ആ വാനരൻ അവളുടെ വഞ്ചന ഉടനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അവളെ കൊന്നുതള്ളി, വീരനായ കാറ്റിന്റെ പുത്രൻ, സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ, കടലിന്റെ അക്കരെക്കര കടന്നു. അങ്ങോട്ടു പോയി കാടിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടു, തേൻ കൊതിച്ച് വണ്ടുകൾ ഗുഞ്ഞിച്ചു. പലവക മരങ്ങൾ കനികളാലും പൂക്കളാലും സുന്ദരമായി തോന്നി, പക്ഷികളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും കൂട്ടങ്ങളെ കണ്ട് അവന്റെ മനസ്സ് മകിഴ്ന്നു. മുന്നിൽ ഒരു വലിയ മല കണ്ട്, ഭയം വിട്ട് അതിന്മേൽ ഓടിക്കയറി. ഉമാ, ഇതിൽ ഒന്നും ആ വാനരന്റെ സ്വന്തം മഹത്വമല്ല; യമനെ തന്നെ വിഴുങ്ങുന്ന ഭഗവാന്റെ പ്രതാപമാണ്. മലമേൽ കയറി ലങ്ക കണ്ടു, അത് അതിശക്തമായ കോട്ട, പറഞ്ഞ് വിവരിക്കാൻ കഴിയാത്തത്. അത് വളരെ ഉയരത്തിൽ നിന്നു, നാലു ഭാഗങ്ങളിലും കടൽ ചുറ്റി, അതിന്റെ സ്വർണ്ണക്കോട്ട മതിൽ പരമമായ പ്രകാശത്തോടെ തിളങ്ങി.
ഛന്ദ് 3
कनक कोट बिचित्र मनि कृत सुंदरायतना घना।चउहट्ट हट्ट सुबट्ट बीथीं चारु पुर बहु बिधि बना।।
गज बाजि खच्चर निकर पदचर रथ बरूथिन्ह को गनै।बहुरूप निसिचर जूथ अतिबल सेन बरनत नहिं बनै।।
बन बाग उपबन बाटिका सर कूप बापीं सोहहीं।नर नाग सुर गंधर्ब कन्या रूप मुनि मन मोहहीं।।
कहुँ माल देह बिसाल सैल समान अतिबल गर्जहीं।नाना अखारेन्ह भिरहिं बहु बिधि एक एकन्ह तर्जहीं।।
करि जतन भट कोटिन्ह बिकट तन नगर चहुँ दिसि रच्छहीं।कहुँ महिष मानषु धेनु खर अज खल निसाचर भच्छहीं।।
एहि लागि तुलसीदास इन्ह की कथा कछु एक है कही।रघुबीर सर तीरथ सरीरन्हि त्यागि गति पैहहिं सही।।
kanaka koṭa bicitra mani kṛta suṁdarāyatanā ghanā |cauhaṭṭa haṭṭa subaṭṭa bīthīṁ cāru pura bahu bidhi banā ||
gaja bāji khaccara nikara padacara ratha barūthinha ko ganai |bahurūpa nisicara jūtha atibala sena baranata nahiṁ banai ||
bana bāga upabana bāṭikā sara kūpa bāpīṁ sohahīṁ |nara nāga sura gaṁdharba kanyā rūpa muni mana mohahīṁ ||
kahũ māla deha bisāla saila samāna atibala garjahīṁ |nānā akhārenha bhirahiṁ bahu bidhi eka ekanha tarjahīṁ ||
kari jatana bhaṭa koṭinha bikaṭa tana nagara cahũ disi racchahīṁ |kahũ mahiṣa mānaṣu dhenu khara aja khala nisācara bhacchahīṁ ||
ehi lāgi tulasīdāsa inha kī kathā kachu eka hai kahī |raghubīra sara tīratha sarīranhi tyāgi gati paihahiṁ sahī ||
സ്വർണ്ണ കോട്ട അത്ഭുതകരമായ രത്നങ്ങൾ പതിച്ച്, ഉള്ളിൽ പല സുന്ദരമായ ഭവനങ്ങൾ ഉള്ളത്. നാലുമുഖങ്ങൾ, വിപണനശാലകൾ, സുന്ദരമായ തെരുവുകൾ എന്നിവയാൽ സുന്ദരമായ നഗരം പല വിധത്തിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആനകൾ, കുതിരകൾ, കഴുതകൾ കൂട്ടം, കാൽനട സൈന്യം, രഥങ്ങളുടെ പട എന്നിവയെ ആർക്ക് എണ്ണാൻ കഴിയും? പല രൂപങ്ങളുള്ള, അത്യന്തം ബലവാന്മാരായ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാടുകൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾ, പുഷ്പതോട്ടങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, കിണറുകൾ, കുളങ്ങൾ എന്നിവ നഗരത്തെ അലങ്കരിച്ചു. മനുഷ്യരുടെയും നാഗരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരുടെയും കന്യകമാരുടെ സൗന്ദര്യം മുനിമാരുടെ മനസ്സിനെപ്പോലും മോഹിപ്പിച്ചു. ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ പർവ്വതം പോലെ വലിയ ശരീരവും മഹാബലവുമുള്ള മല്ലയോധന്മാർ ഘർജ്ജിച്ചു. പല അഖാടങ്ങളിൽ അവർ പലവിധത്തിൽ മല്ലിട്ട് പരസ്പരം വെല്ലുവിളിച്ചു. ഭയങ്കര ശരീരമുള്ള കോടിക്കണക്കിന് യോധന്മാർ നാലു ദിക്കിലും നഗരത്തെ ശ്രദ്ധയോടെ കാത്തു. മറ്റു ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ ദുഷ്ടരായ രാക്ഷസന്മാർ എരുമകൾ, മനുഷ്യർ, പശുക്കൾ, കഴുതകൾ, ആടുകൾ എന്നിവയെ വിഴുങ്ങി. ഇതിനാൽ തുളസീദാസൻ അവരുടെ കഥ കുറച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: രഘുവീരന്റെ അമ്പുകളുടെ പുണ്യ തീർത്ഥത്തിൽ തങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങളെ ത്യജിച്ച് അവർ തീർച്ചയായും മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.
ദോഹ 3
पुर रखवारे देखि बहु कपि मन कीन्ह बिचार।अति लघु रूप धरौं निसि नगर करौं पइसार।।3।।
pura rakhavāre dekhi bahu kapi mana kīnha bicāra |ati laghu rūpa dharauṁ nisi nagara karauṁ paisāra ||3||
നഗരത്തിന്റെ പല കാവൽക്കാരെ കണ്ട് കപി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: വളരെ ചെറിയ രൂപം സ്വീകരിച്ച് രാത്രിയിൽ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.
ചൗപായി 4.1-4
मसक समान रूप कपि धरी।लंकहि चलेउ सुमिरि नरहरी।।
नाम लंकिनी एक निसिचरी।सो कह चलेसि मोहि निंदरी।।
जानेहि नहीं मरमु सठ मोरा।मोर अहार जहाँ लगि चोरा।।
मुठिका एक महा कपि हनी।रुधिर बमत धरनीं ढनमनी।।
पुनि संभारि उठि सो लंका।जोरि पानि कर बिनय संसका।।
जब रावनहि ब्रह्म बर दीन्हा।चलत बिरंचि कहा मोहि चीन्हा।।
बिकल होसि तैं कपि कें मारे।तब जानेसु निसिचर संघारे।।
तात मोर अति पुन्य बहूता।देखेउँ नयन राम कर दूता।।
masaka samāna rūpa kapi dharī |laṁkahi caleu sumiri naraharī ||
nāma laṁkinī eka nisicarī |so kaha calesi mohi niṁdarī ||
jānehi nahīṁ maramu saṭha morā |mora ahāra jahā̃ lagi corā ||
muṭhikā eka mahā kapi hanī |rudhira bamata dharanīṁ ḍhanamanī ||
puni saṁbhāri uṭhi so laṁkā |jori pāni kara binaya saṁsakā ||
jaba rāvanahi brahma bara dīnhā |calata biraṁci kahā mohi cīnhā ||
bikala hosi taiṁ kapi keṁ māre |taba jānesu nisicara saṁghāre ||
tāta mora ati punya bahūtā |dekheũ nayana rāma kara dūtā ||
അനുമാൻ ഒരു കൊതുവിന് തുല്യമായ ചെറിയ രൂപം സ്വീകരിച്ച്, നരഹരിയെ സ്മരിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ലങ്കിനി എന്ന പേരുള്ള ഒരു രാക്ഷസി ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൾ, "എന്നെ അവഗണിച്ച് എവിടേക്ക് പോകുന്നു?" എന്ന് പറഞ്ഞു. "മൂഢാ, എന്റെ രഹസ്യം നിനക്കറിയില്ല: ഇവിടെ വരുന്ന ഓരോ കള്ളനും എന്റെ ആഹാരമാണ്." ആ മഹാനായ കുരങ്ങ് ഒറ്റ മുഷ്ടികൊണ്ട് അവളെ അടിച്ചു, അവൾ രക്തം ഛർദ്ദിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു. പിന്നീട് ലങ്കിനി ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേറ്റു, കൈകൾ കൂപ്പി, ഭയത്താൽ വിറച്ച്, തന്റെ അപേക്ഷ അറിയിച്ചു. "ബ്രഹ്മാവ് രാവണന് വരം നൽകിയപ്പോൾ, അവൻ പോകുമ്പോൾ സൃഷ്ടാവ് എനിക്ക് ഈ അടയാളം പറഞ്ഞു:" "നീ കുരങ്ങിന്റെ അടിയാൽ വീഴുമ്പോൾ, അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർ നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക." "മകനേ, എന്റെ പുണ്യം വളരെ വലുതായിരിക്കണം, എന്റെ കണ്ണുകൾ കൊണ്ട് രാമന്റെ ദൂതനെ കണ്ടു."
