Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
बालकाण्ड
പ്രഭാതത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഉണർത്തി സന്ധ്യോപാസനയും നിത്യകർമ്മങ്ങളും നിർവഹിക്കാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സ്നാനം ചെയ്ത് തർപ്പണം, ജപം എന്നിവ പൂർത്തിയാക്കി ഇരുവരും വിനയത്തോടെ യാത്രയ്ക്കായി സന്നദ്ധരായി നിൽക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ അവർ സരയൂയും ദിവ്യമായ ത്രിസ്രോതസ്സിനിയായ ഗംഗയും ചേരുന്ന പുണ്യസംഗമം കാണുന്നു. അവിടെ ദീർഘകാലം সাধനയിൽ ലീനമായ മുനിമാർ സഹസ്രാബ്ദങ്ങളോളം ഘോരതപസ് ചെയ്ത ഒരു പുരാതന ആശ്രമവും ദൃശ്യമാകുന്നു. ഇത് ആരുടെ ആശ്രമമാണെന്ന് സഹോദരങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ പറയുന്നു—ഈ സ്ഥലം കന്ദർപ്പൻ/കാമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഒരിക്കൽ ശിവൻ ഘോരധ്യാനത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ കാമൻ വിഘ്നം വരുത്തി; അപ്പോൾ ശിവന്റെ ഉഗ്രദൃഷ്ടിയാഗ്നിയിൽ കാമൻ ദഗ്ധനായി അശരീരനായി. അതിനാൽ അവൻ ‘അനംഗൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി; ഈ പ്രദേശവും അനംഗ-ബന്ധത്താൽ പ്രശസ്തമായി. തുടർന്ന് അവർ ആ രണ്ടു പുണ്യനദികളുടെ ഇടയിൽ ഉള്ള ആശ്രമത്തിൽ രാത്രി താമസിക്കുന്നു. തപോബലദർശനത്തോടെ മുനിമാർ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അർഘ്യപാദ്യാദികളാൽ আতിഥ്യം ചെയ്യുന്നു; സായംസന്ധ്യ വിധിപൂർവ്വം ആചരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായ അനുഷ്ഠാനം, തീർത്ഥഭൂമിയുടെ മഹത്വം, അതിക്രമമായ ആഗ്രഹത്തിന്റെ നൈതികഫലം എന്നിവ ബോധിപ്പിക്കുന്ന കഥകളാൽ വിശ്വാമിത്രൻ കുമാരന്മാരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनि:।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे।।।।
രാത്രി പ്രഭാതമായി മാറുമ്പോൾ, മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇലക്കിടക്കയിൽ ശയിച്ചിരുന്ന രണ്ടു കാകുത്സ്ഥന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्।।।।
കൗസല്യയുടെ സുസന്താനമായ രാമാ! പ്രഭാതസന്ധ്യ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു. നരശാർദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കുക; ദൈവാർച്ചനയും ആഹ്നികകർമ്മങ്ങളും നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്.
Verse 3
तस्यर्षे: परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतु: परमं जपम्।।।।
ആ ഋഷിയുടെ അത്യുദാരമായ വചനങ്ങൾ കേട്ട്, ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാർ സ്നാനം ചെയ്ത്, ഉദകക്രിയ (ജലാർപ്പണം) നടത്തി, പരമജപം ജപിച്ചു.
Verse 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतु:।।।।
ദൈനംദിന സന്ധ്യാവന്ദനാദി നിത്യകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, മഹാവീര്യന്മാരായ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാർ തപോധനനായ വിശ്വാമിത്ര മുനിയെ വന്ദിച്ചു; ഹർഷോത്സാഹത്തോടെ നിറഞ്ഞ് യാത്രയ്ക്കായി സന്നദ്ധരായി നിന്നു.
Verse 5
तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे।।।।
കുറച്ച് മുന്നോട്ട് യാത്രചെയ്ത മഹാവീര്യന്മാരായ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ, അവിടെ സരയൂ നദിയുമായുള്ള ശുഭസംഗമസ്ഥാനത്ത് ദിവ്യമായ ത്രിപഥഗാ ഗംഗയെ ദർശിച്ചു.
