Sarga 57

Verse 1

ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।

അനന്തരം ഹൃദയം ദഹിച്ച്‌ സന്തപ്തനായി, സ്വന്തം അപമാനം ഓർത്തുകൊണ്ട്‌, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ശ്വസിച്ച്‌, മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനോടു വൈരം കെട്ടിയ വിശ്വാമിത്രൻ തപസ്സിനായി തിരിഞ്ഞുപോയി.

Verse 2

ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।

അപ്പോൾ തന്റെ അപമാനം ഓർത്തു ഹൃദയം കത്തിക്കൊണ്ടു, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ശ്വസിച്ചു—മഹാത്മാവിനോടു വൈരം വരുത്തിയവനായി—ഹേ രാഘവ, വിശ്വാമിത്രൻ മഹിഷിയോടുകൂടെ ദക്ഷിണദിശയിലേക്കു പോയി. അവിടെ അവൻ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ മഹാതപസ് ആരംഭിച്ചു; ഫലമൂലങ്ങൾ മാത്രം ആഹരിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ദമിപ്പിച്ച്, അതികഠിനമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 3

अथास्य जज्ञिरे पुत्रास्सत्यधर्मपरायणा:।हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथ:।।1.57.3।।

അതിനുശേഷം സത്യധർമ്മപരായണരായ പുത്രന്മാർ അവന്നു ജനിച്ചു—ഹവിഷ്യന്ദൻ, മധുഷ്യന്ദൻ, ദൃഢനേത്രൻ, മഹാരഥൻ.

Verse 4

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।1.57.4।।

ആയിരം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനോട് മധുരവചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 5

चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज।अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे।।1.57.5।।

കുശികപുത്രാ! നിന്റെ തപസ്സാൽ നീ രാജർഷിമാരുടെ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിച്ചു; ഈ തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾ നിന്നെ ‘രാജർഷി’ എന്നു അറിയുന്നു.

Verse 6

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतै:।त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वर:।।1.57.6।।

ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്ത് മഹാതേജസ്വിയായ ലോകങ്ങളുടെ പരമേശ്വരൻ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടുകൂടെ ത്രിവിഷ്ടപമായ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പ്രയാണം ചെയ്തു.

Verse 7

विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।दु:खेन महताऽऽविष्टस्समन्युरिदमब्रवीत् ।।1.57.7।।

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിശ്വാമിത്രൻ അല്പം ലജ്ജയാൽ മുഖം താഴ്ത്തി, മഹാദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി കോപം ഉണർന്നവനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 8

तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदु:।देवास्सर्षिगणास्सर्वे नास्ति मन्ये तप:फलम्।।1.57.8।।

‘ഞാൻ അത്യന്തം മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു; എങ്കിലും സർവ്വദേവന്മാരും ഋഷിഗണങ്ങളും എന്നെ “രാജർഷി” എന്നത്രേ അറിയുന്നു. എന്റെ തപസ്സിന് ഫലം ഇല്ലെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’

Verse 9

इति निश्चित्य मनसा भूय एव महातपा:।तपश्चकार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान्।।1.57.9।।

ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്, മഹാതപസ്വി—ഹേ കാകുത്സ്ഥവംശജ—പരമാത്മബലത്തിൽ സ്ഥിരചിത്തനായി, വീണ്ടും അത്യുത്തമമായ തപശ്ചര്യയിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

Verse 10

एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रिय:।त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धन:।।1.57.10।।

അന്നേ കാലത്ത് സത്യവാദിയും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ, ‘ത്രിശങ്കു’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തെ വർദ്ധിപ്പിച്ച ഒരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 11

तस्य बुद्धिस्समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम्।।1.57.11।।

ഹേ രാഘവാ! അവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു: ‘ഞാൻ യജ്ഞം നടത്തട്ടെ; ഈ ശരീരത്തോടുകൂടി തന്നെ ദേവന്മാരുടെ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കട്ടെ.’

