Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ ക്രോധമൂഛിതനായി അത്യന്തം ഉഗ്രനായിരുന്നു; അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।

മഹേഷ്വാസനും മഹാപ്രാജ്ഞനും ആയ ഭരതൻ സ്വയം ഇവിടെ വന്നിരിക്കെ, ഇവിടെ ധനുസ്സിനോ വാളിനോ കവചത്തിനോ എന്ത് ആവശ്യം?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।

ലക്ഷ്മണാ, പിതാവിന്റെ സത്യം പാലിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഇവിടെ വന്ന ഭരതനെ കൊന്ന് അപവാദം ചാർന്ന രാജ്യം എനിക്കെന്തിന്?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।

ബന്ധുക്കളുടെയോ സുഹൃത്തുകളുടെയോ നാശത്തിൽ നിന്നു വരുന്ന ധനം ഞാൻ ഒരിക്കലും സ്വീകരിക്കുകയില്ല—വിഷം കലർന്ന ആഹാരത്തെപ്പോലെ.

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।

ലക്ഷ്മണാ, നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ഞാൻ ധർമ്മവും, അർത്ഥവും, കാമവും, ഭൂമിയുടെ അധിപത്യവും പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതു ഞാൻ നിന്നോട് ഗൗരവത്തോടെ പ്രതിജ്ഞയായി പറയുന്നു.

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।

ലക്ഷ്മണാ, സഹോദരന്മാരുടെ ഐക്യം നിലനിർത്താനും അവരുടെ സുഖത്തിനുമായി മാത്രമേ ഞാൻ രാജ്യം പോലും സ്വീകരിക്കൂ; സത്യത്തെ സാക്ഷിയാക്കി ആയുധം പിടിച്ച് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।

സൗമ്യനായ ലക്ഷ്മണാ, സമുദ്രം ചുറ്റിപ്പറ്റിയ ഈ ഭൂമി എനിക്ക് നേടുക ദുഷ്കരം അല്ല; എങ്കിലും അധർമ്മത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഇന്ദ്രപദവും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല, ലക്ഷ്മണാ.

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।

മാനദാ, ഭരതനില്ലാതെ, നിന്നില്ലാതെ, ശത്രുഘ്നനില്ലാതെ എനിക്ക് ഏതെങ്കിലും സുഖം സാധ്യമെങ്കിൽ, അഗ്നി അതിനെ ചാരമാക്കി ദഹിപ്പിക്കട്ടെ.

Verse 9

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

വീരനേ, പുരുഷർഷഭനേ, സഹോദരസ്നേഹിയായ ഭരതൻ—എന്റെ പ്രാണത്തേക്കാൾ പ്രിയൻ—കുലധർമ്മം ഓർത്തുകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ നിന്ന് വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ജടയും വൽക്കലവും ധരിച്ച്, ജാനകിയോടും നിന്നോടും കൂടി ഞാൻ പ്രവ്രാജിതനായെന്നു കേട്ട്, സ്നേഹത്തിൽ ഹൃദയം കീഴടക്കപ്പെട്ടും ശോകത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയുമുള്ള അവൻ എന്നെ കാണാൻ വന്നതാണ്; മറ്റൊരു ഉദ്ദേശത്താൽ അവൻ വന്നിട്ടില്ല.

Verse 10

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

എനിക്ക് തോന്നുന്നു—ഭ്രാതൃവത്സലനായ ഭരതൻ അയോധ്യയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവൻ എനിക്ക് പ്രാണത്തേക്കാളും പ്രിയൻ, കുലധർമ്മം സ്മരിക്കുന്നവൻ. ഹേ വീരാ, ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നീയും ജാനകിയും കൂടെ ഞാൻ ജടയും വൽക്കലവും ധരിച്ചു വനവാസത്തിലേക്ക് പോയെന്നു കേട്ട്, സ്നേഹത്തിൽ ഹൃദയം കീഴടക്കപ്പെട്ടും ശോകത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായും, ഭരതൻ എന്നെ കാണുവാൻ മാത്രമേ ഇവിടെ വന്നിട്ടുള്ളൂ; മറ്റേതൊരു ലക്ഷ്യത്താലുമല്ല.

Verse 11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

സ്നേഹത്തിൽ അവന്റെ ഹൃദയം കീഴടക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശോകത്തിൽ അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമാണ്. ഭരതൻ സത്യത്തിൽ എന്നെ കാണുവാൻ മാത്രമേ വന്നിട്ടുള്ളൂ—മറ്റൊരു ഉദ്ദേശത്താലുമല്ല.

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।

മാതാവായ കൈകേയിയോട് കോപിച്ച് കടുത്തതും അപ്രിയവും ആയ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞ്, പിതാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, ശ്രീമാനായ ഭരതൻ രാജ്യം എനിക്ക് സമർപ്പിക്കാനായി വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।

ഇപ്പോൾ ഭരതൻ നമ്മെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് സമയോചിതമാണ്; മനസ്സിലുപോലും അവൻ നമ്മോടു അപ്രിയമോ ഹാനികരമോ ആയ ഒന്നും ചെയ്യുകയില്ല.

