Shloka 14

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततस्स वीरस्सुमुखान् पतत्रिणस्सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान्।समाधिसम्योगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत्।।5.47.14।।

Transliteration

tatas sa vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ suvarṇa-puṅkhān sa-viṣān ivoragān |

samādhi-saṁyoga-vimokṣa-tattva-vit śarān atha trīn kapi-mūrdhny apātayat || 5.47.14 ||

Translation

പിന്നീട് ആ വീരനായ അക്ഷൻ—ഏകാഗ്രലക്ഷ്യത്തോടെ അസ്ത്രം വിടുന്നതിൽ നിപുണൻ—സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള, വിഷലിപ്ത സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഭീകരമായ മൂന്ന് അമ്പുകൾ കപിയുടെ തലയിൽ പതിപ്പിച്ചു.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्) (temporal setting)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequential adverb) = "then/thereupon"

• सः: he
• सः: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular)

• वीरः: hero, brave one
• वीरः: कर्ता (agent) (apposition to सः)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); सः इति सर्वनामस्य विशेष्य-सम्बन्धः

• सुमुखान्: handsome-faced, well-formed
• सुमुखान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + मुख (प्रातिपदिकम्) = सुमुख (विशेषण-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); विशेषणम्—शरान् इति विशेष्यस्य

• पतत्रिणः: winged, feathered
• पतत्रिणः: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पतत्रिन् (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); विशेषणम्—शरान् ("winged" = feathered)

• सुवर्णपुङ्खान्: golden-feathered/with golden shafts
• सुवर्णपुङ्खान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सुवर्ण + पुङ्ख (प्रातिपदिके) → सुवर्णपुङ्ख (समास-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (सुवर्णस्य पुङ्खा यस्य); विशेषणम्—शरान्

• सविषान्: poisoned, smeared with poison
• सविषान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स + विष (प्रातिपदिकम्) = सविष (विशेषण-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); उपपद-तत्पुरुषः (विषेण सह/युक्ताः); विशेषणम्—शरान्

• इव: like, as
• इव: सम्बन्ध (upamā-marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; उपमानवाचक-निपातः (comparative particle) = "like/as"

• उरगान्: serpents
• उरगान्: कर्म (उपमान-कर्म) (comparand)
• Type: Noun
• Root: उरग (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); उपमानम् (object of comparison)

• समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्: knower of the principles of concentration, aiming, and release
• समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्: कर्ता (agent-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: समाधि + संयोग + विमोक्ष + तत्त्व + विद्(धातुः √विद् "to know") → तत्त्ववित्; समस्तम् = समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); बहुपद-षष्ठी/तत्पुरुष-समासः (समाधेः संयोगस्य विमोक्षस्य तत्त्वं वेत्ति इति); विशेषणम्—वीरः/सः

• शरान्: arrows
• शरान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural)

• अथ: then, thereafter
• अथ: सम्बन्ध (discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; अनुक्रम/समुच्चयार्थक-निपातः (sequential/conjunctive particle) = "then/and then"

• त्रीन्: three
• त्रीन्: कर्म (object-quantifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); संख्याविशेषणम्—शरान्

• कपिमूर्ध्नि: on the monkey’s head
• कपिमूर्ध्नि: अधिकरण (locus)
• Type: Noun
• Root: कपि + मूर्धन् (प्रातिपदिके) → कपिमूर्धन् (समास-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे मूर्धन्-शब्दः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (locative singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (कपेः मूर्ध्नि = on the monkey's head)

• अपातयत्: made fall, struck down
• अपातयत्: क्रिया (action) (with कर्ता = सः वीरः; कर्म = शरान्; अधिकरण = कपिमूर्ध्नि)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातुः) + णिच् (causative) → पातयति; अ- (augment) + अपातयत्
• Form: लङ्-लकारः (imperfect/past); परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः; एकवचनम्; णिजन्त-प्रयोगः (causative) = "caused to fall/struck down"

Context

Heroic Aksha, who was good at targeting correctly, with due concentration struck the vanara on his head with three golden-shafted, winged arrows with feathers smeared with poison which resembled serpents.

Characters & Entities

• Akṣa (Akṣa-kumāra)
• Hanumān (Kapi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights disciplined skill (samādhi) in action; ethically, it raises the tension between prowess and propriety—poisoned weapons signal a harsher mode of warfare often associated with adharma in epic sensibility.

What is the narrative situation?

Akṣa lands a direct hit on Hanumān’s head with three arrows, described as poison-smeared and serpent-like.

Which character virtue is emphasized?

Technical mastery and concentration in combat—precision under pressure.