Sarga 26

Verse 1

अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।।।विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।।।

കൗസല്യയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, മാതാവ് സ്വസ്ത്യയനകർമ്മം നിർവഹിച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ധർമിഷ്ഠമായ മാർഗത്തിൽ അചഞ്ചലനായി രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ രാജമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ രാജസുതൻ ദീപ്തിയായി നീങ്ങി; തന്റെ ഗുണമഹിമയാൽ ജനഹൃദയങ്ങളെ മഥിക്കുന്നവനെന്നപോലെ തോന്നി.

Verse 2

अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।2.26.1।।विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।2.26.2।।

കൗസല്യയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, മാതാവ് സ്വസ്ത്യയനവിധി നടത്തി ആശീർവദിച്ചതിനുശേഷം, ധർമത്തിലെ അത്യുത്തമ പഥത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. രാജപുത്രൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ ദീപ്തനായി, ജനസമൂഹം നിറഞ്ഞ രാജമാർഗ്ഗത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു മുന്നേറി; തന്റെ ഗുണമഹിമയാൽ ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളെ അദ്ദേഹം যেন മഥിച്ചുപോലെ ആക്കി.

Verse 3

वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी।तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्।।।।

തപസ്വിനിയായ വൈദേഹി (സീത) ആ സംഭവങ്ങളൊന്നും കേട്ടില്ല; അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ യുവരാജാഭിഷേകത്തിന്റെ ചിന്ത മാത്രമേ നിറഞ്ഞിരുന്നുള്ളൂ.

Verse 4

देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना।अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते।।।।

ദേവകാര്യമായ പൂജ സ്വയം നിർവഹിച്ചു, കൃതജ്ഞയും ഹർഷചിത്തയുമായും രാജധർമ്മങ്ങളിൽ പരിജ്ഞാനമുള്ള സീത രാജപുത്രന്റെ വരവ് കാത്തിരുന്നു.

Verse 5

प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम्।प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः।।।।

അപ്പോൾ രാമൻ ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച തന്റെ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ആനന്ദിതജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നുവെങ്കിലും, ലജ്ജയാൽ അല്പം മുഖം താഴ്ത്തി നടന്നു.

Verse 6

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्।अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्।।।।

അപ്പോൾ സീത പെട്ടെന്നുയർന്ന് വിറച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ പതിയെ കണ്ടു—ശോകത്താൽ ദഗ്ധനായും, ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനായും.

Verse 7

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्।तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः।।।।

അവളെ കണ്ടപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ രാഘവന് ഹൃദയത്തിൽ കുടിയിരുന്ന ശോകം സഹിക്കാനായില്ല; അതിനാൽ ആ ദുഃഖം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു.

Verse 8

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्।आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो।।।।

അവന്റെ വർണ്ണം മങ്ങിയ മുഖവും, വിയർപ്പിൽ നനഞ്ഞ ശരീരവും, അമർഷത്താൽ ജ്വലിക്കുന്ന നിലയും കണ്ടു, ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച സീത പറഞ്ഞു: “പ്രഭോ, ഇതിപ്പോൾ എന്താണ്?”

Verse 9

अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः।।।।

ഹേ രാഘവാ! ഇന്ന് ശ്രീമാൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ അധിപത്യത്തിൽ ശുഭ പുഷ്യ നക്ഷത്രം യുക്തമാണ്; പ്രാജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ ഇത് അഭിഷേകത്തിന് യോജ്യദിനമെന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു—അപ്പോൾ നീ എന്തുകൊണ്ട് ദുഃഖിതനാകുന്നു?

Verse 10

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च।आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते।।।।

ജലഫേനത്തെപ്പോലെ ധവളമായ, നൂറു ശലാകകളുള്ള ഛത്രം മൂടിയിട്ടും, ഇന്ന് നിന്റെ മനോഹരമുഖം എന്തുകൊണ്ട് ദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല?

Verse 11

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्।चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्।।।।

ശതപത്രസദൃശമായ നേത്രങ്ങളുള്ള നിന്റെ മുഖം ഇന്ന് ചന്ദ്രഹംസപ്രകാശംപോലെ ദീപ്തമായ ശ്രേഷ്ഠ വ്യജനങ്ങളാൽ എന്തുകൊണ്ട് വീശപ്പെടുന്നില്ല?

Verse 12

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ।स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः।।।।

ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! ഹർഷിതരായ വാഗ്മികളായ വന്ദികളും ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നില്ല; മംഗളവചനങ്ങളാൽ നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്ന സൂതന്മാരും മാഗധഗായകരും ദൃശ്യമല്ല.

