Sarga 33
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
बालकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ പരസ്പരം ബന്ധിച്ച രണ്ടു ധർമ്മകഥകൾ വരുന്നു. ആദ്യം, കുശനാഭന്റെ നൂറു പുത്രിമാർ സർവ്വവ്യാപിയായ വായുദേവൻ ബലാത്സംഗപരമായ പ്രലോഭനശ്രമം നടത്തിയതായി പിതാവിനോട് അറിയിക്കുന്നു; വിവാഹകാര്യത്തിൽ തങ്ങൾക്ക് സ്വതന്ത്ര തീരുമാനമില്ല, ഏതു നിർദ്ദേശവും പിതൃസമ്മതത്തിലൂടെയേ സ്വീകരിക്കാവൂ എന്നും അവർ ഉറപ്പിക്കുന്നു. കുശനാഭൻ അവരുടെ ഏകമതവും ക്ഷമയും പ്രശംസിച്ച്—ക്ഷമ വംശരക്ഷകവും ധർമ്മത്തെ താങ്ങുന്ന ലോകാധാരവുമാണെന്ന് നയധർമ്മോപദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് വംശപ്രസംഗത്തിലൂടെ ദൈവവിധിയായ പരിഹാരം വെളിപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മചാരി തപസ്വി ചൂലി, ഊർമിലയുടെ പുത്രിയായ ഗന്ധർവി സോമദയുടെ ഭക്തിസേവയിൽ പ്രസന്നനായി അവൾക്ക് മനോജന്യപുത്രനായ ബ്രഹ്മദത്തനെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; അവൻ പിന്നീട് കാംപില്യത്തിന്റെ രാജാവാകുന്നു. കുശനാഭൻ മന്ത്രിമാരുമായി ദേശ-കാലവും യോജ്യവരനും ആലോചിച്ച് ബ്രഹ്മദത്തനെയേ വരനായി നിശ്ചയിച്ച് നൂറു പുത്രിമാരെയും അവനു നൽകാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മദത്തൻ വിധിപൂർവ്വം പാണിഗ്രഹണം ചെയ്ത ഉടൻ പുത്രിമാരുടെ വികൃതിയും ദുഃഖവും ക്ഷണത്തിൽ മാറുന്നു—ധർമ്മസമ്മത വിവാഹം സാമൂഹികവും ദേഹികവും ആയ സമരസത പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിന്റെ സൂചന. അവസാനം വിവാഹകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാകുന്നു; സോമദാ പുത്രന്റെ യഥോചിതാചരണം കണ്ടു സന്തോഷത്തോടെ അനുമോദിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमत:।शिरोभिश्चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतमभाषत।।1.33.1।।
ധീമാനായ കുശനാഭന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അവന്റെ നൂറു പുത്രിമാർ തലകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് പിന്നെ സംസാരിച്ചു.
Verse 2
वायुस्सर्वात्मको राजन् प्रधर्षयितुमिच्छति।अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते।।1.33.2।।
ഹേ രാജാവേ! സർവ്വാത്മകനായ വായുദേവൻ ഞങ്ങളെ അപമാനിച്ച് അതിക്രമിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അശുഭമായ മാർഗം സ്വീകരിച്ച് ധർമ്മത്തെ അവൻ പരിഗണിക്കുന്നില്ല.
Verse 3
पितृमत्यस्स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिता:।पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव।।1.33.3।।
‘ഞങ്ങൾക്ക് പിതാവുണ്ട്—നിനക്കു മംഗളം—അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ സ്വേച്ഛാനുസാരം തീരുമാനിക്കാൻ നിലകൊള്ളുന്നില്ല. ഞങ്ങളുടെ പിതാവിനെ നീ വരിക്ക; അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ നിനക്കു നൽകുകയാണെങ്കിൽ, അതുപോലെ തന്നെയാകട്ടെ.’
Verse 4
तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता।एवं ब्रुवन्त्यस्सर्वास्स्म वायुना निहता भृशम्।।1.33.4।।
പാപബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങി ഞങ്ങളുടെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കാതിരുന്ന അവൻ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, വായുവിന്റെ പ്രബലവേഗത്താൽ ഞങ്ങളെ കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു.
Verse 5
तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिक:।प्रत्युवाच महातेजा: कन्याशतमनुत्तमम्।।1.33.5।।
തന്റെ പുത്രിമാരുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, പരമധാർമ്മികനും മഹാതേജസ്വിയും ആയ രാജാവ് അത്യുത്തമമായ നൂറു കന്യകമാരോടു മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 6
क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्य: कर्तव्यं सुमहत्कृतम्।ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम।।1.33.6।।
‘പുത്രിമാരേ, ക്ഷമാശീലികൾക്കു യോജിച്ച ക്ഷമ നിങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിച്ചു—അതിവലിയ കൃത്യം ചെയ്തു. ഏകമതത്തോടെ നിലകൊണ്ട് എന്റെ കുലത്തിന്റെ മാനമര്യാദ നിങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചു.’
