Sarga 47
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
बालकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ ദൈവിക-പുരാണഘട്ടവും ദേശീയ രാജവംശചരിത്രവും തമ്മിൽ ചേർത്ത്, പവിത്ര ഭൂഗോളം കഥാസ്മൃതിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദിതിയുടെ ഗർഭം ഏഴ് ഭാഗങ്ങളായി ഛേദിക്കപ്പെട്ടതിൽ ദുഃഖിതയായ ദിതി, അജേയനായ ഇന്ദ്രനോട് വിനയത്തോടെ പറയുന്നു—ഇതിൽ ഇന്ദ്രന് കുറ്റമില്ല; തന്റെ തന്നെ പ്രമാദം/വ്രതഭംഗമാണ് കാരണമെന്ന്. തുടർന്ന് ആ നഷ്ടത്തെ ലോകഹിതമായി മാറ്റി, ആ ഏഴ് ഖണ്ഡങ്ങൾ ‘മരുതുകൾ’ ആയി മാറി, വായുവിന്റെ വിഭാഗങ്ങളുടെയും ദിക്കുകളുടെയും രക്ഷകരായ ദേവന്മാരാകണമെന്ന് അവൾ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ അഞ്ജലി ബദ്ധനായി സമ്മതിച്ച്, അവർ ലോകങ്ങളിലുടനീളം ദിക്കുകളിലുടനീളം സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യശക്തി ഉണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുനൽകുന്നു; അമ്മയും പുത്രന്മാരും കൃതാർത്ഥരായി സ്വർഗാരോഹണം ചെയ്തതായി പറയുന്നു. പിന്നീട് കഥ സ്ഥലം-നിർമ്മാണത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു—മുൻകാലത്ത് ഇന്ദ്രൻ വസിച്ചിരുന്ന ദേശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ ധർമ്മാത്മനായ പുത്രൻ വിശാലൻ (അലമ്പുഷയിൽ ജനിച്ചവൻ) വൈശാലി നഗരം സ്ഥാപിച്ചു; തുടർന്ന് ഹേമചന്ദ്രൻ, സുചന്ദ്രൻ, ധൂമ്രാശ്വൻ, സഞ്ജയൻ, സഹദേവൻ, കുശാശ്വൻ, സോമദത്തൻ, കകുത്സ്ഥൻ എന്നീ രാജപരമ്പര പറഞ്ഞ്, ഇന്നത്തെ രാജാവ് സുമതിയിൽ എത്തി സമാപിക്കുന്നു. അവസാനം അതിഥിസത്കാരമായി രാത്രിവാസം ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ജനകനെ കാണാനുള്ള മുന്നറിയിപ്പും ലഭിക്കുന്നു; സുമതി സ്വയം പുറത്ത് വന്ന് വിശ്വാമിത്രനെ സ്വീകരിച്ച്, മുനിയുടെ സന്ദർശനം തന്റെ സൗഭാഗ്യമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सप्तधातु कृते गर्भे दिति: परमदु:खिता।सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाऽब्रवीत्।।।।
അവളുടെ ഗർഭം ഏഴായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ ദിതി ദുർജയനായ സഹസ്രാക്ഷ ഇന്ദ്രനോടു വിനയപൂർവമായ മൃദുവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 2
ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा विफलीकृत:।नापराधोऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन।।।।
“എന്റെ തന്നെ അപരാധം മൂലം ഈ ഗർഭം ഏഴായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു നിഷ്ഫലമായി. ഹേ ദേവേശാ, ബലസൂദനാ, ഈ കാര്യത്തിൽ നിനക്കൊരപകാരം പോലും ഇല്ല.”
Verse 3
प्रियं तु कर्तुमिच्छामि मम गर्भविपर्यये।मरुतां सप्तसप्तानां स्थानपाला भवन्त्विमे।।।।
എന്റെ ഗർഭത്തിൽ അപ്രതീക്ഷിതമായ ഈ വിപത്ത് സംഭവിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ഒരു പ്രിയ വരം അപേക്ഷിക്കുന്നു: ഇവർ ഏഴും ഏഴും മരുৎസമാനമായി ലോകപാലരായി ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകരാകട്ടെ.
