Sarga 22
बलातिबलोपदेशः — The Instruction of Bala and Atibala
बालकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ രാജസംരക്ഷണത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം വിധിപൂർവം തപസ്വി-സംരക്ഷണമായി മാറുന്നതും, രാമനു ആദ്യമായി വ്യക്തമായി മന്ത്രവിദ്യ പകർന്നു നൽകുന്നതും വിവരിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ ഉപദേശത്തിനു ശേഷം ദശരഥൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമനെ വിളിപ്പിച്ച്, മാതാപിതാക്കളും രാജപുരോഹിതനും നിർവഹിച്ച സ്വസ്ത്യയനാദി മംഗളകർമ്മങ്ങളോടെ രാജകുമാരനെ വിശ്വാമിത്രനു ഏല്പിക്കുന്നു. പുറപ്പെടൽ പരാഗരഹിതമായ മൃദുവായ കാറ്റ്, പുഷ്പവൃഷ്ടി, ദിവ്യ ദുന്ദുഭി-ശംഖനാദങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ദേവാനുമോദിതവും വിധിസിദ്ധവുമായ യാത്രയായി അടയാളപ്പെടുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ മുൻപിൽ നടന്നു; ഇരുസഹോദരന്മാർ ധനുർധരരായി, തേജസ്സോടെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. അവരെ ബഹുഫണിനാഗങ്ങളെപ്പോലെയും, ശിവനെ അനുഗമിക്കുന്ന സ്കന്ദ-വിശാഖരെപ്പോലെയും മഹോപമകളാൽ വർണ്ണിക്കുന്നു; ആത്മീയ അധികാരത്തിനു കീഴിലുള്ള അവരുടെ ശസ്ത്രസജ്ജതയും നിയന്ത്രിത വീര്യവും ഇതിലൂടെ തെളിയുന്നു. സരയൂവിന്റെ തെക്കൻ തീരത്ത് അർധയോജനത്തിലധികം സഞ്ചരിച്ച ശേഷം മുനി രാമനോട് ജലം സ്വീകരിച്ച് ആചമനസദൃശ ശുദ്ധി ചെയ്യാൻ കല്പിച്ച് ‘ബലാ’ ‘അതിബലാ’ എന്ന യുഗ്മവിദ്യകൾ/മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഫലങ്ങൾ—ക്ഷീണം, ജ്വരം, ദേഹക്ഷയം എന്നിവ ഇല്ലാതാകുക; നിദ്രയിലോ അശ്രദ്ധയിലോ പോലും രാക്ഷസന്മാർക്കാൽ അജേയമായ സംരക്ഷണം; ജപംകൊണ്ട് വിശപ്പും ദാഹവും ശമിക്കുക—എന്നിങ്ങനെ സംരക്ഷണാത്മകവും തപസ്സിന് അനുകൂലവുമാണ്. രാമൻ ശുദ്ധനായി വിദ്യകൾ സ്വീകരിച്ചതോടെ ശരത്സൂര്യനെപ്പോലെ കൂടുതൽ ദീപ്തിമാനാകുന്നു. തുടർന്ന് മൂവരും സരയൂതീരത്ത് കുശശയ്യയിൽ രാത്രി വിശ്രമിക്കുന്നു; മുനിയുടെ സൗമ്യവചനങ്ങളും ഗുരു-ശിഷ്യ സേവാധർമ്മവും ആ വിശ്രമത്തെ പവിത്രമാക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
[Dasaratha sends Rama and Lakshmana with Viswamitra--Viswamitra confers knowledge of bala and atibala to Rama and Lakshmana.] तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस्सुतम प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम्।।1.22.1।।
വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവ് ദശരഥൻ ഹർഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ രാമനെ വിളിപ്പിച്ചു.
Verse 2
कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।
മാതാവും പിതാവായ ദശരഥനും ശുഭമായ സ്വസ്ത്യയനവും യാത്രാവിധിയും നിർവഹിച്ചു; കുടുംബപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ മംഗളമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിച്ച് അവനെ പവിത്രമാക്കി. തുടർന്ന് രാജാവ് ദശരഥൻ പ്രിയപുത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ ചുംബിച്ച്, അന്തരാത്മാവിൽ സന്തോഷത്തോടെ, അവനെ കുശികപുത്രനായ (വിശ്വാമിത്രനു) ഏല്പിച്ചു.