Verse 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तप:।।।।
അവിടെ അവർ അഗ്രതേജസ്സുള്ള ഋഷിമാരുടെ പുണ്യമായ ആശ്രമഭൂമിയെ കണ്ടു; അവിടെ അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങളായി പരമതപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वच:।।।।
ആ പുണ്യാശ്രമം കണ്ടപ്പോൾ രാഘവർ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു; മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോട് അവർ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 8
कस्यायमाश्रम: पुण्य: कोन्वस्मिन्वसते पुमान्।भगवन् श्रोतुमिच्छाव: परं कौतूहलं हि नौ।।।।
“ഭഗവൻ, ഈ പുണ്യാശ്രമം ആരുടേതാണ്? ഇവിടെ വാസിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ്? ഞങ്ങൾ ഇരുവരും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം ഞങ്ങളുടെ കൗതുകം അത്യന്തം വലുതാണ്.”
Verse 9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गव:।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम:।। ।।
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുനിപുംഗവൻ മന്ദഹാസത്തോടെ പറഞ്ഞു— “രാമാ, ശ്രവിക്കൂ; ഇതാണ് പൂർവ്വകാലത്ത് അവനുടേതായിരുന്ന ആശ്രമം.”
Verse 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।
ഹേ രഘുനന്ദന, ഇവിടെ കന്ദർപ്പൻ ഒരിക്കൽ മൂർത്തിമാനായി വസിച്ചിരുന്നു; ജ്ഞാനികൾ അവനെ ‘കാമൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലത്ത് ദേവേശനായ സ്ഥാണു (ശിവൻ) നിയമപൂർവം തപസ്സിൽ സമാധിസ്ഥനായി ഇരിക്കുമ്പോൾ—പുതുതായി വിവാഹിതയായ സഹധർമ്മിണിയോടുകൂടി, മരുത്ഗണങ്ങളോടൊപ്പം സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആ ദേവനെ—ദുർബുദ്ധിയായ കാമൻ ധൃഷ്ടതയോടെ ഉപദ്രവിച്ചു; അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശിവൻ ഭയങ്കരമായ ഹുങ്കാരം മുഴക്കി।
Verse 11
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।1.23.10।। कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।1.23.11।।
ഹേ രഘുനന്ദന, ഇവിടെ കന്ദർപ്പൻ ഒരിക്കൽ മൂർത്തിമാനായി വസിച്ചിരുന്നു; ജ്ഞാനികൾ അവനെ ‘കാമൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലത്ത് ദേവേശനായ സ്ഥാണു (ശിവൻ) നിയമപൂർവം തപസ്സിൽ സമാധിസ്ഥനായി ഇരിക്കുമ്പോൾ—പുതുതായി വിവാഹിതയായ സഹധർമ്മിണിയോടുകൂടി, മരുത്ഗണങ്ങളോടൊപ്പം സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആ ദേവനെ—ദുർബുദ്ധിയായ കാമൻ ധൃഷ്ടതയോടെ ഉപദ്രവിച്ചു; അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശിവൻ ഭയങ്കരമായ ഹുങ്കാരം മുഴക്കി।
Verse 12
अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते:।।।।
ഹേ രഘുനന്ദന, ആ രൗദ്രമായ ദൃഷ്ടിയാൽ ദഗ്ധനായ ദുർബുദ്ധി കാമന്റെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നു വേർപെട്ട് ദഹിച്ച് നശിച്ചു।
Verse 13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना।अशरीर: कृत: काम: क्रोधाद्देवेश्वरेण हि।।।।
അവിടെ മഹാത്മാവായ ദേവേശ്വരൻ ക്രോധവശനായി കാമദേവനെ പൂർണ്ണമായി ദഹിപ്പിച്ചു; അവന്റെ ദേഹം നശിച്ചു, തീർച്ചയായും അവൻ അശരീരനായി മാറി.