Verse 12

स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम्।अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.12।।

അവൻ വസിഷ്ഠനെ വിളിപ്പിച്ച്‌ തന്റെ നിശ്ചയം അറിയിച്ചു; എന്നാൽ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ ‘ഇത് സാധ്യമല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 13

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौदक्षिणां दिशम्। ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रां स्तस्य गतो नृप:।।1.57.13।।

വസിഷ്ഠൻ അവനെ നിരസിച്ചതിനാൽ രാജാവ് തെക്കുദിശയിലേക്കു പോയി; പിന്നെ ആ കര്‍മ്മസിദ്ധിക്കായി വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരുടെ അടുക്കലെത്തി.

Verse 14

वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे।त्रिशंङ्कुस्सुमहातेजा श्शतं परमभास्वरम्।।1.57.14।।वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विन:।

വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തിരുന്ന തപോഭൂമിയിലേക്കു മഹാതേജസ്സനായ ത്രിശങ്കു എത്തി; അവിടെ യശസ്സും ദീപ്തിയും നിറഞ്ഞ, നൂറുപേരായ വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരെ തപസ്സിൽ ലീനരായി കണ്ടു.

Verse 15

सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।

അവൻ മഹാത്മാവായി ഗുരുവിന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരുടെയും അടുക്കലെത്തി, ക്രമമായി വന്ദനം ചെയ്തു; പിന്നെ ലജ്ജയോടെ അല്പം മുഖം താഴ്ത്തി, കൈകൂപ്പി, ആ മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ഋഷിമാരെയെല്ലാം അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 16

सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।

പിന്നീട് മുതിർന്നവരുടെ ക്രമത്തിൽ ആദരപൂർവ്വം വന്ദനം ചെയ്ത്, ലജ്ജാഭാവത്തോടെ മുഖം അല്പം താഴ്ത്തി, കൃതാഞ്ജലിയായി ആ മഹാഭാഗ്യന്മാരെയെല്ലാം അഭിസംബോധന ചെയ്ത് സംസാരിച്ചു.

Verse 17

शरणं व: प्रपद्येऽहं शरण्यान् शरणागत:।प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.17।।

ഹേ ശരണ്യരേ, ശരണാഗതരെ കാക്കുന്നവരേ! ഞാൻ ശരണാഗതനായി നിങ്ങളുടെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം. മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 18

यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ।गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये।।1.57.18।।

ഞാൻ മഹായജ്ഞം നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിന് അനുമതി നൽകുവാൻ നിങ്ങൾ അർഹരാണ്. ഗുരുപുത്രന്മാരായ നിങ്ങളെല്ലാവർക്കും നമസ്കരിച്ചു ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പ്രസാദം അപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 19

शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान्।ते मां भवन्तस्सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिता:।।1.57.19।।सशरीरो यथाऽहं हि देवलोकमवाप्नुयाम्।

ശിരസ്സു നമിച്ച് തപസ്സിൽ സ്ഥിരരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു ഞാൻ യാചിക്കുന്നു—ഹേ സമാഹിതചിത്തരായ മഹാത്മാക്കളേ, എന്റെ ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി യജ്ഞം നടത്തുവാൻ എന്നെ നയിക്കുവിൻ; ഞാൻ ഈ ശരീരത്തോടുകൂടി ദേവലോകം പ്രാപിക്കേണ്ടതിന്നു.

Verse 20

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधना:।।1.57.20।।गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि काञ्चन।

വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചതിനുശേഷം, ഹേ തപോധന, ഗുരുപുത്രന്മാരെ ഒഴികെ മറ്റൊരു മാർഗവും എനിക്ക് കാണുന്നില്ല.

Verse 21

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमा गति:।।1.57.21।।पुरोधसस्तु विद्वांसस्तारयन्ति सदा नृपान्।तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम।।1.57.22।।

ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാർക്കും പുരോഹിതൻ തന്നെയാണ് പരമാശ്രയം. വിദ്യാസമ്പന്നരായ പുരോഹിതർ സദാ നൃപന്മാരെ ക്ഷേമത്തിലും ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിലും കടത്തുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനു ശേഷം നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എനിക്ക് ദൈവതുല്യരാണ്.