Verse 3
कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।
മാതാവും പിതാവായ ദശരഥനും ശുഭമായ സ്വസ്ത്യയനവും യാത്രാവിധിയും നിർവഹിച്ചു; കുടുംബപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ മംഗളമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിച്ച് അവനെ പവിത്രമാക്കി. തുടർന്ന് രാജാവ് ദശരഥൻ പ്രിയപുത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ ചുംബിച്ച്, അന്തരാത്മാവിൽ സന്തോഷത്തോടെ, അവനെ കുശികപുത്രനായ (വിശ്വാമിത്രനു) ഏല്പിച്ചു.
Verse 4
ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा।विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम्।।1.22.4।।
പദ്മലോചനനായ രാമൻ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം പോകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, സുഖസ്പർശിയായും ധൂളിരഹിതമായും ഒരു കാറ്റ് അന്നു വീശി.
Verse 5
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनै:।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोष: प्रयाते तु महात्मनि।।1.22.5।।
മഹാത്മാവ് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹത്തായ പുഷ്പവൃഷ്ടി ഉണ്ടായി; ദേവദുന്ദുഭികളുടെ നാദം മുഴങ്ങി, ശംഖവും ദുന്ദുഭിയും ഘോഷിച്ച് ദിക്കുകൾ മുഴുവൻ പ്രതിധ്വനിച്ചു.
Verse 6
विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धर:।काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात्।।1.22.6।।
വിശ്വാമിത്രൻ മുന്നിൽ നടന്നു; പിന്നിൽ ധനു കൈയിൽ പിടിച്ച ധനുർധരനായ രാമൻ നടന്നു; കാകപക്ഷധാരിയായ ധന്വിയായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനും കൂടെ പിന്തുടർന്നു.
Verse 7
कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशो दश ।विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ।।1.22.7।।अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ।
അമ്പുതൂണും ധനുസ്സും കൈവശമുള്ള ആ രണ്ടു കുമാരന്മാർ പത്തു ദിക്കുകളിലും ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു; ത്രിശിരസ്സുള്ള നാഗങ്ങളെന്നപോലെ മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനെ അവർ അനുഗമിച്ചു—ക്ഷീണമില്ലാത്തവരായി—അശ്വിനീദേവന്മാർ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 8
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।
അപ്പോൾ കുശികപുത്രനായ വിശ്വാമിത്രനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരായ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ അനുഗമിച്ചു—ധനുസ്സു കൈയിൽ, ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ; ഗോധാചർമ്മം കൊണ്ടുള്ള വിരൽരക്ഷകൾ ധരിച്ച്, വാൾ കൈവശം വച്ച്, മഹാദീപ്തിയോടെ, മനോഹരദേഹങ്ങളായി। ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, കുറ്റമറ്റ ആ കുമാരന്മാർ, അചിന്ത്യനായ ദേവസ്ഥാണു (ശിവൻ)നെ അനുഗമിക്കുന്ന അഗ്നിദേവന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി।
Verse 9
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।
അപ്പോൾ കുശികപുത്രനായ വിശ്വാമിത്രനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരായ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ അനുഗമിച്ചു—ധനുസ്സു കൈയിൽ, ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ; ഗോധാചർമ്മം കൊണ്ടുള്ള വിരൽരക്ഷകൾ ധരിച്ച്, വാൾ കൈവശം വച്ച്, മഹാദീപ്തിയോടെ, മനോഹരദേഹങ്ങളായി। ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, കുറ്റമറ്റ ആ കുമാരന്മാർ, അചിന്ത്യനായ ദേവസ്ഥാണു (ശിവൻ)നെ അനുഗമിക്കുന്ന അഗ്നിദേവന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി।
Verse 10
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।
അപ്പോൾ ധനുസ്സു കൈയിൽ ധരിച്ച്, മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, ചർമത്തിന്റെ വിരൽ-കവചങ്ങൾ കെട്ടി, വാൾ ധരിച്ച മഹാതേജസ്വികളായ സുന്ദരദേഹികളായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണർ കുശികപുത്രനായ വിശ്വാമിത്രനെ അനുഗമിച്ചു. ശ്രിയാൽ ദീപ്തരായ, കുറ്റമറ്റ ആ കുമാരന്മാർ, അചിന്ത്യനായ സ്ഥാണുദേവനായ ശിവനെ അനുഗമിക്കുന്ന അഗ്നിദേവന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.
