
संपाति-उपदेशः / Sampati Instructed and the Search Mission Foretold
किष्किन्धाकाण्ड
ഈ 62-ാം സർഗത്തിൽ ചിറകുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ സമ്പാതി വികാരവശനായി വിലപിച്ച്, കുറച്ചുനേരം മൗനമായി ധ്യാനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പൂജ്യ മുനി—അവസാനത്തിൽ ആത്മസിദ്ധ മഹർഷിയായി പരിചയപ്പെടുന്നവൻ—അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് പുതിയ ചിറകുകളും തൂവലുകളും ദൃഷ്ടിയും ആയുസ്സും പരാക്രമവും ബലവും വീണ്ടും ലഭിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകുന്നു. മഹർഷി ഈ പുനഃസ്ഥാപനത്തെ വിപുലമായ ഇതിഹാസ-പുരാണ ദൃഷ്ടിയിലെ ഭവിഷ്യവചനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—ദശരഥന്റെ പ്രാദുർഭാവം, ശ്രീരാമജനനം, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ വനവാസം, ജനസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ചത്. സീത ഭോഗവും ആഹാരവും നിരസിച്ചതും, ഇന്ദ്രൻ അമൃതസമാനമായ ആഹാരം നൽകിയതും പറയുന്നു. സീത ഭൂമിയിൽ രാമനുവേണ്ടി ഒരു അംശം വിധിപൂർവ്വം അർപ്പിച്ച്, ദൂരവും അനിശ്ചിതത്വവും ഉള്ളപ്പോഴും സമർപ്പണവാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു. മുനി ഉപദേശിക്കുന്നു—രാമദൂതന്മാരായ വാനരർ സീതാന്വേഷണത്തിന് വരും; സമ്പാതി ഈ അറിവ് അവർക്കു അറിയിക്കണം. അതുവരെ യുക്തമായ കാലത്തും സ്ഥലത്തും താമസിച്ച് കാത്തിരിക്കയും ലോകഹിതത്തിന് സേവിക്കയും വേണം. അവസാനം മഹർഷി രാമ-ലക്ഷ്മണ ദർശനാഭിലാഷം പ്രകടിപ്പിച്ചാലും, ദീർഘജീവിതത്തോടുള്ള അനാസക്തി കാണിച്ച് തപോവൈരാഗ്യവും ദൗത്യത്തിന് ആവശ്യമായ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശവും ചേർത്ത് സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
Verse 1
एवमुक्ता मुनिश्रेष्ठ मरुदं दुःखितो भृशं। अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवानिदमब्रवीत्।।4.62.1।।
ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി മുനിശ്രേഷ്ഠനായ മരുദനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭഗവാൻ ഒരു നിമിഷം ധ്യാനിച്ച് പിന്നെ ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 2
पक्षौ तु ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौभविष्यतः।प्राणाश्च चक्षुषी चैव विक्रमश्च बलं च ते।।4.62.2।।
നിനക്ക് വീണ്ടും പുതിയ ചിറകുകളും ഉപചിറകുകളും ഉണ്ടാകും; കൂടാതെ പ്രാണശക്തി, ദൃഷ്ടി, പരാക്രമം, ബലം എന്നിവയും മടങ്ങിവരും.
Verse 3
पुराणे सुमहत्कार्यं भविष्यति मया श्रुतं।दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम4.62.3।।
പുരാതന വൃത്താന്തങ്ങളിൽ ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്—ഒരു അതിമഹത്തായ കര്മ്മം സിദ്ധിക്കും; എന്റെ തപോബലത്താൽ അതിനെ ഞാൻ കണ്ടുമുണ്ട്; കേട്ടറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് എനിക്ക് അത് ഉറപ്പായി ബോധ്യമായി.
Verse 4
राजा दशरथो नाम कश्चिदिक्ष्वाकुनन्दनः।तस्य पुत्रो महातेजा रमोनाम भविष्यति।।4.62.4।।
ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിൽ ദശരഥൻ എന്നൊരു രാജാവ് ഉണ്ടാകും; അവനു മഹാതേജസ്സുള്ള രാമൻ എന്നൊരു പുത്രൻ ജനിക്കും.
Verse 5
अरण्यं च सह र्भात्रा लक्ष्मणेनगमिष्यति।अस्मिन्नर्थे नियुक्त स्सन्पित्रा सत्यपराक्रमः।।4.62.5।।
ഈ കാര്യമെന്നുതന്നെ പിതാവാൽ നിയുക്തനായ സത്യപരാക്രമിയായ ശ്രീരാമൻ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ വനത്തിലേക്കു പോകും.