Verse 14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह।।।।
ഹേ രാഘവാ, അന്നുമുതൽ അവൻ ‘അനംഗൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി; അവൻ തന്റെ ദേഹം വിട്ടൊഴിഞ്ഞ ആ മനോഹര പ്രദേശം ‘അംഗവിഷയം’ എന്നായി അറിയപ്പെട്ടു.
Verse 15
तस्यायमाश्रम: पुण्यस्तस्येमे मुनय: पुरा।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते।।।।
ഇത് അവന്റെ പുണ്യാശ്രമമാണ്; ഈ മുനിമാർ പണ്ടുകാലത്ത് അവന്റെ ശിഷ്യരായിരുന്നു. അവർ നിത്യവും ധർമ്മപരായണർ; അതിനാൽ അവർക്കു പാപലേശവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
Verse 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्।।।।
ഹേ ശുഭദർശനനായ രാമാ, ഇന്ന് രാത്രി നാം ഇവിടെ രണ്ടു പുണ്യനദികളുടെ മദ്ധ്യേ പാർക്കാം; നാളെ നാം കടന്നുപോകാം.
Verse 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचय: पुण्यमाश्रमम्।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।।।।
ഹേ നരോത്തമാ, നാം എല്ലാവരും ശുദ്ധരായി—സ്നാനം ചെയ്ത്, ജപം അനുഷ്ഠിച്ച്, അഗ്നിയിൽ ഹവ്യം അർപ്പിച്ച്—ഈ പുണ്യാശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം.
Verse 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।।।।
അവിടെ അവർ സംഭാഷണം നടത്തുമ്പോൾ, തപസ്സാൽ ദീർഘദർശനം നേടിയ മുനിമാർ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അത്യന്തം പ്രീതിയോടെ ഹർഷിതരായി.
Verse 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।रामलक्ष्मणयो: पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।।।
കുശികാത്മജനായ (വിശ്വാമിത്രനു) അർഘ്യം, പാദ്യം, യഥോചിതമായ അതിഥിസത്കാരം എന്നിവ സമർപ്പിച്ച ശേഷം, രാമലക്ഷ്മണർക്കായി അതിഥിക്രിയ നിർവഹിച്ചു.
Verse 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिता:।।।।
യഥോചിതമായ സത്കാരം ലഭിച്ച്, സംഭാഷണത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായി, മനസ്സു സമാധാനമായിരുന്ന ആ ഋഷിമാർ യഥാവിധി സന്ധ്യാജപം ചെയ്തു.
Verse 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतै: सह।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा।।।।
അവിടത്തെ വാസികൾ സുവ്രതന്മാരായ മുനികളോടുകൂടെ അവരെ അവിടെ കൊണ്ടുവന്നു; അപ്പോൾ കാമാശ്രമസ്ഥാനത്ത് അവർ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ പാർത്തു.
Verse 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गव:।।।।
ധർമ്മാത്മാവും മുനിപുംഗവനുമായ കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) മനോഹരമായ കഥകളാൽ മനോഹരരായ രാജകുമാരന്മാരെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
Verse 23
കുറച്ച് മുന്നോട്ട് യാത്രചെയ്ത മഹാവീര്യന്മാരായ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ, അവിടെ സരയൂ നദിയുമായുള്ള ശുഭസംഗമസ്ഥാനത്ത് ദിവ്യമായ ത്രിപഥഗാ ഗംഗയെ ദർശിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts disciplined ritual conduct (sandhyā, japa, hospitality) with Kāma’s impulsive disrespect toward an ascetic vow; the pivotal action is Kāma’s affront to Śiva during tapas, resulting in immediate moral-ritual consequence.
Upadeśa centers on the governance of desire by dharma: tapas and self-restraint sustain cosmic and social order, while unregulated kāma—especially when it violates sacred boundaries—leads to diminution (the Anaṅga, ‘bodiless,’ condition) and lasting moral memory in place-names and tradition.
The Sarga highlights the Sarayū–Gaṅgā saṅgama, the sacred āśrama complex identified as Kāma’s hermitage, and the tradition that the locality is famed as Aṅgadeśa/Ananga-associated terrain, alongside āśrama customs such as arghya-pādya hospitality and sandhyā observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.