Verse 4
वातस्कन्धा: इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक ।मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजा:।।।।
ഹേ പുത്രാ, ഈ ഏഴ്—എന്റെ ദിവ്യരൂപമുള്ള തേജസ്വിയായ ആത്മജർ—ആകാശത്തിൽ വാതസ്കന്ധങ്ങളായി സഞ്ചരിക്കട്ടെ; ‘മരുৎ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധരാകട്ടെ.
Verse 5
ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथाऽपर:।दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशा:।।।।
ഒരാൾ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കട്ടെ, മറ്റൊരാൾ ഇന്ദ്രലോകത്തിലും അതുപോലെ; മൂന്നാമൻ മഹായശസ്സോടെ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് ‘വായു’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകട്ടെ.
Verse 6
चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात्।सञ्चरिष्यन्तु भद्रं ते देवभूता ममात्मजा:।।।।
ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ശേഷിക്കുന്ന നാലുപേർ—എന്റെ ദേവഭൂതമായ ആത്മജർ—ദിക്കുകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കട്ടെ. നിനക്കു മംഗളം.
Verse 7
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्ष: पुरन्दर:।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदन:।।।।
അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട സഹസ്രനേത്രൻ പുരന്ദരൻ, ബലനിഷൂദനനായ ഇന്ദ്രൻ കൈകൂപ്പി ദിതിയോടു വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 8
सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशय:।विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास्तवात्मजा:।।।।
നിനക്കു മംഗളം; നീ പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം നിശ്ചയമായും സംഭവിക്കും—സംശയം ഇല്ല. നിന്റെ പുത്രന്മാർ ദേവഭാവം പ്രാപിച്ച് വിഹരിക്കും.
Verse 9
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने।जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नश्श्रुतम्।।।।
ഇങ്ങനെ തപോവനത്തിൽ മാതാവും പുത്രനും തീരുമാനമുറപ്പിച്ച്, ഹേ രാമ, കൃതാർത്ഥരായി ത്രിദിവത്തിലേക്കു പോയി എന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 10
एष देशस्स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषित: पुरा।दितिं यत्र तपस्सिद्धामेवं परिचचार स:।।।।
ഹേ കാകുത്സ്ഥാ, ഇതുതന്നെയാണ് പണ്ടുകാലത്ത് മഹേന്ദ്രൻ വസിച്ചിരുന്ന പ്രദേശം; ഇവിടെ ദിതിയുടെ തപസ്സു സിദ്ധിയായപ്പോൾ അവൻ ഇങ്ങനെ അവളെ ശുശ്രൂഷിച്ചു.
Verse 11
इक्ष्वाकोऽस्तु नरव्याघ्र पुत्र: परमधार्मिक:।।।।अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुत:।तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता।।।।
ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, ഇക്ഷ്വാകുവിന് അലംബുഷയിൽ ജനിച്ച പരമധാർമ്മികനായ പുത്രൻ ‘വിശാലൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് ഈ സ്ഥലത്ത് ‘വിശാലാ’ എന്ന നഗരി സ്ഥാപിച്ചത്.
Verse 12
इक्ष्वाकोऽस्तु नरव्याघ्र पुत्र: परमधार्मिक:।।1.47.11।। अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुत:। तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता।।1.47.12।।
ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, ഇക്ഷ്വാകുവിന് അലംബുഷയിൽ ജനിച്ച പരമധാർമ്മികനായ പുത്രൻ ‘വിശാലൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് ഈ സ്ഥലത്ത് ‘വിശാലാ’ എന്ന നഗരി സ്ഥാപിച്ചത്.
Verse 13
विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबल:।सुचन्द्र इति विख्यात: हेमचन्द्रादनन्तर:।।।।
ഹേ രാമാ, വിശാലന്റെ പുത്രൻ മഹാബലനായ ഹേമചന്ദ്രനായിരുന്നു; ഹേമചന്ദ്രനുശേഷം പ്രസിദ്ധനായ സുചന്ദ്രൻ അവന്റെ ഉത്തരാധികാരിയായി വന്നു.