Verse 11
अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे।रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.22.11।।
സരയൂനദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് പകുതി യോജനത്തേക്കാൾ അല്പം കൂടുതലായി സഞ്ചരിച്ച ശേഷം, വിശ്വാമിത്രൻ ‘രാമാ’ എന്നു വിളിച്ച് മധുരവചനങ്ങളാൽ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 12
गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्यय:।मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा।।1.22.12।।
“വത്സാ, ഈ ജലം കൈകളിൽ സ്വീകരിക്ക; വൈകിപ്പോകരുത്. മന്ത്രസമൂഹം സ്വീകരിക്ക; കൂടാതെ ‘ബലാ’യും ‘അതിബലാ’യും എന്ന മന്ത്രങ്ങളും സ്വീകരിക്ക.”
Verse 13
न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्यय:।न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैऱृता:।।1.22.13।।
ഹേ രാമാ, നിനക്കു ക്ഷീണമില്ല, ജ്വരമില്ല; നിന്റെ രൂപത്തിന് യാതൊരു വികാരവും വരികയില്ല. നീ ഉറങ്ങുകയായാലും അശ്രദ്ധനായാലും രാക്ഷസർ നിന്നെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.
Verse 14
न बाह्वोस्सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन।त्रिषु लोकेषु वै राम न भवेत्सदृशस्तव ।।1.22.14।।
ഹേ രാമാ, ഭൂമിയിൽ നിന്റെ ഭുജബലത്തിന് തുല്യമായ വീര്യം ആരിലും ഇല്ല; സത്യമായി, ത്രിലോകങ്ങളിലും നിനക്കു സമാനൻ ആരും ഉണ്ടാകുകയില്ല.
Verse 15
न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये।नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवाऽनघ।।1.22.15।।
ഹേ അനഘനേ, സൗഭാഗ്യത്തിലും ദാക്ഷിണ്യത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും ബുദ്ധിയുടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തിലും, മറുപടി ആവശ്യമായപ്പോൾ യുക്തമായ പ്രതിവചനം പറയുന്നതിലും—ഈ ലോകത്തിൽ നിനക്കു തുല്യൻ ആരുമില്ല.
Verse 16
एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते सम:।बलात्वतिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ।।1.22.16।।
ഈ രണ്ടു വിദ്യകൾ ലഭിച്ചാൽ നിനക്കു തുല്യൻ ആരും ഉണ്ടാകുകയില്ല—ഇപ്പോഴും അല്ല, ഭാവിയിലും അല്ല. കാരണം ബലയും അതിബലയും സർവ്വജ്ഞാനത്തിന്റെ മാതാക്കളാണ്.
Verse 17
क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।बलामतिबलां चैव पठत: पथि राघव।।1.22.17।।
ഹേ രാമാ, നരോത്തമനേ—ഹേ രാഘവാ—വഴിയിൽ ബലയും അതിബലയും ജപിച്ചുകൊണ്ടു പോകുന്നുവെങ്കിൽ നിനക്കു വിശപ്പും ദാഹവും ബാധിക്കുകയില്ല.
