Sarga 50
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
बालकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ മിഥിലയിലെ യജ്ഞവാടത്തിൽ നടന്ന ഔപചാരിക സ്വീകരണക്രമം വിവരിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ മുന്നിൽ നയിക്കെ രാമലക്ഷ്മണർ ഈശാന ദിശയിലേക്കു നീങ്ങി യജ്ഞപരിസരത്തിലെത്തുന്നു. അവിടെ വേദപാരംഗതരായ ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണരുടെ മഹാസമൂഹം, തപസ്വികളുടെ കുടിലുകൾ, ശകടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ പാളയങ്ങൾ എന്നിവ കണ്ട രാമൻ യോജ്യമായ വാസസ്ഥലം ചോദിക്കുന്നു; വിശ്വാമിത്രൻ ജലസമീപത്തെ ശാന്തമായ സ്ഥലം തിരഞ്ഞെടുത്തു നൽകുന്നു. വിശ്വാമിത്രാഗമനവാർത്ത കേട്ട ജനകൻ പുരോഹിതൻ ശതാനന്ദനോടൊപ്പം ഉടൻ മുന്നോട്ട് വന്ന് സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു; ഋത്വിജർ മന്ത്രോച്ചാരണത്തോടെ അർഘ്യം സമർപ്പിക്കുന്നു. പരസ്പര കുശലപ്രശ്നങ്ങളും യജ്ഞത്തിന്റെ പുരോഗതിയും ചോദിച്ചറിഞ്ഞ ശേഷം പദമര്യാദാനുസരിച്ച് ആസനക്രമം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. വിശ്വാമിത്രന്റെ സന്നിധിയാൽ യജ്ഞം സഫലമായതായി ജനകൻ പ്രഖ്യാപിച്ച്, ഇനി പന്ത്രണ്ട് ദിവസം ശേഷിക്കുന്നുവെന്നും ദേവതകൾ തങ്ങളുടെ ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ വരുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. പിന്നീട് ജനകൻ ഭക്തിയോടെയുള്ള കൗതുകത്തോടെ—ശസ്ത്രധാരികളായ, സമസൗഷ്ടവമുള്ള, ദിവ്യപ്രഭയുള്ള ഈ രണ്ടു യുവാക്കൾ ആരെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ അവരെ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരെന്ന് പരിചയപ്പെടുത്തി, സിദ്ധാശ്രമവാസം, രാക്ഷസവധം, വിശാലാദർശനം, അഹല്യാദർശനം-ഗൗതമസംഗമം, കൂടാതെ ശിവന്റെ മഹാധനുസ്സിനെ കാണുക എന്ന ലക്ഷ്യം എന്നിവ സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു; തുടർന്ന് മൗനം പാലിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യജ്ഞവാട-രാജസഭയുടെ ആചാരദൃശ്യത്തിന് സമാപ്തിയാകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
तत: प्रागुत्तरां गत्वा रामस्सौमित्रिणा सह।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।1.50.1।।
അതിനുശേഷം രാമൻ സൗമിത്രിയോടു (ലക്ഷ്മണനോടു) കൂടി വടക്കുകിഴക്കോട്ടു പോയി; വിശ്വാമിത്രനെ മുൻപിൽ നിർത്തി യജ്ഞവാടത്തിലേക്ക് എത്തി.
Verse 2
रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मण:।साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मन:।।1.50.2।।
അപ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ മുനിശാർദൂലനായ വിശ്വാമിത്രനോട് പറഞ്ഞു: “മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ യജ്ഞസജ്ജീകരണവും യജ്ഞസമൃദ്ധിയും തീർച്ചയായും അത്യുത്തമമാണ്.”
Verse 3
बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम्।ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्।।1.50.3।।ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुला:।देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम्।।1.50.4।।
ഹേ മഹാഭാഗ! ഇവിടെ വിവിധ ദേശങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന, വേദാധ്യയനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അനേകം സഹസ്രങ്ങൾ സന്നിഹിതരാണ്.
Verse 4
बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम्।ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्।।1.50.3।।ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुला:।देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम्।।1.50.4।।
അതുപോലെ ഋഷിമാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു; അവ നൂറുകണക്കിന് വണ്ടികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഞങ്ങൾ താമസിക്കേണ്ട സ്ഥലമൊന്ന് നിർണ്ണയിച്ചുതരണമേ.