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।

ഭരതൻ എപ്പോഴാണ് നിന്നോട് അപ്രിയമായ ഒന്നെങ്കിലും ചെയ്തിട്ടുള്ളത്? ഇന്ന് ഇവിടെ ഭരതനെ സംശയിക്കേണ്ടതുപോലുള്ള ഭയം നിനക്കേത്?

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।

ഭരതനെക്കുറിച്ച് നീ കഠിനമോ അപ്രിയമോ ആയ വാക്കുകൾ പറയരുത്; ഭരതനോടു അപ്രിയമായി പറഞ്ഞാൽ അത് എന്നോടു പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാകും.

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।

സൗമിത്രേ, ഏതു ദുരന്തത്തിലായാലും പുത്രന്മാർ പിതാവിനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും? അല്ലെങ്കിൽ സഹോദരൻ തന്റെ പ്രാണത്തോളം പ്രിയനായ സഹോദരനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും?

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।

രാജ്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നീ ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നതെങ്കിൽ, ഞാൻ ഭരതനെ കണ്ടിട്ട് പറയും: ‘രാജ്യം അവനു നൽകപ്പെടട്ടെ.’

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ഭരതനോട് ‘രാജ്യം അവനു സമർപ്പിക്ക’ എന്നു പറഞ്ഞാലും, ഭരതൻ തീർച്ചയായും ‘ബാഢം—അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ’ എന്നു മറുപടി പറയും.

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।

ധർമ്മശീലനായ, അവന്റെ ഹിതത്തിൽ തന്നെ നിരതനായ ജ്യേഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലക്ഷ്മണൻ ലജ്ജയാൽ മൂടപ്പെട്ട്, സ്വന്തം അവയവങ്ങളിലേക്കു തന്നെ ഒതുങ്ങിപ്പോയതുപോലെ തോന്നി.

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലജ്ജിതനായ ലക്ഷ്മണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘എനിക്ക് തോന്നുന്നു, നമ്മുടെ പിതാവായ ദശരഥൻ തന്നെ നിങ്ങളെ കാണാൻ സ്വയം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.’

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।

ലക്ഷ്മണന്റെ ലജ്ജ കണ്ട റാഘവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘എനിക്ക് തോന്നുന്നു, ആ മഹാബാഹു ഇവിടെ നമ്മെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।

അല്ലെങ്കിൽ—ഇത് തീർച്ചയെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു—നമ്മുടെ വനവാസം ഓർത്ത്, നാം സുഖത്തിന് യോജിച്ചവരാണെന്ന് വിചാരിച്ച്, അവൻ നമ്മെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോകാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।

അല്ലെങ്കിൽ, ഹേ രാഘവാ! അത്യന്തസുഖത്തിൽ വളർത്തപ്പെട്ട വൈദേഹിയെ എന്റെ ശ്രീമാൻ പിതാവ് വനത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി മടങ്ങും.

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।

ഹേ വീരാ! നോക്കുക—ആ രണ്ടു ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു; ഉന്നതകുലജന്മമുള്ളവർ, മനോഹരർ, അതിവേഗികൾ, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തോട് സമം.

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।

സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ ആ മഹാകായ ഗജം ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; ‘ശത്രുഞ്ജയ’ എന്ന പേരുള്ള വൃദ്ധൻ, നമ്മുടെ ധീമാൻ പിതാവിന്റെ ആന.

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।

എന്നാൽ, ഹേ മഹാബാഹോ! ലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന പിതാവിന്റെ ദിവ്യമായ വെളുത്ത രാജച്ഛത്രം ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ എനിക്ക് ഇവിടെ സംശയം തോന്നുന്നു.

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।

“വൃക്ഷശിഖരത്തിൽ നിന്ന് താഴെ ഇറങ്ങുക, ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുക.” ഇങ്ങനെ ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ സൗമിത്രിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।

അപ്പോൾ സമരവിജയിയായ ലക്ഷ്മണൻ ആ ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ മുകളില്നിന്ന് ഇറങ്ങി, കൈകൂപ്പി ശ്രീരാമന്റെ പാർശ്വത്ത് നിന്നു.

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।

ഭരതനും “തിരക്ക് ഉണ്ടാകരുത്” എന്നു നിർദ്ദേശിച്ചതിനാൽ, സൈന്യം ആ പർവതത്തിന്റെ ചുറ്റുമെല്ലാം പാളയം കെട്ടി താമസമൊരുക്കി.

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।

ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഇക്ഷ്വാകുസേന യോജനയും അരയോജനയും കവിയുന്നത്ര വ്യാപിച്ചു; പർവതത്തിന്റെ വശം ചുറ്റി അതിന്റെ സമീപത്ത് തന്നെ പാളയം ഇറങ്ങി.

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।

ചിത്രകൂടത്തിൽ ഭരതൻ നയിച്ച ആ സൈന്യം ധർമ്മത്തെ മുൻപിൽ വെച്ച്, ദർപ്പം നീക്കി, നീതിമാനായ നേതാവിന്റെ മാർഗ്ഗത്തിൽ രഘുനന്ദനനായ ശ്രീരാമന്റെ പ്രസാദം നേടുവാൻ ദീപ്തിയായി വിരാജിച്ചു.