Verse 14
सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुत:।धूम्राश्वतनयश्चापि सञ्जयस्समपद्यत।।।।
ഹേ രാമാ, സുചന്ദ്രന്റെ പുത്രൻ ധൂമ്രാശ്വൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; ധൂമ്രാശ്വനും ആ വംശത്തിൽ ജനിച്ച സഞ്ജയൻ എന്ന പുത്രനെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 15
सञ्जयस्य सुतश्श्रीमान् सहदेव: प्रतापवान्।कुशाश्वस्सहदेवस्य पुत्र: परमधार्मिक:।।।।
സഞ്ജയന്റെ പുത്രൻ ശ്രിമാനും പ്രതാപവാനുമായ സഹദേവനായിരുന്നു; സഹദേവന്റെ പുത്രൻ പരമധാർമ്മികനായ കുശാശ്വനായിരുന്നു.
Verse 16
कुशाश्वस्य महातेजा सोमदत्त: प्रतापवान्।सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुत:।।।।
കുശാശ്വന്റെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്സും പ്രതാപവാനുമായ സോമദത്തനായിരുന്നു; സോമദത്തന്റെ പുത്രൻ കാകുത്സ്ഥൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായി.
Verse 17
तस्य पुत्रो महातेजा: सम्प्रत्येष पुरीमिमाम्।आवसत्यमरप्रख्यस्सुमतिर्नाम दुर्जय:।।।।
അവന്റെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്സുള്ളവൻ; ഇപ്പോൾ ഈ നഗരത്തിൽ തന്നേ വസിക്കുന്നു—ദേവന്മാരെപ്പോലെ പ്രശസ്തനും അജേയനുമായ സുമതി എന്ന നാമധേയൻ.
Verse 18
इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपा:।दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।
ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ വൈശാലിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ദീർഘായുസ്സുള്ളവരായി—മഹാത്മാക്കളും വീര്യവാന്മാരും സുദൃഢധർമ്മനിഷ്ഠരുമായി തീർന്നു.
Verse 19
इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम्।श्व: प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि।।।।
ഹേ രാമാ, ഇന്നിരാത്രി ഞങ്ങൾ ഇവിടെ സുഖമായി വിശ്രമിക്കും; നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ജനകനെ ദർശിക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു.
Verse 20
सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम्।श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठ: प्रत्युद्गच्छन्महायशा:।।।।
വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയെന്നു കേട്ടപ്പോൾ, മഹാതേജസ്സും മഹായശസ്സും ഉള്ള സുമതി—രാജശ്രേഷ്ഠൻ—അവനെ സ്വീകരിക്കാൻ മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 21
पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायस्सबान्धव:।प्राञ्जलि: कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।
പരമമായ പൂജ നടത്തി, ഉപാധ്യായന്മാരും ബന്ധുക്കളും കൂടെ നിന്നപ്പോൾ, സുമതി കൈകൂപ്പി വിശ്വാമിത്രന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ച ശേഷം അവനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 22
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुनि:।सम्प्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम।।।।
ഹേ മുനിവര്യാ, ഞാൻ ധന്യൻ, അനുഗൃഹീതൻ; നിങ്ങൾ എന്റെ രാജ്യത്തിലേക്ക് വന്ന് ദർശനം നൽകിയിരിക്കുന്നു. എന്നേക്കാൾ ഭാഗ്യവാൻ ആരുമില്ല.
Verse 23
അവളുടെ വ്രതഭംഗത്തിനുള്ള ഇടവേള അറിഞ്ഞ്, ശത്രുപുരവിജയിയായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദിവ്യമായ ഐശ്വര്യയോഗബലം ആശ്രയിച്ച് ദിതിയുടെ ഗർഭത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Diti’s moral reframing of a violent rupture (the embryo severed into seven) into a reconciliatory settlement: she accepts responsibility, absolves Indra of blame, and requests a constructive cosmic role for the fragments as Maruts. The ethical tension between harm and restitution is resolved through accountability, consent, and re-assignment into protective order.
The Upadeśa emphasizes that suffering can be redirected into dharmic function when paired with humility and right intention. Diti’s request and Indra’s respectful assent model reconciliation: power must respond with restraint and affirmation, while the aggrieved party can seek restoration that benefits the wider cosmos (guardianship, regulated movement across lokas and directions).
The chapter highlights the region associated with Indra’s former habitation and, more concretely, the founding of Vaiśālī (Viśālā-purī) by Viśāla, anchoring a political geography within Ikṣvāku lineage memory. It also marks a transitional itinerary point: the group stays the night locally and proceeds at dawn toward Janaka, connecting Vaiśālī’s courtly space to Mithilā’s royal-sacral setting.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.