Verse 5
रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनि:।निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते।।1.50.5।।
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ജലസമ്പന്നവും ഏകാന്തവുമായ സ്ഥലത്ത് അവരുടെ താമസകേന്ദ്രം (ശിബിരം) സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 6
विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा।शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम्।।1.50.6।। प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वित:।
വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയെന്നു കേട്ട ഉടൻ രാജാവ്, കുറ്റമറ്റ കുടുംബപുരോഹിതനായ ശതാനന്ദനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, വിനയസമ്പന്നനായി വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു അദ്ദേഹത്തെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 7
ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम्।।1.50.7।।विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मंन्त्रपुरस्कृतम्।
മഹാത്മാക്കളായ ഋത്വിജന്മാരും ഉടൻ അർഘ്യം കൈക്കൊണ്ടു, ധർമ്മാനുസാരമായി മന്ത്രപൂർവ്വം വിശ്വാമിത്രനു സമർപ്പിച്ചു.
Verse 8
प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकस्य महात्मन:।।1.50.8।।पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम्।
മഹാത്മാവായ ജനകൻ അർപ്പിച്ച പൂജ സ്വീകരിച്ച ശേഷം, അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ ക്ഷേമവും യജ്ഞം തടസ്സമില്ലാതെ പുരോഗമിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നും ചോദിച്ചു.
Verse 9
स तांश्चापि मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधस:।।1.50.9।।यथान्यायं ततस्सर्वैस्समागच्छत्प्रहृष्टवत्।
പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ ഉപാധ്യായന്മാരും പുരോഹിതന്മാരും കൂടെ, ആ മുനിമാരോട് ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം കുശലപ്രശ്നം ചെയ്തു; തുടർന്ന് എല്ലാവരും ഹർഷഭരിതരായി ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു.
Verse 10
अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत।।1.50.10।।आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुङ्गवै:।
അപ്പോൾ രാജാവ് കൃതാഞ്ജലിയോടെ മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞു: “ഭഗവൻ, ഈ ആസനത്തിൽ ഈ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം ദയവായി ഇരിക്കണമേ.”
Verse 11
जनकस्य वचश्श्रुत्वा निषसाद महामुनि:।।1.50.11।।पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभि:।
ജനകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാമുനി (വിശ്വാമിത്രൻ) ഇരുന്നു; തുടർന്ന് പുരോഹിതനും ഋത്വിജന്മാരും രാജാവും മന്ത്രിമാരും ക്രമമായി ആസീനരായി.
Verse 12
आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान् समन्तत:।।1.50.12।।दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत्।
യഥാവിധി ചുറ്റുമെല്ലാം എല്ലാവരും ആസനങ്ങളിൽ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട രാജാവ് അവിടെ വിശ്വാമിത്രനോടു അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 13
अद्य यज्ञसमृध्दिर्मे सफला दैवतै: कृता।।1.50.13।।अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया।
ഇന്ന് ദേവന്മാർ എന്റെ യജ്ഞസമൃദ്ധിയെ സഫലമാക്കി; ഇന്ന് ഭഗവത്സ്വരൂപമായ നിങ്ങളുടെ ദർശനത്താൽ ഞാൻ യജ്ഞത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലം പ്രാപിച്ചു.
Verse 14
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव।।1.50.14।।यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभि: सह।
ഹേ മുനിപുംഗവ, ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഞാൻ ധന്യൻ, ഞാൻ അനുഗൃഹീതൻ—ഈ തപസ്വി മുനികളോടുകൂടെ നിങ്ങൾ എന്റെ യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിയിരിക്കുന്നു.
Verse 15
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिण:।।1.50.15।।ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुमर्हसि कौशिक।
ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! പണ്ഡിതർ പറയുന്നതുപോലെ ഇനി പന്ത്രണ്ടു ദിവസം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; അതിന് ശേഷം, ഹേ കൗശിക, തങ്ങളുടെ അംശം സ്വീകരിക്കാൻ വരുന്ന ദേവന്മാരെ നിങ്ങൾ ദർശിക്കേണ്ടതാകുന്നു.
Verse 16
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा।।1.50.16।।पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलि: प्रणतो नृप:।
ഇങ്ങനെ ആ മുനിശാർദൂലനോടു പറഞ്ഞ ശേഷം, ആനന്ദത്തിൽ പ്രകാശിച്ച മുഖമുള്ള രാജാവ് കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു വീണ്ടും അവനോടു ചോദിച്ചു.