ദോഹ 4
तात स्वर्ग अपबर्ग सुख धरिअ तुला एक अंग।तूल न ताहि सकल मिलि जो सुख लव सतसंग।।4।।
tāta svarga apabarga sukha dharia tulā eka aṁga |tūla na tāhi sakala mili jo sukha lava satasaṁga ||4||
മകനേ, സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ സുഖങ്ങളും അപവർഗ്ഗ സുഖവും ഒന്നിച്ച് തരാസിന്റെ ഒരു തട്ടിൽ വെച്ചാലും, അവയെല്ലാം ചേർന്ന് സത്സംഗത്തിന്റെ ഒരു നിമിഷത്തിൽ നിന്നുള്ള സുഖത്തിന് തൂക്കത്തിൽ തുല്യമാകില്ല.
ചൗപായി 5.1-4
प्रबिसि नगर कीजे सब काजा।हृदयँ राखि कौसलपुर राजा।।
गरल सुधा रिपु करहिं मिताई।गोपद सिंधु अनल सितलाई।।
गरुड़ सुमेरु रेनू सम ताही।राम कृपा करि चितवा जाही।।
अति लघु रूप धरेउ हनुमाना।पैठा नगर सुमिरि भगवाना।।
मंदिर मंदिर प्रति करि सोधा।देखे जहँ तहँ अगनित जोधा।।
गयउ दसानन मंदिर माहीं।अति बिचित्र कहि जात सो नाहीं।।
सयन किए देखा कपि तेही।मंदिर महुँ न दीखि बैदेही।।
भवन एक पुनि दीख सुहावा।हरि मंदिर तहँ भिन्न बनावा।।
prabisi nagara kīje saba kājā |hṛdayã rākhi kausalapura rājā ||
garala sudhā ripu karahiṁ mitāī |gopada siṁdhu anala sitalāī ||
garuṛa sumeru renū sama tāhī |rāma kṛpā kari citavā jāhī ||
ati laghu rūpa dhareu hanumānā |paiṭhā nagara sumiri bhagavānā ||
maṁdira maṁdira prati kari sodhā |dekhe jahã tahã aganita jodhā ||
gayau dasānana maṁdira māhīṁ |ati bicitra kahi jāta so nāhīṁ ||
sayana kie dekhā kapi tehī |maṁdira mahũ na dīkhi baidehī ||
bhavana eka puni dīkha suhāvā |hari maṁdira tahã bhinna banāvā ||
നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിർവ്വഹിക്കുക, ഹൃദയത്തിൽ കോസലപുരിയുടെ രാജാവിനെ സൂക്ഷിക്കുക. വിഷം അമൃതമാകും, ശത്രുക്കൾ മിത്രങ്ങളാകും, സമുദ്രം പശുവിന്റെ കുളമ്പിന്റെ അളവാകും, തീ തണുക്കും. രാമൻ കൃപയോടെ നോക്കുന്നവന് ഗരുഡനും സുമേരു പർവ്വതവും ഒരു പൊടികണിക പോലെയാകും. ഹനുമാൻ വളരെ ചെറിയ രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഭഗവാനെ സ്മരിച്ച് നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മന്ദിരം മന്ദിരമായി തിരഞ്ഞു, എവിടെയും അനന്തമായ യോദ്ധാക്കളെ കണ്ടു. ദശാനനന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്ക് പോയി, അത് വളരെ വിചിത്രമായിരുന്നു, പറഞ്ഞ് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. കുരങ്ങൻ അവൻ കിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നത് കണ്ടു, എന്നാൽ മന്ദിരത്തിൽ വൈദേഹിയെ കാണാനില്ല. പിന്നെ ഒരു സുന്ദരമായ ഭവനം കണ്ടു, അവിടെ ഹരിക്ക് പ്രത്യേകമായി ഒരു മന്ദിരം നിർമ്മിച്ചിരുന്നു.
