Previous Verse
Next Verse

Shloka 50

पूर्वदिशि सीतामार्गण-नियोगः

Deployment to the Eastern Quarter for the Search of Sita

तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम्।।4.40.50।।पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः।आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम्।।4.40.51।।सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम्।

tatra candrapratīkāśaṃ pannagaṃ dharaṇīdharam | padmapatraviśālākṣaṃ tato drakṣyatha vānarāḥ | āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam || sahasraśirasaṃ devam anantaṃ nīlavāsasam ||

അവിടെ, ഹേ വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾ ചന്ദ്രപ്രഭാസമാനമായ ദീപ്തിയുള്ള, ഭൂഭാരം ധരിക്കുന്ന മഹാപന്നഗദേവൻ അനന്തനെ ദർശിക്കും—സഹസ്രഫണധാരി, നീലവസ്ത്രധാരി, പദ്മപത്രസദൃശമായ വിശാലനേത്രങ്ങളുള്ളവൻ, പർവ്വതശിഖരത്തിൽ ആസീനനായി, സർവ്വഭൂതങ്ങളാലും നമസ്കൃതൻ।

तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
चन्द्रप्रतीकाशम्moon-bright
चन्द्रप्रतीकाशम्:
कर्म (Karma/object qualifier)
TypeAdjective
Rootचन्द्र-प्रतीकाश (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (उपमान-तत्पुरुष: चन्द्रवत् प्रतीकाशः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
पन्नगम्serpent
पन्नगम्:
कर्म (Karma/object)
TypeNoun
Rootपन्नग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
धरणीधरम्earth-bearer
धरणीधरम्:
कर्म (Karma/object)
TypeNoun
Rootधरणी-धर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (कर्मधारय/उपपद: धरणीं धरति इति); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पद्मपत्रविशालाक्षम्having large lotus-petal-like eyes
पद्मपत्रविशालाक्षम्:
कर्म (Karma/object qualifier)
TypeAdjective
Rootपद्मपत्र-विशाल-अक्षि (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि (पद्मपत्रवत् विशालानि अक्षी यस्य); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
ततःthen
ततः:
क्रम (sequence marker)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) क्रम/अपादानार्थ—‘then/from there’
द्रक्ष्यथyou will see
द्रक्ष्यथ:
क्रिया (verbal predicate)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलृट् (भविष्यत्/Future), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम
वानराःO monkeys
वानराः:
सम्बोधन (Address/vocative)
TypeNoun
Rootवानर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बोधनार्थे प्रयुक्तम् (vocative sense though form = nom pl)
आसीनम्seated
आसीनम्:
कर्म (Karma/object qualifier)
TypeAdjective
Rootआस् (धातु)
Formआस्-धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP) ‘seated’; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
पर्वतस्यof the mountain
पर्वतस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootपर्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (gen sg)
अग्रेon the summit/front
अग्रे:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (loc sg)
सर्वभूतनमस्कृतम्revered by all beings
सर्वभूतनमस्कृतम्:
कर्म (Karma/object qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व-भूत-नमस्कृत (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (तृतीया-तत्पुरुष: सर्वैः भूतैः नमस्कृतम्); नमस्+कृ (धातु) क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
सहस्रशिरसम्thousand-headed
सहस्रशिरसम्:
कर्म (Karma/object qualifier)
TypeAdjective
Rootसहस्र-शिरस् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि (सहस्रं शिरांसि यस्य); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
देवम्the god
देवम्:
कर्म (Karma/object)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अनन्तम्Ananta
अनन्तम्:
कर्म (Karma/object apposition)
TypeNoun
Rootअनन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेष्य (proper name)
नीलवाससम्clad in blue garments
नीलवाससम्:
कर्म (Karma/object qualifier)
TypeAdjective
Rootनील-वासस् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि (नीलं वासः यस्य); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

'O monkeys! on top of the mountain you will see Ananta, a thousand-hooded serpent seated, as bright as the Moon, robed in blue, with large eyes like lotus petals bearing the load of the earth, and revered by all beings.

A
Ananta (Śeṣa)

FAQs

Dharma is upheld by cosmic responsibility: Ananta symbolizes steadfast support of the world-order, reminding seekers that righteous missions align with a larger moral cosmos.

Sugriva describes sacred landmarks the vanaras may encounter while traveling, including the vision of Ananta on a mountain peak.

Reverence and humility—recognizing and honoring beings associated with sustaining the world.