Verse 17
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।।1.50.17।।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।।1.50.18।।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।।1.50.19।।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।
ഭദ്രം തേ, ഹേ മുനേ! ദേവതുല്യപരാക്രമമുള്ള ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാർ ആരാണ്? ഗജസിംഹഗതിയുള്ള വീരന്മാർ, ശാർദൂലവും വൃഷഭവും പോലെ ബലവാന്മാർ; പദ്മപത്രംപോലെ വിശാലനേത്രങ്ങൾ; ഖഡ്ഗം, തൂണീരം, ധനുസ്സ് എന്നിവ ധരിച്ചവർ. രൂപത്തിൽ അശ്വിനീകുമാരന്മാരെപ്പോലെ, യൗവനത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ നില്ക്കുന്നവർ; ദേവലോകത്തിൽ നിന്ന് സ്വയമേവ ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങിയ അമരന്മാരെപ്പോലെ. പാദയാത്രയായി ഇവർ ഇവിടെ എങ്ങനെ എത്തി? എന്തിനാണ് വന്നത്? ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠ?
Verse 18
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।।1.50.17।।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।।1.50.18।।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।।1.50.19।।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।
അപ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ മുനിശാർദൂലനായ വിശ്വാമിത്രനോട് പറഞ്ഞു: “മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ യജ്ഞസജ്ജീകരണവും യജ്ഞസമൃദ്ധിയും തീർച്ചയായും അത്യുത്തമമാണ്.”
Verse 19
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।।1.50.17।।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।।1.50.18।।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।।1.50.19।।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।
രൂപത്തിൽ അശ്വിനീകുമാരന്മാരെപ്പോലെ, യൗവനത്തിന്റെ പടിവാതിലിൽ നിൽക്കുന്നവരെപ്പോലെ—ദേവലോകത്തിൽ നിന്ന് സ്വേച്ഛയാൽ ഭൂമിയിലേക്കെത്തിയ അമരന്മാരെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ഹേ മുനേ, ഇവർ കാല്നടയായി ഇവിടെ എങ്ങനെ വന്നു? എന്തിനാണ്? ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്?
Verse 20
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।।1.50.20।।भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.50.21।।काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।
ഹേ മഹാമുനേ! ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ രണ്ടു വീരർ ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്? ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ആകാശത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നതുപോലെ ഇവർ ഈ ദേശത്തെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. ഉയരം, ഭാവഭംഗി, ഗതിചേഷ്ട എന്നിവയിൽ പരസ്പരം സമാനരായ, കാതിനരികെ മുടി വീണിരിക്കുന്ന ഈ വീരരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ സത്യമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 21
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।।1.50.20।।भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.50.21।।काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।
അതുപോലെ ഋഷിമാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു; അവ നൂറുകണക്കിന് വണ്ടികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഞങ്ങൾ താമസിക്കേണ്ട സ്ഥലമൊന്ന് നിർണ്ണയിച്ചുതരണമേ.
Verse 22
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मन:।।1.50.22।।न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ।
മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട വിശ്വാമിത്രൻ, ആ രണ്ടു മഹാത്മ യുവാക്കളെ പരിചയപ്പെടുത്തി, അവർ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരാണെന്ന് അറിയിച്ചു.
Verse 23
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।।1.50.23।।तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम्।अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम्।।1.50.24।। महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा।एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने ।।1.50.25।।निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनि:।
മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ മഹാത്മാവായ ജനകനോട് എല്ലാം അറിയിച്ചു: സിദ്ധാശ്രമവാസം, രാക്ഷസന്മാരുടെ വധം, വ്യഗ്രതയില്ലാത്ത യാത്ര, വിശാലാനഗരദർശനം, അഹല്യാദർശനവും ഗൗതമമുനിയുമായുള്ള സംഗമവും, മഹാധനുസ്സിനെക്കുറിച്ച് അറിയുവാൻ വന്നതും. എല്ലാം നിവേദിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം മൗനമായി.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is not a battlefield dilemma but a dharmic performance of protocol: correct reception of a sage, ritual offerings (arghya), and rank-based seating. The episode models how political authority legitimizes itself through humility before spiritual authority and meticulous adherence to yajña etiquette.
The chapter teaches that sacred presence and right conduct are themselves ‘fruits’ of ritual: Janaka interprets Viśvāmitra’s arrival as yajñaphala. Governance is shown as inquiry-guided and reverence-based—knowledge of persons and purposes precedes action.
Culturally, the yajñavāṭa and yajñopasadana (sacrificial precinct and hall) are highlighted through hospitality rites and priestly participation. Geographically and narratively, references to Siddhāśrama, Viśālā, and Mithilā’s great bow tradition locate the itinerary that brings Rama into Janaka’s ritual-political sphere.
Ask anything about Sarga 50 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.