ദോഹ 5
रामायुध अंकित गृह सोभा बरनि न जाइ।नव तुलसिका बृंद तहँ देखि हरषि कपिराइ।।5।।
rāmāyudha aṁkita gṛha sobhā barani na jāi |nava tulasikā bṛṁda tahã dekhi haraṣi kapirāi ||5||
രാമന്റെ ആയുധങ്ങൾ അടയാളപ്പെടുത്തിയ ആ വീടിന്റെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. അവിടെ പുതിയ തുളസിച്ചെടികളുടെ കൂട്ടത്തെ കണ്ട്, വാനര രാജാവ് ആനന്ദഭരിതനായി.
ചൗപായി 6.1-4
लंका निसिचर निकर निवासा।इहाँ कहाँ सज्जन कर बासा।।
मन महुँ तरक करै कपि लागा।तेहीं समय बिभीषनु जागा।।
राम राम तेहिं सुमिरन कीन्हा।हृदयँ हरष कपि सज्जन चीन्हा।।
एहि सन हठि करिहउँ पहिचानी।साधु ते होइ न कारज हानी।।
बिप्र रुप धरि बचन सुनाए।सुनत बिभीषण उठि तहँ आए।।
करि प्रनाम पूँछी कुसलाई।बिप्र कहहु निज कथा बुझाई।।
की तुम्ह हरि दासन्ह महँ कोई।मोरें हृदय प्रीति अति होई।।
की तुम्ह रामु दीन अनुरागी।आयहु मोहि करन बड़भागी।।
laṁkā nisicara nikara nivāsā |ihā̃ kahā̃ sajjana kara bāsā ||
mana mahũ taraka karai kapi lāgā |tehīṁ samaya bibhīṣanu jāgā ||
rāma rāma tehiṁ sumirana kīnhā |hṛdayã haraṣa kapi sajjana cīnhā ||
ehi sana haṭhi karihaũ pahicānī |sādhu te hoi na kāraja hānī ||
bipra rupa dhari bacana sunāe |sunata bibhīṣaṇa uṭhi tahã āe ||
kari pranāma pū̃chī kusalāī |bipra kahahu nija kathā bujhāī ||
kī tumha hari dāsanha mahã koī |moreṁ hṛdaya prīti ati hoī ||
kī tumha rāmu dīna anurāgī |āyahu mohi karana baṛabhāgī ||
ലങ്കാ രാക്ഷസന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിന്റെ വാസസ്ഥലമാണ്; ഇവിടെ ഒരു നല്ലവൻ എങ്ങനെ വസിക്കും? മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച കുരങ്ങൻ, ആ സമയത്ത് തന്നെ വിഭീഷണൻ ഉണർന്നു. രാമ രാമ എന്ന് സ്മരിച്ചു, ഹൃദയം സന്തോഷിച്ച കുരങ്ങൻ അവനെ നല്ലവനായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. "ഞാൻ ഇവനോട് നിർബന്ധിച്ച് എന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തും; സാധുവിനാൽ ഒരു കാര്യവും നഷ്ടമാകില്ല." ബ്രാഹ്മണ രൂപം ധരിച്ച് വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നതിന് പറഞ്ഞു, കേട്ടതും വിഭീഷണൻ എഴുന്നേറ്റ് അവിടെ വന്നു. വണങ്ങി അവന്റെ സുഖം ചോദിച്ചു: "ബ്രാഹ്മണരേ, നിങ്ങളുടെ കഥ പറഞ്ഞ് എനിക്ക് മനസ്സിലാക്കുക." "നിങ്ങൾ ഹരിയുടെ ദാസന്മാരിൽ ഒരാളാണോ? എന്റെ ഹൃദയം നിങ്ങളോട് വലിയ സ്നേഹം തോന്നുന്നു." "അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങൾ തന്നെ രാമനാ, ദീനരുടെ സ്നേഹിതനും താഴ്ന്നവരെ സ്നേഹിക്കുന്നവനുമായവൻ, എന്നെ ഭാഗ്യവാനാക്കാൻ വന്നിരിക്കുന്നുവോ?"
