Sarga 40
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
बालकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ ഭീതിയിലായ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം തേടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—ഇത് മുൻനിശ്ചിതമായ ക്രമമാണ്; ഭൂമിയെ വാസുദേവൻ തന്നെ കപിലരൂപത്തിൽ ധരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സഗരപുത്രന്മാർ ഭൂമി പിളർത്തി അന്വേഷിക്കുന്നതും ഒടുവിൽ അവരുടെ നാശവും അനിവാര്യമാണ്, കാരണം അവർ കപിലനോട് അപരാധം ചെയ്യും. അശ്വചോരനെ കണ്ടെത്താൻ വീണ്ടും ഖനനം തുടരണമെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് സഗരനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സഗരന്റെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ രസാതലത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുമ്പോൾ നാലു ദിക്കുകളിലെ ദിഗ്ഗജങ്ങളെ കാണുന്നു—കിഴക്കിൽ വിരൂപാക്ഷൻ, തെക്കിൽ മഹാപദ്മൻ, പടിഞ്ഞാറിൽ സൗമനസൻ, വടക്കിൽ ഭദ്രൻ—പർവ്വതസമാനമായി ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നവർ. പുണ്യദിവസങ്ങളിൽ ഭൂകമ്പം സംഭവിക്കുന്നത് ഇവരിൽ ഒരുവന്റെ തലചലനമെന്ന കാരണവും പറയുന്നു. അവരെ വന്ദിച്ച് ഈശാന്യദിക്കിലേക്ക് ഖനനം ചെയ്ത് പോകുമ്പോൾ കപിലമുനിയെ (ശാശ്വത വാസുദേവൻ)യും സമീപത്ത് മേയുന്ന യജ്ഞാശ്വത്തെയും കാണുന്നു. കപിലനെയേ കള്ളനെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ആയുധങ്ങളും ഉപകരണങ്ങളും എടുത്ത് പാഞ്ഞെത്തി കുറ്റം ചുമത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം ഉണർത്തുന്നു. കപിലന്റെ ഒരൊറ്റ വചനത്തിൽ അവർ ഭസ്മമാകുന്നു. അജ്ഞാനജന്യമായ തെറ്റായ തിരിച്ചറിവ്, യജ്ഞത്തിന്റെ അത്യുത്സുകത, സിദ്ധപുരുഷനോടുള്ള അധർമ്മം—ഇവയുടെ ഭീകരഫലം ഈ സര്ഗം ബോധിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
.देवतानां वचश्श्रुत्वा भगवान्वै पितामह:।प्रत्युवाच सुसन्त्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान्।।।।
ദേവന്മാരുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, കൃതാന്തത്തിന്റെ പ്രബലബലത്തിൽ ഭീതിയും മോഹവും പിടിച്ചവരായ അവരോടു ഭഗവാൻ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് മറുപടി അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 2
यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमत:।कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम्।।।।तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजा:।
ഈ സമസ്ത വസുധയും ധീമാനായ വാസുദേവന്റേതാകുന്നു; കപിലരൂപം ധരിച്ചു അവൻ നിരന്തരം ഭൂമിയെ ധാരണം ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ കോപാഗ്നിയിൽ രാജപുത്രന്മാർ ദഗ്ധരാകും.
Verse 3
पृथिव्याश्चापि निर्भेदोऽदृष्ट एव सनातन:।।।।सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम्।
ഭൂമിയുടെ പിളർപ്പും പുരാതനകാലം മുതലേ ദൈവവിധിയാൽ നിശ്ചിതമായിരുന്നു; അതുപോലെ ദീർഘായുസ്സിന് വിധിക്കപ്പെടാത്ത സഗരപുത്രന്മാരുടെ നാശവും നിശ്ചിതമായിരുന്നു.
Verse 4
पितामहवचश्श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिन्दम।।।।देवा: परमसंहृष्टा: पुनर्जग्मुर्यथागतम्।
പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട്, ഹേ അരിന്ദമ, മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാർ പരമാനന്ദത്തോടെ അവർ വന്ന വഴിയേ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 5
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम्।।।।पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वन:।
സഗരന്റെ മഹാത്മാക്കളായ പുത്രന്മാർ ഭൂമിയെ പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമി ഭേദിക്കപ്പെടുന്നതിനൊപ്പം ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലൊരു ഭയങ്കര നിർഘാതനാദം ഉയർന്നു.
Verse 6
ततो भित्वा महीं सर्वे कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्।।।।सहिता स्सगरास्सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन्।0
അനന്തരം അവർ എല്ലാവരും ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച്, ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, സഗരന്റെ പുത്രന്മാർ ഒരുമിച്ച് പിതാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 7
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिता:।।।।देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नरा:।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च।।।।किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्।
“ഞങ്ങൾ സർവ്വ ഭൂമിയും പരിക്രമിച്ചു; ദേവന്മാർ, ദാനവർ, രാക്ഷസർ, പിശാചുകൾ, നാഗങ്ങൾ, കിന്നരങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ അനേകം ബലവാന്മാരായ സത്ത്വങ്ങളെ സംഹരിച്ചു. എങ്കിലും ആ അശ്വവും കാണുന്നില്ല, അശ്വഹർത്താവിനെയും കാണുന്നില്ല. ഇനി ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യണം? നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം—ഈ കാര്യത്തിൽ നിങ്ങളുടെ വിവേകം ചിന്തിച്ച് തീരുമാനിക്കട്ടെ.”