Verse 13

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः।मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः।।।।

വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ വിധിപ്രകാരം മൂർധാഭിഷിക്തനായ നിന്റെ ശിരസ്സിൽ ക്ഷൗദ്രവും ദധിയും ചേർന്ന മിശ്രണം എന്തുകൊണ്ട് തളിക്കുന്നില്ല?

Verse 14

न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः।अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा।।।।

അലങ്കൃതരായ ശ്രേണിമുഖ്യന്മാരോടുകൂടി എല്ലാ പ്രകൃതികളും, നഗര-ഗ്രാമജനങ്ങളും നിന്റെ അനുഗമനസേവയ്ക്ക് വരാൻ എന്തുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല?

Verse 15

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः।मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः।।।।

നാലു വേഗസമ്പന്നവും കാഞ്ചനാഭൂഷിതവുമായ അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തമായ മുഖ്യ പുഷ്യരഥം നിന്റെ മുമ്പിൽ എന്തുകൊണ്ട് പോകുന്നില്ല?

Verse 16

हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः।।।।

ഹേ വീരാ! ശ്രേഷ്ഠലക്ഷണങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്ന, ശ്രീമാനായ ആ മംഗളഹസ്തി—കറുത്ത മേഘമോ പർവ്വതമോ പോലെ ദീപ്തനായവൻ—നിന്റെ യാത്രയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് എന്തുകൊണ്ട് കാണപ്പെടുന്നില്ല?

Verse 17

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन।भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम्।।।।

ഹേ പ്രിയദർശനാ, ഹേ വീരാ! സ്വർണ്ണചിത്രിതമായ മംഗള ഭദ്രാസനം മുൻപിൽ വഹിച്ച്, പതിവുപോലെ മുന്നിൽ പോകുന്ന നിന്റെ പരിചാരകരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 18

अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव।अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते।।।।

അഭിഷേകം ഒരുക്കിയിരുന്നപോലെ തന്നെയിരിക്കെ, ഇപ്പോൾ നിനക്കിത് എന്താണ്? നിന്റെ മുഖത്തിൽ അപൂർവമായ വെളുപ്പുമങ്ങൽ കാണുന്നു; ആനന്ദവും കാണപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 19

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः।सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्।।।।

ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന അവളോടു രഘുനന്ദനനായ രാമൻ പറഞ്ഞു: “സീതേ, അവിടെ എന്റെ പൂജ്യനായ പിതാവ് എന്നെ വനത്തിലേക്ക് പ്രവ്രാജിപ്പിക്കുന്നു.”

Verse 20

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि।शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम।।।।

ഹേ ജാനകീ, മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളേ, ധർമ്മം അറിയുകയും ധർമ്മം ആചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവളേ—കേൾക്കുക; ഇതെല്ലാം എങ്ങനെ ക്രമമായി എനിക്കു മേൽ വന്നുവെന്നു ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 21

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च।कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ।।।।

സത്യപ്രതിജ്ഞനായ എന്റെ പിതാവായ രാജാവ് ദശരഥൻ, മുമ്പ് എന്റെ മാതാവായ കൈകേയിക്ക് രണ്ടു മഹാവരങ്ങൾ നൽകിയിരുന്നു.

Verse 22

तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते।प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः।।।।

ഇന്ന് രാജാവ് എന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കം നടത്തുമ്പോൾ, അവൾ ആ വാഗ്ദത്ത വരം ആവശ്യപ്പെട്ടു അവനെ സമ്മർദ്ദപ്പെടുത്തി; ‘ധർമ്മം’ എന്നു ചൊല്ലി അവനെ പ്രായോഗികമായി കീഴടക്കി.

Verse 23

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया।पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः।।।।

എനിക്ക് ദണ്ഡകവനത്തിൽ പതിനാലു വർഷം വസിക്കേണ്ടിവരും; എന്റെ പിതാവ് ഭരതനെ യുവരാജസ്ഥാനത്ത് നിയമിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 24

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।।।बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।।।

ഞാൻ ഏകാന്ത വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങിയതിനാൽ നിന്നെ കാണാൻ വന്നതാണ്. ഭരതന്റെ സന്നിധിയിൽ നീ ഒരിക്കലും എന്റെ കാര്യം പറയരുത്—ബുദ്ധിയുള്ളവർ തങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ മറ്റൊരാളുടെ പുകഴ്ച സഹിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് ഭരതന്റെ മുമ്പിൽ എന്റെ ഗുണങ്ങൾ നീ പറയരുത്.

Verse 25

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।2.26.24।।बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।2.26.25।।

ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇനി ഞാൻ നിർജനമായ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. ഭരതന്റെ സന്നിധിയിൽ എന്റെ കാര്യം ഒരിക്കലും പറയരുത്—ബുദ്ധിയുള്ളവർ തങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ മറ്റൊരാളുടെ പുകഴ്ച സഹിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ എന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയരുത്.