ദോഹ 6
तब हनुमंत कही सब राम कथा निज नाम।सुनत जुगल तन पुलक मन मगन सुमिरि गुन ग्राम।।6।।
taba hanumaṁta kahī saba rāma kathā nija nāma |sunata jugala tana pulaka mana magana sumiri guna grāma ||6||
അപ്പോൾ ഹനുമന്തൻ അദ്ദേഹത്തിന് രാമന്റെ സമ്പൂർണ്ണ കഥയും തന്റെ പേരും പറഞ്ഞു. അത് കേട്ടപ്പോൾ ഇരുവരുടെയും ശരീരം ആനന്ദത്താൽ രോമാഞ്ചലമടഞ്ഞു, അവരുടെ മനസ്സ് ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ സ്മരിച്ച് പരമാനന്ദത്തിൽ മുഴുകി.
ചൗപായി 7.1-4
सुनहु पवनसुत रहनि हमारी।जिमि दसनन्हि महुँ जीभ बिचारी।।
तात कबहुँ मोहि जानि अनाथा।करिहहिं कृपा भानुकुल नाथा।।
तामस तनु कछु साधन नाहीं।प्रीति न पद सरोज मन माहीं।।
अब मोहि भा भरोस हनुमंता।बिनु हरिकृपा मिलहिं नहिं संता।।
जौ रघुबीर अनुग्रह कीन्हा।तौ तुम्ह मोहि दरसु हठि दीन्हा।।
सुनहु बिभीषन प्रभु कै रीती।करहिं सदा सेवक पर प्रीती।।
कहहु कवन मैं परम कुलीना।कपि चंचल सबहीं बिधि हीना।।
प्रात लेइ जो नाम हमारा।तेहि दिन ताहि न मिलै अहारा।।
sunahu pavanasuta rahani hamārī |jimi dasananhi mahũ jībha bicārī ||
tāta kabahũ mohi jāni anāthā |karihahiṁ kṛpā bhānukula nāthā ||
tāmasa tanu kachu sādhana nāhīṁ |prīti na pada saroja mana māhīṁ ||
aba mohi bhā bharosa hanumaṁtā |binu harikṛpā milahiṁ nahiṁ saṁtā ||
jau raghubīra anugraha kīnhā |tau tumha mohi darasu haṭhi dīnhā ||
sunahu bibhīṣana prabhu kai rītī |karahiṁ sadā sevaka para prītī ||
kahahu kavana maiṁ parama kulīnā |kapi caṁcala sabahīṁ bidhi hīnā ||
prāta lei jo nāma hamārā |tehi dina tāhi na milai ahārā ||
കേൾക്കുക, കാറ്റിന്റെ മകനേ: ഇവിടെ എന്റെ അവസ്ഥ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ നാക്ക് കിടക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അന്നതേ, സൂര്യവംശത്തിന്റെ തലവൻ എന്നെ എപ്പോഴെങ്കിലും അനാഥനായി അറിഞ്ഞ് കൃപ കാണിക്കുമോ? എന്റെ ശരീരം താമസമായതാണ്, ഒരു സാധനയുമില്ല, എന്റെ മനസ്സിൽ ആ താമര പാദങ്ങളോട് സ്നേഹമില്ല. ഇപ്പോൾ, ആഞ്ജനേയാ, എനിക്ക് വിശ്വാസം ഉണ്ടായി; ഹരിയുടെ കൃപ കൂടാതെ സന്തുകൾ കിട്ടുന്നില്ല. രഘുവംശ വീരൻ അനുഗ്രഹം ചെയ്തതുകൊണ്ട്, നീ വന്ന് എനിക്ക് ദർശനം നൽകി. കേൾക്കുക, വിഭീഷണനേ, പ്രഭുവിന്റെ രീതിയെ: അവൻ എപ്പോഴും സേവകരോട് സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു. പറ, എനിക്ക് എന്ത് ഉന്നത കുലമുണ്ട്? ഞാൻ ഒരു ചഞ്ചല കുരങ്ങൻ, എല്ലാ വിധത്തിലും കുറവുള്ളവൻ. ആര് രാവിലെ നമ്മുടെ പേര് എടുക്കുന്നോ, ആ ദിവസം അവന് ആഹാരം കിട്ടില്ല.
ദോഹ 7
अस मैं अधम सखा सुनु मोहू पर रघुबीर।कीन्ही कृपा सुमिरि गुन भरे बिलोचन नीर।।7।।
asa maiṁ adhama sakhā sunu mohū para raghubīra |kīnhī kṛpā sumiri guna bhare bilocana nīra ||7||
അങ്ങനെയുള്ള അധമനായ ഞാൻ, സുഹൃത്തേ; കേൾക്കുക, എന്റെ മേലും രഘുവീരൻ കൃപ കാണിച്ചു. തന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർത്ത്, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു.