Verse 18
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं त्वयि।पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजस्समन्विते।।1.22.18।।प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक।
നീ ഈ രണ്ടു വിദ്യകളും അഭ്യസിച്ചാൽ, നിനക്കു അതുല്യമായ യശസ്സു ലഭിക്കും. പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രിമാരെന്നു പ്രസിദ്ധമായ, തേജസ്സോടെ സമന്വിതമായ ഈ രണ്ടു വിദ്യകളാണ്. ഹേ കാകുത്സ്ഥ! നീ ധർമ്മനിഷ്ഠൻ; അവയെ സ്വീകരിക്കാൻ നീ പൂർണ്ണമായും യോഗ്യൻ.
Verse 19
कामं बहुगुणास्सर्वे त्वय्येते नात्र संशय:। तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यत:।।1.22.19।।
നിശ്ചയമായും, ഈ അനവധി ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം നിനക്കുണ്ട്—അതിൽ സംശയമില്ല. തപസ്സിലൂടെ ഈ രണ്ടു വിദ്യകൾ കൂടുതൽ സംവൃദ്ധമാകുമ്പോൾ, അവ പല രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു നിനക്കു ഉപകാരകരമാകും.
Verse 20
ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनश्शुचि:।प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मन:।।1.22.20।।
അപ്പോൾ രാമൻ ജലം സ്പർശിച്ച് ശുദ്ധനായി, ഹർഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെ, ആത്മസംസ്കാരസമ്പന്നനായ മഹർഷിയിൽ നിന്ന് ആ രണ്ടു വിദ്യകളും സ്വീകരിച്ചു.
Verse 21
विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।
വിദ്യയാൽ സമുദിതനായ, മഹാവിക്രമിയായ രാമൻ ശോഭിച്ചു—ശരദ്കാലത്തിലെ സഹസ്രകിരണങ്ങളുള്ള ദിവാകരനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. കുശികാത്മജനായ (വിശ്വാമിത്രന്റെ) ഗുരുകാര്യങ്ങൾ എല്ലാം യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു, ആ മൂവരും സരയൂ നദീതീരത്ത് ആ രാത്രി അത്യന്തം സുഖത്തോടെ കഴിച്ചു.
Verse 22
विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।
വിദ്യയാൽ സമുദിതനായ, മഹാവിക്രമിയായ രാമൻ ശോഭിച്ചു—ശരദ്കാലത്തിലെ സഹസ്രകിരണങ്ങളുള്ള ദിവാകരനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. കുശികാത്മജനായ (വിശ്വാമിത്രന്റെ) ഗുരുകാര്യങ്ങൾ എല്ലാം യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു, ആ മൂവരും സരയൂ നദീതീരത്ത് ആ രാത്രി അത്യന്തം സുഖത്തോടെ കഴിച്ചു.
Verse 23
दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम्। कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च।।1.22.23।।
ദശരഥനൃപന്റെ ശ്രേഷ്ഠപുത്രന്മാരായ ആ ഇരുവരും, പരിചയമില്ലാത്ത പുല്ലുകിടക്കയിൽ ഒരുമിച്ച് പാർത്തിട്ടും, കുശികസുതൻ വിശ്വാമിത്രന്റെ സ്നിഗ്ധവചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ, ആ രാത്രി അവർക്കു സുഖകരമായതുപോലെ തോന്നി.
Verse 24
ഈ ശ്ലോകത്തിന് (ബാലകാണ്ഡം 1.22.24, Southern Recension, IIT Kanpur) ദേവനാഗരി മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; ദയവായി ദേവനാഗരി പാഠം (അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തമായ ചിത്രം) പങ്കുവെക്കുക, അപ്പോൾ ഭക്തിപൂർവ്വം കൃത്യമായ വിവർത്തനം നൽകാം.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s consent to place his young heir under Viśvāmitra’s ascetic guardianship—an ethics-of-duty decision where royal attachment yields to a higher protective obligation toward sages and social order.
Knowledge is transmitted through ritual purity, timely obedience, and guru-sevā: Bala and Atibala exemplify mantra as disciplined power that preserves bodily steadiness and moral agency, enabling dharmic action without exhaustion, fear, or distraction.
The Sarayū River’s southern bank functions as a liminal training-space where courtly life transitions into forest-ascetic praxis; the svastyayana farewell rite and water-taking gesture mark the cultural protocols of departure and initiation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.