Verse 26

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन।अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम्।।।।

അവനിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകമായ സംരക്ഷണം ഒരിക്കലും പ്രതീക്ഷിക്കരുത്; അനുകൂലമായി പെരുമാറിയാൽ മാത്രമേ അവന്റെ സമീപത്ത് നിലകൊള്ളാൻ കഴിയൂ.

Verse 27

तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम्।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः।।।।

രാജാവ് അവനു പാരമ്പര്യമായ യുവരാജ്യപദവി നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ, ഹേ സീതേ, നീ അവന്റെ അനുകമ്പ നേടുക—പ്രത്യേകിച്ച് രാജാവിന്റെ പ്രസാദവും നേടുക.

Verse 28

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन्।वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी।।।।

ഞാനും പിതാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാനായി ഇന്നുതന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകും; ഹേ ദൃഢമനസ്സുള്ളവളേ, നീ സ്ഥിരതയോടെ ഇരിക്ക.

Verse 29

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्।व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे।।।।

ഹേ കല്യാണിയേ, ഞാൻ മുനിമാർ സേവിക്കുന്ന വനത്തിലേക്ക് പോയ ശേഷം, ഹേ നിർദോഷിനീ, നീ വ്രതങ്ങളിലും ഉപവാസങ്ങളിലും പരായണയായി ഇരിക്കണം.

Verse 30

काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः।।।।

പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, വിധിപ്രകാരം ഗൃഹദേവതകളെ പൂജിച്ച ശേഷം, എന്റെ പിതാവായ നരേശ്വരൻ ദശരഥനോട് വന്ദനം അർപ്പിക്കണം.

Verse 31

माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति।।।।

എന്റെ മാതാവ് കൗശല്യ വൃദ്ധയും ദുഃഖംകൊണ്ട് ക്ഷീണിതയുമാണ്; ധർമ്മത്തെ മുൻനിർത്തി, അവൾക്ക് യോജിച്ച മാനവും ആദരവും നൽകണം.

Verse 32

वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः।स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः।।।।

എന്റെ ശേഷിക്കുന്ന മാതാക്കളെയും നീ എപ്പോഴും വന്ദ്യരായി കരുതി ആദരിക്കണം; സ്നേഹം, പ്രണയം, ശുശ്രൂഷാദായിത്വം എന്നിവയിൽ എന്റെ എല്ലാ മാതാക്കളും എനിക്കു തുല്യരാണ്.

Verse 33

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः।त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम।।।।

അതുപോലെ പ്രത്യേകിച്ച് ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും നീ ശ്രദ്ധിച്ചു സംരക്ഷിക്കണം—അവരെ സഹോദരനും പുത്രനും തുല്യമായി കരുതി; കാരണം അവർ എനിക്ക് പ്രാണനേക്കാളും പ്രിയരാണ്.

Verse 34

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन।स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च।।।।

ഭരതനോട് ഒരിക്കലും അസന്തോഷം വരുത്തുന്ന ഒന്നും ചെയ്യരുത്; കാരണം അവൻ ഇപ്പോൾ രാജാവും രാജ്യത്തിന്റെയും രാജവംശത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ അധിപതിയും ആകുന്നു.

Verse 35

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः।राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये।।।।

ശീലസമ്പന്നമായ പെരുമാറ്റത്താൽ ആരാധിക്കപ്പെടുകയും പരിശ്രമത്തോടെ ശുശ്രൂഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ രാജാക്കന്മാർ പ്രസന്നരാകും; അതിന്റെ വിരുദ്ധം സംഭവിച്ചാൽ അവർ കോപിക്കും.

Verse 36

औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः।समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः।।।।

കാരണം നരാധിപന്മാർ ഹിതത്തിന് വിരോധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്വന്തം ഔരസപുത്രന്മാരെയെങ്കിലും ഉപേക്ഷിക്കും; എന്നാൽ കഴിവുള്ളവരെ കുടുംബത്തിൽപ്പെട്ടവരല്ലെങ്കിലും സ്വീകരിക്കും.

Verse 37

सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा।।।।

ഹേ കല്യാണി, നീ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് വസിക്കണം; ഭരതന്റെ ധർമ്മമയ നിർദ്ദേശത്തിൽ രതയായി, സത്യത്തിലും പവിത്രവ്രതങ്ങളിലും അചഞ്ചലയായി പരായണയായി ഇരിക്കണം.

Verse 38

अहं गमिष्यामि महावनं प्रियेत्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि।यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम।।।।

പ്രിയേ, ഞാൻ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകും; എന്നാൽ ഹേ ഭാമിനി, നീ ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കണം—ഏതൊരു വിധത്തിലും ആരോടും അപരാധം വരുത്താതിരിക്കുവാൻ. ഇതെൻ വചനം; നീ അതു നിർബന്ധമായി നടപ്പാക്കണം.