Sarga 29
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ 29-ാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ വനഗമനവാർത്ത കേട്ട് സീത ദുഃഖവിഹ്വലയായി കണ്ണീരോടെ രാമനോട് ദീർഘവും തർക്കസഹിതവും ഭക്തിഭാവപൂർണവുമായ അപേക്ഷ ഉന്നയിക്കുന്നു. വനജീവിതത്തിലെ എന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ‘ദോഷ’ങ്ങളെ പ്രിയസഹവാസത്തിൽ ഗുണങ്ങളായി മാറ്റിക്കാട്ടി, ഭർത്താവിൽ നിന്നുള്ള വേർപാട് തനിക്കു മരണസമാനമാണെന്നും ദാമ്പത്യം അവിച്ഛിന്നമാണെന്നും മുതിർന്നവരുടെ ആജ്ഞ പാലിക്കലാണ് തന്റെ ധർമ്മമെന്നും അവൾ പറയുന്നു. രാമസാന്നിധ്യത്തിൽ താൻ പൂർണ്ണ സുരക്ഷിതയാണെന്നും ദൈവിക ഭീഷണികളെയും ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ലെന്നും അവൾ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ശ്രുതി-പ്രമാണവും അവൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു: ജലപൂർവകവിധിയിൽ ദത്തയായ ഭാര്യ മരണാനന്തരവും ഭർത്താവിനേത് തന്നെയെന്ന വൈദികപരമ്പര ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, ബന്ധം പരലോകത്തേക്കും തുടരുന്നതാണെന്ന് അവൾ പറയുന്നു. മുമ്പ് ഒരു ബ്രാഹ്മണനും ഒരു ഭിക്ഷുകീ സ്ത്രീയും താൻ വനത്തിൽ വസിക്കുമെന്നു പ്രവചിച്ചതിനെ അവൾ നിയതിയായി സ്വീകരിച്ച് വനയാത്രയ്ക്ക് ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ഒടുവിൽ—തന്നെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാതെ തടഞ്ഞാൽ വിഷം, അഗ്നി അല്ലെങ്കിൽ ജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യും എന്ന കടുത്ത പ്രതിജ്ഞയും അവൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. രാമൻ ആത്മസംയമത്തോടെ നിർജനവനത്തിലേക്ക് അവളെ കൊണ്ടുപോകാൻ സമ്മതിക്കാതെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച് പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സീതയുടെ ദുഃഖം കണ്ണീരൊഴുക്കിന്റെ സജീവചിത്രണത്തിലൂടെ തെളിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നു; ദക്ഷിണപാഠത്തിൽ ചില സ്ഥാനങ്ങളിൽ ശ്ലോകഭാഗങ്ങളുടെ ആവർത്തനം കാണപ്പെടുന്നത് മുഖ്യവാദങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ബലം നൽകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता।प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സീത ദുഃഖിതയായി; നിർത്താതെ കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്ന മുഖത്തോടെ, മന്ദവും മൃദുവുമായ സ്വരത്തിൽ അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति।गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान्।।।।
വനവാസത്തെക്കുറിച്ച് നീ പറഞ്ഞ കഷ്ടതകളെ ദോഷങ്ങളെന്നല്ല, ഗുണങ്ങളെന്നേ അറിയുക; കാരണം നിന്റെ സ്നേഹത്തെ മുൻനിർത്തി അവയെ സഹിക്കാം.
Verse 3
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा।पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव।रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।।।
മൃഗങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, ഗജങ്ങൾ, വ്യാഘ്രങ്ങൾ, ശരഭങ്ങൾ; പക്ഷികൾ, സൃമരങ്ങൾ, മറ്റു വനചരജീവികൾ—ഹേ രാഘവ, നിന്റെ രൂപം മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ, നിന്നെ കണ്ടാൽ എല്ലാവരും ഭയത്തോടെ പിന്മാറും; ഭയം ഉദിക്കുമ്പോൾ സർവ്വജീവികളും ഭീതരാകുന്നു.
Verse 4
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा। पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।2.29.3।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव। रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।2.29.4।।
മൃഗങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, ഗജങ്ങൾ, വ്യാഘ്രങ്ങൾ, ശരഭങ്ങൾ; പക്ഷികൾ, സൃമരങ്ങൾ, മറ്റു വനചരജീവികൾ—ഹേ രാഘവ, നിന്റെ രൂപം മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ, നിന്നെ കണ്ടാൽ എല്ലാവരും ഭയത്തോടെ പിന്മാറും; ഭയം ഉദിക്കുമ്പോൾ സർവ്വജീവികളും ഭീതരാകുന്നു.
