Sarga 58
त्रिशङ्कुशापः — Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
बालकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ യജ്ഞാധികാരം, ഗുരുപരമ്പരയുടെ മര്യാദ, നിയുക്ത ആചാര്യനെ മറികടന്ന് മറ്റൊരു മാർഗം തേടുന്നതിന്റെ പരിധി എന്നിവയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള ധർമ്മവിവാദം സുസംഘടിതമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദേഹസഹിതം സ്വർഗാരോഹണം ചെയ്യണമെന്ന വ്രതസദൃശമായ ആഗ്രഹത്തോടെ രാജാവ് ത്രിശങ്കു വസിഷ്ഠനെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; വസിഷ്ഠൻ അതിന് സമ്മതം നൽകുന്നില്ല. തുടർന്ന് ത്രിശങ്കു വസിഷ്ഠന്റെ നൂറു പുത്രന്മാരെ സമീപിക്കുന്നു; സത്യനിഷ്ഠനായ ഗുരുവിനെ മറികടന്ന് മാർഗാന്തരം അന്വേഷിക്കുന്നതിനെ അവർ കടുത്ത വാക്കുകളിൽ ശാസിക്കുകയും, ഇത് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ പുരോഹിതപരമ്പരയെ അപമാനിക്കുന്നതാണെന്ന് കരുതുകയും ചെയ്യുന്നു. ത്രിശങ്കു “ഞാൻ മറ്റൊരു ഉപായം തേടും” എന്നു പറയുമ്പോൾ ക്രുദ്ധരായ പുത്രന്മാർ അവനെ ചണ്ഡാലനാകട്ടെ എന്നു ശപിക്കുന്നു. ശാപം രാത്രിയിലേ തന്നെ ഫലിക്കുന്നു—ദേഹത്തിലും സാമൂഹികസ്ഥാനത്തിലും വ്യക്തമായ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; മന്ത്രിമാരും പ്രജകളും അനുയായികളും ഭയന്ന് അവനെ വിട്ടൊഴിഞ്ഞു പോകുന്നു. ഏകാകിയും വിഷണ്ണനുമായ ത്രിശങ്കു വിശ്വാമിത്രന്റെ ശരണം തേടുന്നു; വിശ്വാമിത്രൻ കരുണയോടെ കാരണമെന്തെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ത്രിശങ്കു തന്റെ ദേഹസഹിത സ്വർഗഗമനസങ്കൽപ്പം, ചെയ്ത യജ്ഞങ്ങളുടെ പുണ്യം, ധർമ്മപൂർവമായ രാജഭരണം, സത്യനിഷ്ഠ എന്നിവ വിവരിച്ച്, വിധി തന്റെ പുണ്യത്തെ തകർത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു എന്നു പറയുന്നു. മനുഷ്യപ്രയത്നംകൊണ്ട് ദൈവത്തെ പ്രതിരോധിക്കണമെന്നു വിശ്വാമിത്രനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സംഭവത്തിൽ ധർമ്മം, അധികാരം, ശാപഫലിതം, പുരുഷാർത്ഥം–ദൈവം എന്ന സംഘർഷം എന്നിവ തെളിഞ്ഞു വരുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्।।।।
അപ്പോൾ ത്രിശങ്കുവിന്റെ ക്രോധഭരിതമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഋഷിയുടെ നൂറു പുത്രന്മാർ കോപം നിറഞ്ഞവരായി—ഹേ രാമ—രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
प्रत्याख्यातो हि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना।तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्।।।।
ദുർബുദ്ധിയേ! സത്യവാദിയായ ഗുരു നിന്നെ നിരസിച്ചിരിക്കെ, അവനെ മറികടന്ന് നീ എങ്ങനെ മറ്റൊരു ശാഖയിലേക്കു—അതേ പരമ്പരയുടെ ഉപശാഖയിലേക്കു—ചെന്നു?