ചൗപായി 8.1-4
जानतहूँ अस स्वामि बिसारी।फिरहिं ते काहे न होहिं दुखारी।।
एहि बिधि कहत राम गुन ग्रामा।पावा अनिर्बाच्य बिश्रामा।।
पुनि सब कथा बिभीषन कही।जेहि बिधि जनकसुता तहँ रही।।
तब हनुमंत कहा सुनु भ्राता।देखी चहउँ जानकी माता।।
जुगुति बिभीषन सकल सुनाई।चलेउ पवनसुत बिदा कराई।।
करि सोइ रूप गयउ पुनि तहवाँ।बन असोक सीता रह जहवाँ।।
देखि मनहि महुँ कीन्ह प्रनामा।बैठेहिं बीति जात निसि जामा।।
कृस तन सीस जटा एक बेनी।जपति हृदयँ रघुपति गुन श्रेनी।।
jānatahū̃ asa svāmi bisārī |phirahiṁ te kāhe na hohiṁ dukhārī ||
ehi bidhi kahata rāma guna grāmā |pāvā anirbācya biśrāmā ||
puni saba kathā bibhīṣana kahī |jehi bidhi janakasutā tahã rahī ||
taba hanumaṁta kahā sunu bhrātā |dekhī cahaũ jānakī mātā ||
juguti bibhīṣana sakala sunāī |caleu pavanasuta bidā karāī ||
kari soi rūpa gayau puni tahavā̃ |bana asoka sītā raha jahavā̃ ||
dekhi manahi mahũ kīnha pranāmā |baiṭhehiṁ bīti jāta nisi jāmā ||
kṛsa tana sīsa jaṭā eka benī |japati hṛdayã raghupati guna śrenī ||
ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടും അത്തരം സ്വാമിയെ മറന്ന് അലയുന്നവർ, ദുഃഖിക്കാതിരിക്കാൻ കാരണമെന്ത്? ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തെ വിവരിച്ചുകൊണ്ട്, വാക്കുകൊണ്ട് പറയാനാവാത്ത ഒരു ശാന്തി പ്രാപിച്ചു. പിന്നീട് വിഭീഷണൻ എല്ലാ കഥയും പറഞ്ഞു, ജനകന്റെ മകൾ അവിടെ എങ്ങനെ താമസിച്ചു എന്ന്. അപ്പോൾ ഹനുമന്തൻ പറഞ്ഞു, കേൾക്കൂ സഹോദരാ, ജാനകി മാതാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും അവന് വിവരിച്ചു, വായുപുത്രൻ വിടപഴകി പുറപ്പെട്ടു. മുമ്പത്തെ രൂപം സ്വീകരിച്ച് അവിടേക്ക് പോയി, സീത അശോക വനത്തിൽ താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്. അവളെ കണ്ട് മനസ്സിൽ തൊഴുതു, അവൾ ഇരുന്നു, രാത്രിയുടെ യാമങ്ങൾ കടന്നുപോയിക്കൊണ്ടിരുന്നു. മെലിഞ്ഞ ശരീരം, തലയിൽ ഒറ്റ മുടിപ്പിന്നൽ, ഹൃദയത്തിൽ രഘുപതിയുടെ ഗുണങ്ങളുടെ പരമ്പരയെ ജപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ദോഹ 8
निज पद नयन दिएँ मन राम पद कमल लीन।परम दुखी भा पवनसुत देखि जानकी दीन।।8।।
nija pada nayana diẽ mana rāma pada kamala līna |parama dukhī bhā pavanasuta dekhi jānakī dīna ||8||
അവളുടെ കണ്ണുകൾ തന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഉറച്ചിരുന്നു, മനസ്സ് രാമന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ ലീനമായിരുന്നു. ജാനകിയെ ഇങ്ങനെ ദീനാവസ്ഥയിൽ കണ്ട്, വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി.