Verse 7
अलङ्कारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा।दुष्करं तच्च यत् क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषत:।।1.33.7।।यादृशी व: क्षमा पुत्र्यस्सर्वासामविशेषत:।
‘സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും ക്ഷമ തന്നെയാണ് അലങ്കാരം. ക്ഷമിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം—ദേവന്മാരിൽപോലും പ്രത്യേകിച്ച്. എന്നാൽ പുത്രിമാരേ, നിങ്ങളുടെ ക്ഷമ അത്തരം തന്നെയാണ്; നിങ്ങളൊക്കെയും ഭേദമില്ലാതെ അതു പ്രകടിപ്പിച്ചു.’
Verse 8
क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं हि पुत्रिका:।।1.33.8।।क्षमा यश: क्षमा धर्म: क्षमया निष्ठितं जगत्।
ക്ഷമ തന്നെയാണ് ദാനം; ക്ഷമ തന്നെയാണ് യജ്ഞം; ഹേ പുത്രിമാരേ, ക്ഷമ തന്നെയാണ് സത്യം. ക്ഷമ തന്നെയാണ് യശസ്; ക്ഷമ തന്നെയാണ് ധർമ്മം—ക്ഷമയാൽ തന്നെയാണ് ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത്.
Verse 9
विसृज्य कन्या: काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रम:।।1.33.9।।मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभि:। देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्।।1.33.10।।
കന്യകളെ വിടവാങ്ങിച്ച ശേഷം, ദേവസമമായ വീര്യവും മന്ത്രജ്ഞതയും ഉള്ള രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം കന്യാദാനത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു—ദാനത്തിന് യോജ്യമായ ദേശവും കാലവും, യോജ്യനായ വരനും നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 10
विसृज्य कन्या: काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रम:।।1.33.9।।मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभि:। देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्।।1.33.10।।
ഹേ കാകുത്സ്ഥവംശജനേ! കന്യകളെ വിട്ടയച്ച ശേഷം, ദേവന്മാരെപ്പോലെ പരാക്രമശാലിയും മന്ത്രജ്ഞനുമായ രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം അവരുടെ വിവാഹപ്രദാനം സംബന്ധിച്ച് ആലോചിച്ചു—യോഗ്യമായ ദേശവും കാലവും, യോജ്യനായ വരനും നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 11
एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महातपा:।ऊर्ध्वरेताश्शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत्।।1.33.11।।
അന്നേ സമയത്ത് ചൂലീ എന്ന മഹാതപസ്വി, ഊർദ്ധ്വരേതസ്സും ശുദ്ധാചാരനുമായവൻ, ബ്രഹ്മപ്രാപ്തിക്കായി ബ്രാഹ്മതപസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 12
तप्यन्तं तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते।सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा।।1.33.12।।
അവിടെ ആ ഋഷി തപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കുമ്പോൾ, ഗന്ധർവീ കന്യക അവനെ ശുശ്രൂഷിച്ചു—സോമദാ എന്ന പേരുള്ള, ഊർമിലയുടെ പുത്രി. ഭദ്രനേ, നിനക്കു മംഗളം.
Verse 13
सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा।उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोऽभवद्गुरु:।।1.33.13।।
അവൾ അവനോട് നമസ്കരിച്ചു, ശുശ്രൂഷയിൽ പരായണയായി അവിടെ പാർത്തു. കാലക്രമത്തിൽ ധർമ്മനിഷ്ഠയോടെ വസിച്ച് ഗുരുവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു; ഗുരുവും അവളിൽ സന്തുഷ്ടനായി.
Verse 14
स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन।परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम्।।1.33.14।।
കാലയോഗത്തിൽ, ഹേ രഘുനന്ദന, അദ്ദേഹം അവളോട് പറഞ്ഞു: “ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്; നിനക്കു മംഗളം. നിനക്കു പ്രിയമായ എന്ത് അനുഗ്രഹം ഞാൻ ചെയ്യട്ടെ?”
Verse 15
परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरा।उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम्।।1.33.15।।
മുനി സന്തുഷ്ടനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മധുരസ്വരയായ ഗന്ധർവീ അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ, വാക്കുകളിൽ നിപുണയായ അവൾ വാക്യകോവിദനായ ആ മുനിയോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 16
लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपा:।ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिक।।1.33.16।।
“ഹേ മഹാതപസ്വീ! ബ്രാഹ്മ തേജസ്സാൽ ദീപ്തനും ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെയും ആയ ധാർമ്മികനേ, ബ്രാഹ്മ തപസ്സാൽ യുക്തനായ ഒരു പുത്രനെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 17
अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित्।ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम्।।1.33.17।।
ഞാൻ ഭർത്താവില്ലാത്തവളാണ്—നിനക്കു മംഗളം—ഞാൻ ആരുടേയും ഭാര്യയുമല്ല. ബ്രഹ്മതേജത്തിന്റെ ആശ്രയത്തോടെ നിന്റെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ, നിന്റെ ബ്രഹ്മബലത്താൽ എനിക്ക് ഒരു പുത്രനെ ദാനമാക്കേണ്ടത് നിനക്കു യോഗ്യമാണ്.