Verse 8
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिता:।।1.40.7।।देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नरा:।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च।।1.40.8।।किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्।
“ഞങ്ങൾ സർവ്വ ഭൂമിയും പരിക്രമിച്ച് ദേവ-ദാനവ-രാക്ഷസ-പിശാച്-നാഗ-കിന്നരാദി അനേകം ബലവാന്മാരായ സത്ത്വങ്ങളെ സംഹരിച്ചു; എങ്കിലും ആ അശ്വവും അതിനെ കവർന്നവനും കാണുന്നില്ല. ഇനി എന്തു ചെയ്യണം? നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം—ഈ കാര്യത്തിൽ നിങ്ങളുടെ വിവേകം ചിന്തിച്ച് തീരുമാനിക്കട്ടെ.”
Verse 9
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तम:।।।।समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन।
ഹേ രഘുനന്ദന രാമാ! പുത്രന്മാരുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, രാജശ്രേഷ്ഠനായ സഗരൻ ക്രോധം ഉണർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 10
भूय: खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम्।।।।अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ।
വീണ്ടും കുഴിക്കുവിൻ—നിങ്ങൾക്കു മംഗളം വരട്ടെ—ഭൂതലത്തെ ഭേദിച്ചു; അശ്വം കവർന്നവനെ കണ്ടെത്തി, ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ചാൽ മടങ്ങിവരുവിൻ.
Verse 11
पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मन:।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन्।
മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ പിതൃവചനം സ്വീകരിച്ച്, അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ രസാതലം എന്ന പാതാളത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 12
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशु: पर्वतोपमम्।।।।दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम्।
അവിടെ കൂടുതൽ കുഴിച്ചപ്പോൾ, പർവ്വതസമാനമായ വലിപ്പവും വിചിത്രനേത്രങ്ങളുമുള്ള ദിശാഗജൻ വിരൂപാക്ഷൻ ഭൂമിയെ താങ്ങിനിൽക്കുന്നതു അവർ കണ്ടു.
Verse 13
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन।।।।शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागज:।
ഹേ രഘുനന്ദന, മഹാഗജനായ വിരൂപാക്ഷൻ പർവ്വതങ്ങളും വനങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമസ്ത ഭൂമിയെയും തന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു നിന്നു.
Verse 14
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागज:।।।।खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदाभवेत्।
ഹേ കാകുത്സ്ഥ രാമാ! പർവ്വദിനങ്ങളിൽ വിശ്രമാർത്ഥം ആ മഹാഗജൻ ക്ഷീണത്താൽ തല കുലുക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ ഭൂമി കുലുങ്ങി ഭൂകമ്പം സംഭവിക്കുന്നു.
Verse 15
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम्।।।।मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम्।
ഹേ രാമാ! ദിക്കുകളുടെ പാലകനായ ആ മഹാഗജനെ ആദരിച്ച് അവർ അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു; പിന്നെ ഭൂമിയെ പിളർത്തി രസാതലത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി.
Verse 16
तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
അനന്തരം അവർ കിഴക്കുദിശയെ പിളർത്തി വീണ്ടും തെക്കുദിശയിലേക്കും കടന്നു. തെക്കുദിശയിൽ അവർ മഹാഗജൻ മഹാപദ്മനെ കണ്ടു—മഹാത്മാവ്, പർവ്വതസമാനമായി അതിവിശാലൻ—തലയിൽ ഭൂമിയെ ധരിച്ചവൻ; അതുകണ്ട് അവർ പരമ വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 17
तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।1.40.16।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।1.40.17।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
അനന്തരം അവർ കിഴക്കുദിശയെ പിളർത്തി വീണ്ടും തെക്കുദിശയിലേക്കും കടന്നു. തെക്കുദിശയിൽ അവർ മഹാഗജൻ മഹാപദ്മനെ കണ്ടു—മഹാത്മാവ്, പർവ്വതസമാനമായി അതിവിശാലൻ—തലയിൽ ഭൂമിയെ ധരിച്ചവൻ; അതുകണ്ട് അവർ പരമ വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 18
तत: प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मन:।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम्।
അതിനുശേഷം മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് പടിഞ്ഞാറുദിശയെ പിളർത്തി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 19
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम्।।।।दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबला:।
പശ്ചിമ ദിക്കിലും ആ മഹാബലികൾ പർവ്വതസമാനമായി മഹത്തായ ദിക്കാനയായ ‘സൗമനസ’നെ ദർശിച്ചു.
Verse 20
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।खनन्त स्समुपक्रान्ता दिशं हैमवतीं तत:।।।।
അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവന്റെ നിരാമയതയും ചോദിച്ചശേഷം, അവർ കുഴിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ പിന്നെ ഹിമവതീ (ഹിമാലയമുഖ) ഉത്തരദിക്കിലേക്കു മുന്നേറി.