Verse 5
त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया।त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम्।।।।
ഗുരുജനങ്ങളുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം തന്നെ പോകേണ്ടതാണ്. ഹേ രാമ, നിന്നിൽ നിന്നുള്ള വിരഹം വന്നാൽ ഞാൻ ഇവിടെ തന്നേ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവരും.
Verse 6
न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्नोतिराघव।सुराणामीश्वर श्शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा।।।।
ഹേ രാഘവ, ഞാൻ നിന്റെ സമീപത്തിരിക്കുമ്പോൾ ദേവാധിപനായ ശക്രനും തന്റെ മുഴുവൻ ശക്തിയാൽ പോലും എന്നെ പീഡിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
Verse 7
पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम्।काममेवं विधं राम त्वया मम निदर्शितम्।।।।
ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഹേ രാമ, ഈ സത്യം നീ എനിക്ക് വ്യക്തമായി കാണിച്ചുതന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 8
अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम्।पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने।।।।
ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, ഞാൻ ഒരിക്കൽ പിതൃഗൃഹത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ നിന്ന് ഒരു സത്യവചനമുണ്ടായി കേട്ടിരുന്നു—എനിക്ക് തീർച്ചയായും വനത്തിൽ വസിക്കേണ്ടിവരുമെന്ന്.
Verse 9
लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्य श्शृत्वाऽहं वचनं पुरा।वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल।।।।
മഹാബലവാനേ! പണ്ടുകാലത്ത് ദ്വിജന്മാരായ ഹസ്തസാമുദ്രികരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടതുമുതൽ, വനവാസത്തിനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ഞാൻ എപ്പോഴും ഉത്സാഹഭരിതനായിരിക്കുന്നു.
Verse 10
आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्य स्स मया किल।सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा।।।।
പ്രിയനേ, വനവാസത്തിന്റെ ഈ ആജ്ഞ എനിക്കും നിശ്ചയമായും ലഭിക്കേണ്ടതുതന്നെ; അവിടെ ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം തന്നെ പോകും—മറ്റൊരു വഴിയില്ല.
Verse 11
कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया।कालश्चायं समुत्पन्न स्सत्यवाग्भवतु द्विजः।।।।
ഞാൻ ആജ്ഞ നിറവേറ്റും; നിനക്കൊപ്പം തന്നെ പോകും. ഇതാണ് നിശ്ചിത സമയം—ഇത് പ്രവചിച്ച ദ്വിജൻ സത്യവാക്യനായിത്തീരട്ടെ.
Verse 12
वनवासेऽभिजानामि दुःखानि बहुथा किल।प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः।।।।
ഹേ വീരാ, വനവാസത്തിൽ പലവിധ ദുഃഖങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമെന്ന് ഞാൻ നന്നായി അറിയുന്നു; എങ്കിലും അത്തരം കഷ്ടങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ആത്മസംയമം നേടാത്ത അകൃതാത്മാക്കളായ പുരുഷന്മാർക്കേ ലഭിക്കൂ.
Verse 13
कन्यया च पितुर्गेहे वनवास श्शृतो मया।भिक्षिण्या स्साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः।।।।
ഞാൻ പിതൃഗൃഹത്തിൽ കന്യയായിരിക്കുമ്പോഴേ വനവാസത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ടിരുന്നു; എന്റെ മാതാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ സദ്വൃത്തയുമായ ഒരു ഭിക്ഷുകി സ്ത്രീ അതു പറഞ്ഞതായിരുന്നു.
Verse 14
प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो।गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया।।।।
ഹേ പ്രഭോ, വളരെ മുമ്പേ തന്നെ എന്റെ പല അപേക്ഷകളാൽ നിങ്ങൾ ദീർഘകാലം പ്രസന്നനായി കൃപ ചെയ്തിരുന്നു; കാരണം നിങ്ങളോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഞാൻ സത്യമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു.
Verse 15
कृतक्षणाऽहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव।वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते।।।।
ഹേ രാഘവാ, ഈ പ്രസ്ഥാനം വരുവാൻ ഞാൻ ദിവസങ്ങൾ എണ്ണിക്കൊണ്ടിരുന്നു—നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ. എന്റെ ശൂരനായ പ്രിയന്റെ വനവാസജീവിതത്തിന്റെ ചര്യ എനിക്ക് സത്യമായി രുചിക്കുന്നു (അതിൽ പങ്കുചേരാൻ).