ചൗപായി 9.1-5
तरु पल्लव महुँ रहा लुकाई।करइ बिचार करौं का भाई।।
तेहि अवसर रावनु तहँ आवा।संग नारि बहु किएँ बनावा।।
बहु बिधि खल सीतहि समुझावा।साम दान भय भेद देखावा।।
कह रावनु सुनु सुमुखि सयानी।मंदोदरी आदि सब रानी।।
तव अनुचरीं करउँ पन मोरा।एक बार बिलोकु मम ओरा।।
तृन धरि ओट कहति बैदेही।सुमिरि अवधपति परम सनेही।।
सुनु दसमुख खद्योत प्रकासा।कबहुँ कि नलिनी करइ बिकासा।।
अस मन समुझु कहति जानकी।खल सुधि नहिं रघुबीर बान की।।
सठ सूने हरि आनेहि मोहि।अधम निलज्ज लाज नहिं तोही।।
taru pallava mahũ rahā lukāī |karai bicāra karauṁ kā bhāī ||
tehi avasara rāvanu tahã āvā |saṁga nāri bahu kiẽ banāvā ||
bahu bidhi khala sītahi samujhāvā |sāma dāna bhaya bheda dekhāvā ||
kaha rāvanu sunu sumukhi sayānī |maṁdodarī ādi saba rānī ||
tava anucarīṁ karaũ pana morā |eka bāra biloku mama orā ||
tṛna dhari oṭa kahati baidehī |sumiri avadhapati parama sanehī ||
sunu dasamukha khadyota prakāsā |kabahũ ki nalinī karai bikāsā ||
asa mana samujhu kahati jānakī |khala sudhi nahiṁ raghubīra bāna kī ||
saṭha sūne hari ānehi mohi |adhama nilajja lāja nahiṁ tohī ||
മരത്തിന്റെ ഇലകൾക്കിടയിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു, "സഹോദരാ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?" എന്ന് ചിന്തിച്ചു. ആ സമയത്ത് രാവണൻ അവിടെ വന്നു, പല അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട സ്ത്രീകളോടൊപ്പം. ദുഷ്ടൻ സീതയെ പലവിധം ഉപദേശിച്ചു, ശാമം, ദാനം, ഭയം, ഭേദം കാണിച്ചു. രാവണൻ പറഞ്ഞു, "കേൾക്കൂ, സുന്ദരമുഖിയായ ബുദ്ധിമതിയേ: മന്ദോദരി തുടങ്ങി എല്ലാ രാജ്ഞിമാരെയും, നിന്റെ ദാസിമാരാക്കാം എന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ഒരിക്കൽ എന്നെ നോക്കൂ." വൈദേഹി, പുല്ലിന്റെ തണ്ടു മറയായി വെച്ച്, അയോദ്ധ്യാ പതിയായ തന്റെ പരമപ്രിയനെ സ്മരിച്ച്, സംസാരിച്ചു. "കേൾക്കൂ ദശമുഖാ, മിന്നാമ്പുഴുവിന്റെ വെളിച്ചത്താൽ താമര എന്നും വിരിയുമോ? ഇത് മനസ്സിൽ മനസ്സിലാക്ക്" എന്ന് ജാനകി പറഞ്ഞു. "ദുഷ്ടാ, രഘുവീരന്റെ അമ്പുകളെപ്പറ്റി നിനക്ക് അറിവില്ലേ? മൂഢാ, ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായിരുന്നപ്പോൾ എന്നെ കൊണ്ടുവന്നു. നീചനേ, നാണമില്ലാത്തവനേ, നിനക്ക് നാണമില്ലേ?"]}} exttt{}```json{
ദോഹ 9
आपुहि सुनि खद्योत सम रामहि भानु समान।परुष बचन सुनि काढ़ि असि बोला अति खिसिआन।।9।।
āpuhi suni khadyota sama rāmahi bhānu samāna |paruṣa bacana suni kāṛhi asi bolā ati khisiāna ||9||
തന്നെ മിണ്ണാംപുഴുക്കിനും രാമനെ സൂര്യനും തുല്യമായി കേട്ട്, കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വാൾ ഉരുവി അത്യധിക കോപത്തോടെ സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 10.1-5
सीता तैं मम कृत अपमाना।कटिहउँ तव सिर कठिन कृपाना।।
नाहिं त सपदि मानु मम बानी।सुमुखि होति न त जीवन हानी।।
स्याम सरोज दाम सम सुंदर।प्रभु भुज करि कर सम दसकंधर।।
सो भुज कंठ कि तव असि घोरा।सुनु सठ अस प्रवान पन मोरा।।
चंद्रहास हरु मम परितापं।रघुपति बिरह अनल संजातं।।
सीतल निसित बहसि बर धारा।कह सीता हरु मम दुख भारा।।