Verse 21
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम्।।।।भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम्।
ഹേ രഘുശ്രേഷ്ഠാ! ഉത്തരദിക്കിൽ അവർ ഹിമംപോലെ വെളുത്ത, മംഗളകരമായ വപുസ്സോടെ ഈ ഭൂമിയെ ധാരണം ചെയ്യുന്ന ദിക്കാനയായ ‘ഭദ്ര’നെ കണ്ടു.
Verse 22
समालभ्य तत स्सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम्।
പിന്നീട് എല്ലാവരും അവനെ സ്പർശിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ആ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ഭൂമിതലത്തെ ഭേദിച്ച് മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു.
Verse 23
तत: प्रागुत्तरां गत्वा सागरा: प्रथितां दिशम्।।।।रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजा:।
അനന്തരം അവർ പ്രസിദ്ധമായ വടക്കുകിഴക്കൻ ദിശയിലേക്കു ചെന്നു, ക്രോധം കൊണ്ടു പ്രേരിതരായി സഗരപുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ഭൂമിയെ കുഴിയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 24
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबला:।।।।ददृशु: कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरत:।।।।प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन।
എന്നാൽ ആ മഹാത്മാക്കളായ, ഭീമവേഗവും മഹാബലവും ഉള്ള സഗരപുത്രന്മാർ അവിടെ സനാതനനായ വാസുദേവൻ കപിലനെ ദർശിച്ചു; ആ ദേവന്റെ കുതിരയും അടുത്തുതന്നെ മേയുന്നതായി കണ്ടു. ഹേ രഘുനന്ദന, എല്ലാവർക്കും അതുല്യമായ ഹർഷം ലഭിച്ചു.
Verse 25
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबला:।।1.40.24।।ददृशु: कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरत:।।1.40.25।।प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन।
ആ മഹാത്മാക്കളായ, ഭീമവേഗവും മഹാബലവും ഉള്ള സഗരപുത്രന്മാർ അവിടെ സനാതനനായ വാസുദേവൻ കപിലനെ കണ്ടു; ആ ദിവ്യന്റെ കുതിരയും അടുത്തുതന്നെ മേയുന്നതായി കണ്ടു. ഹേ രഘുനന്ദന, എല്ലാവരും അതുല്യാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.
Verse 26
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणा:।।।।खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधरा:।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन्।।।।
ആ ശ്രേഷ്ഠകുതിരയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ക്രോധം കൊണ്ടു കലുഷിതമായ കണ്ണുകളോടെ അവർ—കുഴിക്കോലുകളും ഉഴവുപലകകളും ധരിച്ചു, പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും ശിലകളും എടുത്തുകൊണ്ട്—കോപത്തോടെ പാഞ്ഞെത്തി, “നിർത്തു! നിർത്തു!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 27
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणा:।।1.40.26।।खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधरा:।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन्।।1.40.27।।
ആ ശ്രേഷ്ഠകുതിരയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ക്രോധം കൊണ്ടു കലുഷിതമായ കണ്ണുകളോടെ അവർ—കുഴിക്കോലുകളും ഉഴവുപലകകളും ധരിച്ചു, പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും ശിലകളും എടുത്തുകൊണ്ട്—കോപത്തോടെ പാഞ്ഞെത്തി, “നിർത്തു! നിർത്തു!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 28
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञीयं हृतवानसि।दुर्मेधस्त्वं हि सम्प्राप्तान् विद्धि नस्सगरात्मजान् ।।।।
നീ ഞങ്ങളുടെ യാഗത്തിനർപ്പിതമായ യജ്ഞീയ അശ്വത്തെ അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹേ ദുർമതിയേ! ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്ന ഞങ്ങൾ സഗരരാജന്റെ പുത്രന്മാരാണെന്ന് അറിക.
Verse 29
श्रुत्वा तु वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन।रोषेण महताऽऽविष्टो हुङ्कारमकरोत्तदा।।।।
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഹേ രഘുനന്ദന, കപില മഹർഷി മഹാക്രോധത്തിൽ ആവിഷ്ടനായി അപ്പോൾ ഭയങ്കരമായ ‘ഹും’കാരധ്വനി ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 30
ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना।भस्मराशीकृतास्सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजा:।।।।
അതിനുശേഷം, ഹേ കാകുത്സ്ഥ, അളവറ്റ ശക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ കപിലനാൽ സഗരരാജന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ഭസ്മരാശികളായി മാറി.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the sons of Sagara accusing Kapila of stealing the sacrificial horse and rushing to attack without verification; the dilemma centers on whether ritual urgency justifies suspicion and violence, especially toward an ascetic figure.
The sarga teaches that adharma rooted in anger and misrecognition can destroy even powerful agents; true discernment (viveka) and reverence toward realized beings are integral to sustaining both ritual purpose and moral order.
Rasātala and the northeast digging route are emphasized, along with the cosmological ‘landmarks’ of the four diggajas (Virūpākṣa, Mahāpadma, Saumanasa, Bhadra) and the etiological explanation of earthquakes linked to their movement on sacred days.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.