Verse 18
तस्या: प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम्।ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनस्सुतम्।।1.33.18।।
അവളിൽ പ്രസന്നനായ ബ്രഹ്മർഷി അത്യുത്തമനായ ഒരു പുത്രനെ ദാനമായി നൽകി—ചൂലിനന്റെ മാനസപുത്രനായി—അവൻ ‘ബ്രഹ്മദത്തൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി.
Verse 19
स राजा सौमदेयस्तु पुरीमध्यवसत्तदा।कांपिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम्।।1.33.19।।
സൗമദേയനായ ആ രാജാവ് അന്ന് കാംപില്യ നഗരത്തിൽ പരമ സമൃദ്ധിയോടെ വസിച്ചു; ദേവരാജൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ വസിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 20
स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभस्सुधार्मिक:।ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा।।1.33.20।।
ഹേ കാകുത്സ്ഥ, അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാജാവ് കുശനാഭൻ അന്ന് ബ്രഹ്മദത്തനു തന്റെ നൂറു പുത്രിമാരെ നൽകുവാൻ നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 21
तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपति:। ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.33.21।।
മഹാതേജസ്സായ ഭൂപതി ബ്രഹ്മദത്തനെ വിളിപ്പിച്ചു, ആനന്ദം നിറഞ്ഞ അന്തരാത്മാവോടെ അവനു നൂറു പുത്രിമാരെ സമർപ്പിച്ചു.
Verse 22
यथाक्रमं तत: पाणीन् जग्राह रघुनन्दन।ब्रह्मदत्तो महीपालस्तासां देवपतिर्यथा।।1.33.22।।
അനന്തരം, ഹേ രഘുനന്ദന, ബ്രഹ്മദത്ത മഹീപതി ക്രമാനുസൃതമായി അവരുടെ കൈകൾ പാണിഗ്രഹണമായി സ്വീകരിച്ചു—ദേവപതി ഇന്ദ്രൻ ദേവിമാരുടെ കൈകൾ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 23
स्पृष्टमात्रे तत: पाणौ विकुब्जा विगतज्वरा:।युक्ता: परमया लक्ष्म्या बभु: कन्याशतं तदा।।1.33.23।।ृ32
അതിനുശേഷം, അവന്റെ കൈയുടെ സ്പർശമാത്രത്തിൽ തന്നെ കൂനുമാറ്റവും ജ്വരദുഃഖവും അകന്നു; പരമലക്ഷ്മിയാൽ സമ്പന്നരായി ആ നൂറു കന്യകമാർ അപ്പോൾ ദീപ്തരായി ഭവിച്ചു।
Verse 24
स दृष्ट्वा वायुना मुक्ता: कुशनाभो महीपति:।बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुन:पुन:।।1.33.24।।
വായുവാൽ ഉണ്ടായ പീഡയിൽ നിന്ന് മോചിതരായ പുത്രിമാരെ കണ്ടപ്പോൾ കുശനാഭ മഹീപതി അത്യന്തം പ്രസന്നനായി; വീണ്ടും വീണ്ടും ഹർഷം ആസ്വദിച്ചു।
Verse 25
कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपति:।सदारं प्रेषयामास सोपाध्यायगणं तदा।।1.33.25।।
വിവാഹകർമ്മം സമാപിച്ചതിനുശേഷം, മഹീപതി അപ്പോൾ ബ്രഹ്മദത്ത രാജാവിനെ അവന്റെ ഭാര്യമാരോടുകൂടി, ഉപാധ്യായഗണവും പുരോഹിതസമൂഹവും സഹിതം യാത്രയാക്കി അയച്ചു।
Verse 26
सोमदाऽपि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम्।यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ता: प्रत्यनन्दत।।1.33.26।।
ഗന്ധർവിയായ സോമദയും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായി; പുത്രൻ തനിക്കു യോജിച്ച രീതിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചതെന്ന് കണ്ടിട്ട്, ന്യായപ്രകാരം ആ മരുമക്കളെ യഥോചിതമായി പ്രശംസിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The sarga presents an ethical crisis of coercion: Vāyu attempts to violate the daughters’ modesty through “foul means,” and they respond by refusing autonomous elopement logic, redirecting any marital claim to lawful paternal consent. The narrative then contrasts adharma (forced outrage) with dharma (restraint, counsel, and legitimate marriage rites).
Kuśanābha frames kṣamā (forbearance) as an ornament for all persons and as a stabilizing principle—equated with charity, sacrifice, truth, glory, and virtue—by which the world is “supported.” The episode teaches that moral strength can be expressed as controlled response and unified conduct, not merely retaliation.
Kāṃpilyā (Kampilya) is named as Brahmadatta’s prosperous royal seat, situating the marriage alliance within a recognizable political geography. Culturally, the sarga highlights court consultation with ministers (mantra), deśa-kāla suitability for marriage, pāṇigrahaṇa (hand-taking), and the presence of priests (upādhyāyagaṇa) as markers of orthodox matrimonial procedure.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.