Verse 6
नैऋतो रावणो नाम तस्य भार्यां हरिष्यति।राक्षसेन्द्रो जनस्थनादवध्य स्सुरदानवैः4.62.6।।
രാവണൻ എന്ന നൈഋത രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ജനസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കും; ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും പോലും അവധ്യനെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 7
सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यै:भोज्यैश्च मैथिली।नभोक्ष्यति महाभागा दुःखे मग्ना यशस्विनी।।4.62.7।।
ഭക്ഷ്യഭോജ്യങ്ങളാലും കാമസുഖങ്ങളാലും പ്രലോഭിപ്പിച്ചാലും, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ യശസ്വിനിയായ മഹാഭാഗാ മൈഥിലി ഒന്നും ഭുജിക്കുകയില്ല.
Verse 8
परमान्नंतु वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वा सः।यदन्नममृतप्रख्यं सुराणामपिदुर्लभम्4.62.8।।
വൈദേഹി അന്നം കഴിക്കാത്തതായി അറിഞ്ഞ്, അവൻ അവൾക്കു പരമാന്നം നൽകും—അമൃതസദൃശമായ, ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ ആഹാരം.
Verse 9
तदन्नं मैथिलीप्राप्य विज्ञायेन्द्रादिदंत्विति।अग्रमुदृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति।।4.62.9।।
ആ ആഹാരം ലഭിച്ച മൈഥിലി (സീത) ‘ഇത് ഇന്ദ്രൻ തന്നതാണ്’ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു. പിന്നെ ഒരു വലിയ പങ്ക് എടുത്ത്, ഭൂമിയിൽ എവിടെയായാലും രാമൻ ഉണ്ടാകട്ടെ, അവനുവേണ്ടി നിവേദ്യമായി നിലത്തു വെച്ചിരുന്നു.
Verse 10
यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणेन सह प्रभुः।देवत्वं गच्छ्तो र्वापि तयो रन्नमिदंत्विति4.62.10।।
“എന്റെ പ്രഭുവായ ഭർത്താവ് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—അല്ലെങ്കിൽ ദേവത്വം പ്രാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും—ഈ അന്നം അവർക്കു ഭോജനാർത്ഥമാകട്ടെ.” ഇങ്ങനെ സീതാദേവി പറയും.
Verse 11
एष्यन्त्यन्वेषका स्तस्या रामदूताः प्लवांगमाः। आख़्येया राम महीषी त्वया तेभ्यो विहंगम4.62.11।।
രാമന്റെ ദൂതന്മാരായ വാനരന്മാർ അവളെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് വരും. ഹേ വിഹംഗമേ, നീ അവർക്കു രാമന്റെ മഹിഷിയെക്കുറിച്ച് അറിയിക്കണം.
Verse 12
सर्वथा हि नगन्तव्यमीदृशः क्व गमिष्यसि।देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे4.62.12।।
ഈ അവസ്ഥയിൽ നീ ഒരിക്കലും പുറപ്പെടരുത്—എവിടേക്കാണ് നീ പോകുക? ദേശവും കാലവും കാത്തിരിക്കുക; നിന്റെ ചിറകുകൾ വീണ്ടും ലഭിക്കും.
Verse 13
नोत्सहेयमहंकर्तुमध्यैव त्वां सपक्षकम्।इहस्थ स्त्वं तु लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि।।4.62.13।।
ഇപ്പോഴുതന്നെ നിനക്കു ചിറകുകൾ സഹിതം പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല; നീ ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കൂ—ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ലോകഹിതകരമായ കാര്യം നീ നിർവഹിക്കും.
Verse 14
त्वयापि खलु तत्कार्यं तयोश्चनृपपुत्रयोः।ब्राह्मणानां सुराणां च मुनीनां वासवस्य च।।4.62.14।।
നിശ്ചയമായും, ആ കര്ത്തവ്യം നീ നിര്വഹിക്കേണ്ടതാണ്—ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാര്ക്കായി മാത്രമല്ല, ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും ദേവന്മാര്ക്കും മുനിമാര്ക്കും വാസവന് (ഇന്ദ്രന്)ക്കും വേണ്ടിയും.
Verse 15
इच्छाम्यहमपिद्रष्टुं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।नेच्छेचिरं धारयुतुं प्राणां स्त्यक्ष्ये कलेबरं।महर्षि स्त्वब्रवीदेवं दृष्टतत्वार्थदर्शनः।।4.62.15।।
ഞാനും സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണരെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദീർഘകാലം പ്രാണൻ ധരിക്കുവാൻ എനിക്കിഷ്ടമില്ല—ഈ ദേഹം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും.” ഇങ്ങനെ തത്ത്വാർത്ഥദർശനമുള്ള മഹർഷി അരുളിച്ചെയ്തു.
The pivotal action is the sage’s decision to withhold immediate restoration of Sampāti’s wings, directing him instead to remain in place and prioritize loka-hita—becoming an information node for Rāma’s searchers rather than pursuing personal mobility.
Power and recovery are framed as instruments of duty: tapas-born insight, renunciation, and service converge so that personal suffering (Sampāti’s loss) is repurposed into ethically guided assistance for a larger righteous mission.
Jana-sthāna is named as the abduction locus, and the ritual act of offering food upon the earth (bhū-tale) is emphasized, presenting a cultural model of dedication and communication across distance through offering and vow.