सुनत बचन पुनि मारन धावा।मयतनयाँ कहि नीति बुझावा।।
कहेसि सकल निसिचरिन्ह बोलाई।सीतहि बहु बिधि त्रासहु जाई।।
मास दिवस महुँ कहा न माना।तौ मैं मारबि काढ़ि कृपाना।।
sītā taiṁ mama kṛta apamānā |kaṭihaũ tava sira kaṭhina kṛpānā ||
nāhiṁ ta sapadi mānu mama bānī |sumukhi hoti na ta jīvana hānī ||
syāma saroja dāma sama suṁdara |prabhu bhuja kari kara sama dasakaṁdhara ||
so bhuja kaṁṭha ki tava asi ghorā |sunu saṭha asa pravāna pana morā ||
caṁdrahāsa haru mama paritāpaṁ |raghupati biraha anala saṁjātaṁ ||
sītala nisita bahasi bara dhārā |kaha sītā haru mama dukha bhārā ||
sunata bacana puni mārana dhāvā |mayatanayā̃ kahi nīti bujhāvā ||
kahesi sakala nisicarinha bolāī |sītahi bahu bidhi trāsahu jāī ||
māsa divasa mahũ kahā na mānā |tau maiṁ mārabi kāṛhi kṛpānā ||
സീതേ, നീ എന്നെ അപമാനിച്ചു. എന്റെ കൂർത്ത വാളിനാൽ നിന്റെ തല മുറിക്കും. ഇല്ലെങ്കിൽ, സുന്ദരമുഖി, ഉടനെ എന്റെ വാക്കുകൾ അംഗീകരിക്കു; അല്ലെങ്കിൽ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടും. ദശകന്ധാ, എന്റെ നാഥന്റെ ഭുജങ്ങൾ നീല താമര മാല പോലെ സുന്ദരമായവ, ആനത്തുമ്പിക്കൈ പോലെ ബലമുള്ളവ എന്ന് സീത പറഞ്ഞു. ആ ഭുജങ്ങൾ എന്റെ കഴുത്തിനെ ആവരണം ചെയ്യും, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ഭയങ്കര വാൾ ആവരണം ചെയ്യും. കേൾക്കു ദുഷ്ടൻ, ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച പ്രതിജ്ഞ. രാവണന്റെ വാളായ ചന്ദ്രഹാസാ, രഘുപതിയെ വിട്ട് പടർന്ന അഗ്നി പോലെ എരിയുന്ന എന്റെ വേദന മാറ്റുക. തണുപ്പുള്ള, കൂർത്ത ഉത്തമ അരിവ് ധരിക്കുന്നവനേ, എന്റെ ഭാരമുള്ള ദുഃഖം മാറ്റുക എന്ന് സീത പറഞ്ഞു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വീണ്ടും അവളെ കൊല്ലാൻ ഓടി. മായന്റെ മകൾ അവന് നീതി വിവരിച്ചു. അവൻ എല്ലാ രാക്ഷസ സ്ത്രീകളെയും വിളിച്ച്, പലവിധത്തിൽ സീതയ്ക്ക് ഭയം ഉണ്ടാക്കുക എന്ന് പറഞ്ഞു. ഒരു മാസത്തിനുള്ളിൽ എന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിച്ചില്ലെങ്കിൽ, വാൾ ഉരുവിയെടുത്ത് നിന്നെ കൊല്ലും.
ദോഹ 10
भवन गयउ दसकंधर इहाँ पिसाचिनि बृंद।सीतहि त्रास देखावहि धरहिं रूप बहु मंद।।10।।
bhavana gayau dasakandhara ihā̃ pisācini bṛnda.sītahi trāsa dekhāvahi dharahĩ rūpa bahu manda..10..
ദശകന്ധരനായ രാവണൻ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. ഇവിടെ പിശാചിനിമാരുടെ കൂട്ടം, ദുഷ്ടരായി, പല രൂപങ്ങൾ എടുത്ത് സീതയ്ക്ക് ഭയം കാണിച്ചു.
Frequently Asked Questions
परंपरा में सुंदरकाण्ड-पाठ को ‘विघ्न-नाश, भय-शमन, बुद्धि-बल-वृद्धि और राम-काज-सिद्धि’ का साधन माना गया है। विशेषतः सुरसा/सिंहिका/लंकिनी-प्रसंग ‘अंतराय-जय’ के प्रतीक रूप में फलदायी कहे जाते हैं, और अशोक-वाटिका का स्मरण ‘दीनता से कृपा’ का आश्वासन देता है।
लोक-परंपरा में सुंदरकाण्ड के साथ ‘राम’ नाम-जप/‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का समपुट प्रचलित है; कई पाठ-परंपराओं में ‘हनुमान चालीसा’ या ‘बजरंग बाण’ को भी पाठ-समाप्ति पर जोड़ा जाता है (स्थानीय रीति के अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