Verse 3
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमो गुरु:।न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिन:।।।।
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാർക്കും പുരോഹിതൻ തന്നെയാണ് പരമഗുരു; സത്യവാദിയുടെ വാക്ക് ലംഘിക്കുവാൻ കഴിയില്ല॥
Verse 4
अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषि:।तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ता:कथं तव।।।।
ഭഗവാൻ ഋഷി വസിഷ്ഠൻ ‘ഇത് അസാധ്യം’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കെ, നിനക്കായി ആ യാഗം നടത്താൻ ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ ശേഷിയുള്ളവർ ആകും?॥
Verse 5
बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुन:।याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव।।।।अवमानं च तत्कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे कथम्।
ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ബാലിശമായി പെരുമാറുന്നു; വീണ്ടും നിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോവുക. ഹേ രാജാവേ, ആ ഭഗവദ്സ്വരൂപനായ മഹർഷി ത്രിലോകത്തിനും യജ്ഞം നടത്താൻ ശേഷിയുള്ളവൻ; അത്തരം മഹാത്മാവിനെ അപമാനിക്കാൻ ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ കഴിയും?
Verse 6
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्।।।।स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।
കോപത്തിന്റെ കലഹത്തിൽ അക്ഷരങ്ങൾ പോലും കുലുങ്ങുന്ന അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആ രാജാവ് വീണ്ടും അവരോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 7
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च।।।।अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधना:।
ഗുരുവാൽ ഞാൻ നിരസിക്കപ്പെട്ടു; ഗുരുപുത്രന്മാരാലും അതുപോലെ. ഇനി ഞാൻ മറ്റൊരു ഗതി തേടും. ഹേ തപോധനന്മാരായ തപസ്വികളേ, നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.
Verse 8
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्।।।।शेपु: परमसङ्कृद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।
ഭീകരാഭിസന്ധിയോടെ നിറഞ്ഞ ആ വാക്ക് കേട്ട്, ഋഷിപുത്രന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി ശപിച്ചു: “നീ ചണ്ഡാലാവസ്ഥയിലേക്കു വീഴും.”
Verse 9
एवमुक्त्वा महात्मनो विविशुस्ते स्वमाश्रमम्।।।।अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गत:।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മാക്കൾ തങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ചണ്ഡാലാവസ്ഥയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 10
नीलवस्त्रधरो नील: पुरुषो ध्वस्तमूर्धज:।।।।चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत्।
അവൻ നീലവസ്ത്രധാരിയായി, നീലവർണ്ണവും മലിനതയും നിറഞ്ഞ പുരുഷനായി; മുടി ചിതറിയതായി; ചിതാഭൂമിയിലെ മാലയും ലേപവും പുരണ്ടവനായി, ഇരുമ്പ് ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചവനായി മാറി.
Verse 11
तं दृष्टवा मन्त्रिणस्सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्।।।।प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिन:।
അവനെ ചണ്ഡാലരൂപത്തിൽ കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ മന്ത്രിമാരും അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചു; ഹേ രാമ, അവനെ അനുഗമിച്ചവരോടുകൂടി നഗരവാസികളും ഓടിപ്പോയി.
Verse 12
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्।।।।दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोनिधिम्।
ഏകനായി രാജാവ്—ഹേ കാകുത്സ്ഥ—പരമാത്മബലത്തിൽ സ്ഥിരചിത്തനായി, പകലും രാത്രിയും ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ചുകൊണ്ട്, തപോനിധിയായ വിശ്വാമിത്രന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു.
Verse 13
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्।चण्डालरूपिणं राम मुनि: कारुण्यमागत:।।।।
വിശ്വാമിത്രമുനി ആ രാജാവിനെ ദുഃഖിതനായി ചാണ്ഡാലരൂപത്തിലായിത്തീർന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ, ഹേ രാമാ, കരുണയാൽ ദ്രവിച്ചു.
Verse 14
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिक:।इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोररूपिणम्।।।।
കരുണയാൽ ആ മഹാതേജസ്സും പരമധാർമ്മികനുമായ മുനി, ഭീകരരൂപത്തിൽ തോന്നിയ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ഭദ്രം തേ—നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.”
Verse 15
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल।अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गत:।।।।
“മഹാബലനായ രാജപുത്രാ! അയോധ്യാധിപനായ വീരാ! ശാപം മൂലം ചാണ്ഡാലാവസ്ഥയിൽ പതിച്ച ശേഷം ഇവിടെ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശം എന്ത്?”