Verse 16
शुद्धात्मन्प्रेमभावाध्दि भविष्यामि विकल्मषा।भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम्।।।।
ഹേ ശുദ്ധാത്മാവേ, പ്രേമഭാവത്തോടെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ഞാൻ നിർമലയായി, കല്മഷരഹിതയായി ഇരിക്കും; കാരണം എനിക്കു ഭർത്താവുതന്നെ ദൈവതുല്യൻ ആകുന്നു.
Verse 17
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया।श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते।अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।।।
ഹേ കല്യാണമേ, മഹാമതേ, മരണാനന്തരത്തിലും നിനക്കൊപ്പമുള്ള എന്റെ സംഗമം ശുഭമാണ്. യശസ്സുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർ പാരായണം ചെയ്യുന്ന പുണ്യശ്രുതി ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—ഈ ലോകത്തിൽ പിതാക്കന്മാർ സ്വധർമ്മപ്രകാരം ജലദാനവിധിയോടെ ഏതു പുരുഷനു സ്ത്രീയെ ദാനം ചെയ്യുമോ, അവൾ പ്രേത്യഭാവത്തിലും അവനുടേതായിരിക്കും.
Verse 18
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया। श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।2.29.17।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते। अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।2.29.18।।
കൂടാതെ ഹേ മഹാമതേ, ഈ ലോകത്തിൽ പിതാക്കന്മാർ സ്വധർമ്മപ്രകാരം ജലദാനവിധിയോടെ ഏതു പുരുഷനു സ്ത്രീയെ നൽകുമോ, ആ സ്ത്രീ മരണാനന്തരത്തിലും അവനുടേതായിരിക്കും.
Verse 19
एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम्।नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना।।।।
അങ്ങനെയെങ്കിൽ, സദാചാരിണിയും പതിവ്രതയും ആയ നിന്റെ സ്വന്തം ഭാര്യയായ എന്നെ ഇവിടെ നിന്നു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ നീ എന്തുകൊണ്ട് സമ്മതിക്കുന്നില്ല? ഇപ്പോൾ ഇതിന് എന്ത് കാരണമുണ്ട്?
Verse 20
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः।नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समान सुखदुःखिनीम्।।।।
ഹേ കാകുത്സ്ഥാ! ഭക്തിയുള്ളവളും പതിവ്രതയും ദീനയുമായ ഞാൻ—സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ നിനക്കു സമമായി നിന്നു, നിന്റെ ക്ഷേമവും വിപത്തും ഒരുപോലെ പങ്കിടുന്നവളായി—എന്നെ കൂടെ കൊണ്ടുപോകേണ്ടത് നിനക്കു യുക്തമാണ്.
Verse 21
ययदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि।विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकारणात्।।।।
ഇങ്ങനെ ദുഃഖിതയായ എന്നെ വനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കാത്തുവെങ്കിൽ, മരണകാരണം തേടി ഞാൻ വിഷമോ അഗ്നിയോ ജലമോ ആശ്രയിക്കും.
Verse 22
एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति।नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्।।।।
അവൾ യാത്രയെക്കുറിച്ച് പലവിധത്തിൽ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, മഹാബാഹുവായ രാമൻ അവളെ നിർജനവനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ സമ്മതിച്ചില്ല.
Verse 23
एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता।स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः।।।।
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വൈദേഹിയായ മൈഥിലി വിഷാദചിന്തയിൽ മുങ്ങി; കണ്ണുകളിൽ നിന്നൊഴുകിയ ഉഷ്ണാശ്രുക്കളാൽ ഭൂമിയെ കുളിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 24
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्।ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत्।।।।
അവളെ ഇങ്ങനെ ചിന്തയിൽ കണ്ട ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള കാകുത്സ്ഥ രാമൻ, താമ്രവർണ്ണ അധരങ്ങളുള്ള സീതാദേവിയെ, പിന്തിരിപ്പിക്കാനായി പലവിധത്തിൽ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Sita should be permitted to join Rama in a hazardous forest exile: Sita frames accompaniment as marital duty and existential necessity, while Rama withholds consent to protect her from the desolation and risks of vanavasa.
The dialogue models how dharma is argued through layered pramāṇas—affection, social duty, scriptural testimony, and destiny—while also highlighting that ethical intention (to protect) can conflict with another’s dharmic self-understanding (to accompany and share fate).
The chapter emphasizes the cultural institution of marriage via the ‘water-gifting’ rite (adbhir-dattā) and the forest (vana/vanavasa) as a civilizational counter-space marked by wildlife and austerity, rather than naming a specific forest locale.
Ask anything about Sarga 29 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.