Verse 16
अथ तद्वाक्यमाज्ञाय राजा चण्डालतां गत:।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
ആ വാക്കുകൾ ഗ്രഹിച്ച്, ചാണ്ഡാലാവസ്ഥയിൽ ആയിരുന്ന രാജാവും കൈകൂപ്പി, വാക്കിൽ നിപുണനായ മുനിയോട്—താനും യുക്തവാക്യജ്ഞനായതിനാൽ—ആദരത്തോടെ പറഞ്ഞു.
Verse 17
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च।अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्यय:।।।।
“ഗുരു എന്നെ നിരസിച്ചു; ഗുരുപുത്രന്മാരും അതുപോലെ. ആ ആഗ്രഹഫലം ലഭിക്കാതെ, എനിക്ക് വിപരീതം—അപത്ത്—വന്നു ചേർന്നു.”
Verse 18
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम्।मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नाऽवाप्यते फलम्।।।।
സൗമ്യനേ, എന്റെ ദർശനം ഇങ്ങനെയാണ്—‘ഈ ശരീരത്തോടുകൂടി തന്നെ ഞാൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകട്ടെ.’ ഞാൻ നൂറു യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടും, ആ പരിശ്രമത്തിന്റെ ഫലം എനിക്കു ലഭിച്ചിട്ടില്ല.
Verse 19
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन।कृच्छ्रेष्वपि गत स्सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।।।।
സൗമ്യനേ, ഞാൻ മുമ്പെ ഒരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; ഇനി ഒരിക്കലും പറയുകയുമില്ല—കഠിന ക്ലേശങ്ങളിൽ പോലും. ക്ഷത്രിയധർമ്മപ്രകാരം ഞാൻ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു.
Verse 20
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिता:।।।।गुरवश्च महात्मान श्शीलवृत्तेन तोषिता:।
ഞാൻ പലവിധ യജ്ഞങ്ങളാൽ ഇഷ്ടി അനുഷ്ഠിച്ചു; ധർമ്മപ്രകാരം പ്രജകളെ പരിപാലിച്ചു; മഹാത്മാക്കളായ ഗുരുജനങ്ങളെ എന്റെ ശീലവും ആചാരവും കൊണ്ടു സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 21
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छत:।।।।परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुङ्गव ।
മുനിപുംഗവനേ, ധർമ്മത്തിൽ പരിശ്രമിച്ചു യജ്ഞം നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും, എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ തൃപ്തരാകുന്നില്ല—അവർ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
Verse 22
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्।।।।दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गति:।
ഞാൻ ദൈവത്തെയേ പരമമെന്ന് കരുതുന്നു; പുരുഷപ്രയത്നം നിർഥകമെന്നു തോന്നുന്നു. എല്ലാം ദൈവം കീഴടക്കുന്നു—ദൈവം തന്നെയാണ് പരമഗതി॥
Verse 23
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षत:।।।।कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मण:।
അതുകൊണ്ട്, അത്യന്തം പീഡിതനായ ഞാൻ—നിന്റെ പ്രസാദം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ—ദൈവം തകർത്ത കര്മങ്ങളുള്ള എനിക്ക് നീ കൃപ ചെയ്യുന്നത് യുക്തമാണ്; നിനക്ക് മംഗളം॥
Verse 24
नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यश्शरणमस्ति मे।।।।दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि।।
ഞാൻ മറ്റൊരു ഗതിയിലേക്കും പോകുകയില്ല; എനിക്ക് മറ്റൊരു ശരണം ഇല്ല. പുരുഷപ്രയത്നത്താൽ ഈ ദൈവത്തെ മാറ്റിനിർത്താൻ നിങ്ങൾക്ക് കഴിയും॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Triśaṅku may ethically bypass his appointed guru (Vasiṣṭha) after refusal and seek ritual fulfilment elsewhere; the sages’ sons treat this as a breach of legitimate authority and a dishonour to the established priestly order.
The chapter juxtaposes (1) the binding force of a truth-speaking guru’s word and the social power of śāpa, with (2) Triśaṅku’s argument that puruṣakāra (human effort) can and should confront daiva (destiny), inviting reflection on moral agency under adverse fate.
Ayodhyā functions as the cultural-political center whose ministers and citizens abandon the transformed king; the caṇḍāla markers—ashes, cemetery garlands, iron ornaments—serve as culturally coded signs of social exclusion and ritual impurity within the narrative world.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.