Sarga 106

Verse 1

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम्।।।।उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः।

രാമൻ അർത്ഥസമ്പന്നമായ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞ് നിശ്ശബ്ദനായപ്പോൾ, മന്ദാകിനീതീരത്ത്, സ്വഭാവതഃ സ്നേഹവാനായ രാമനോട് ധാർമ്മികനായ ഭരതൻ ധർമ്മാധിഷ്ഠിതവും വ്യക്തവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 2

को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः।।।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।।।

ഹേ അരിന്ദമ! ലോകത്തിൽ നിന്നുപോലെയുള്ളവൻ ആരുണ്ട്? ദുഃഖം നിന്നെ കുലുക്കുന്നില്ല; പ്രീതിയും നിന്നെ മദിപ്പിക്കുന്നില്ല. മൂപ്പന്മാർ നിന്നെ ആദരിക്കുന്നു; സംശയം ഉയർന്നാൽ നീ അവരോടു ഉപദേശം ചോദിക്കുന്നു॥

Verse 3

को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दम।।2.106.2।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।2.106.3।।

ദുഃഖം നിന്നെ കുലുക്കുന്നില്ല; പ്രീതിയും നിന്നെ അത്യാഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നില്ല. നീ മുതിർന്നവർക്കു പ്രിയനാണ്; സംശയങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ അവരുടെ ഉപദേശം തേടുന്നു.

Verse 4

यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति।यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः।।।।

ഇത്തരമൊരു പരമബോധം ലഭിച്ചവന് ജീവനും മരണവും ഒരുപോലെ; അസതും സതും സമഭാവത്തോടെ തന്നെയാകുന്നു—അപ്പോൾ അവനെ എന്താണ് ദുഃഖിപ്പിക്കാൻ കഴിയുക?

Verse 5

परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप।स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति।।।।

ഹേ മനുഷ്യാധിപാ! ഉന്നതവും അധമവും അറിയുന്നവനും, നിങ്ങൾ പോലെ ഭൂതഭാവി കാണുന്നവനും, ദുരന്തം വന്നാലും ശോകത്തിൽ മുങ്ങാൻ യുക്തനല്ല.

Verse 6

अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः।सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव।।।।

ഹേ രാഘവാ! അമരന്മാരെപ്പോലെയുള്ള സ്വഭാവമുള്ള മഹാത്മാവാണ് നീ; സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലൻ; സർവ്വജ്ഞനും സർവ്വദർശിയും വിവേകബുദ്ധിയാൽ സമ്പന്നനും ആകുന്നു.

Verse 7

न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्।अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति।।।।

ഇത്ര ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനും ഉയർച്ച-താഴ്ചയും ജീവൻ-മരണം എന്ന തത്ത്വവും അറിയുന്ന നിനക്കു, അത്യന്തം അസഹ്യമായ ദുഃഖം വരുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 8

प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम।।।।

ഞാൻ അകലെ ആയിരുന്നപ്പോൾ, എന്റെ കാരണത്താൽ അമ്മ ചെയ്ത പാപം—ക്ഷുദ്രഭാവത്താൽ, എന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വിരുദ്ധമായി—അതിനെക്കുറിച്ച്, പ്രഭോ, എന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് ദയവായി പ്രസന്നനായി ക്ഷമിക്കണമേ.

Verse 9

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्।हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्।।।।

ഞാൻ ധർമ്മബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതനാണ്; അതുകൊണ്ട് പാപം ചെയ്തും കഠിനദണ്ഡത്തിന് അർഹയുമായ എന്റെ മാതാവിനെ ഇവിടെ ഞാൻ പ്രഹരിച്ച് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല.

Verse 10

कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्।।।।

ശുദ്ധകുലജനനും ധർമ്മകർമ്മനിഷ്ഠനുമായ ദശരഥനിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഞാൻ, ധർമ്മം അറിഞ്ഞിട്ടും അധർമ്മമായ, ജുഗുപ്സിതമായ പ്രവൃത്തി എങ്ങനെ ചെയ്യുമെന്നു?

Verse 11

गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि।।।।

അവൻ എന്റെ ഗുരുവായിരുന്നു—കർമ്മനിഷ്ഠനും വൃദ്ധനും രാജാവും; ഇപ്പോൾ പരലോകഗതൻ; അവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവ്. അതുകൊണ്ട് സഭയിൽ ദൈവതുല്യനായ എന്റെ താതനെ ഞാൻ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയില്ല.

Verse 12

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्।स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्।।।।

ഹേ രാമാ, ധർമ്മജ്ഞനേ! ധർമ്മവും അർത്ഥവും ഇല്ലാത്ത ഇത്തരമൊരു പാപകർമ്മം, വെറും സ്ത്രീയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി ആഗ്രഹിക്കുന്ന ധർമ്മവിദ്വാൻ എങ്ങനെ ചെയ്യും?

Verse 13

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता।।।।

അന്തകാലത്ത് ജീവികൾ മോഹത്തിലാകുന്നു എന്നത് പുരാതന ശ്രുതിയാണ്; രാജാവ് ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ച് ആ ശ്രുതിയെ ലോകത്തിൽ പ്രത്യക്ഷസത്യമാക്കി.

Verse 14

साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्।।।।

യഥാർത്ഥ ധർമ്മാർത്ഥം മനസ്സിൽ ധരിച്ചു, ക്രോധം, മോഹം, അവിവേകസാഹസം എന്നിവ മൂലം പിതാവിൽ നിന്നുണ്ടായ അതിക്രമം എന്തായാലും, അത് നിങ്ങൾ പിൻവലിച്ച് തിരുത്തുക.

Verse 15

पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते।तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा।।।।

പിതാവിന്റെ അതിക്രമത്തെ തന്നെ ‘സാധു’ എന്നു പുത്രൻ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥ പുത്രനായി കണക്കാക്കപ്പെടുകയില്ല; അല്ലെങ്കിൽ പുത്രധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധനാകും.

Verse 16

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्।।।।

നിങ്ങൾ ആ യഥാർത്ഥ പുത്രനാകുക; ലോകത്തിൽ ധീരന്മാർ നിന്ദിക്കുന്ന പിതാവ് ചെയ്ത ദുഷ്കൃത്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നവനാകരുത്.

Verse 17

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः।पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्।।।।

കൈകേയിയെ, എന്നെ, പിതാവിനെ, നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും, എല്ലാ പൗരന്മാരെയും ജനപദവാസികളെയും—ഇതെല്ലാം, അഥവാ സമഗ്രരാജ്യത്തെയുമെല്ലാം—നിങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണം.

Verse 18

क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति।।।।

ക്ഷത്രിയന് വനവാസം എന്തിന്? ജടാധാരണം എന്തിന്? പ്രജാപാലനവും രക്ഷയും എന്തിന്? ഇങ്ങനെ പരസ്പരവിരുദ്ധവും ധർമ്മത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നതുമായ കര്‍മ്മം ചെയ്യുവാൻ ഭവാൻ അർഹനല്ല॥

Verse 19

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्।।।।

ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ മഹാത്മാവേ! ക്ഷത്രിയന്റെ ആദ്യധർമ്മം രാജാഭിഷേകമാണ്; ആ അഭിഷേകത്തിലൂടെയേ പ്രജകളുടെ പാലനവും രക്ഷയും സാധ്യമാകൂ॥

Verse 20

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम्।आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्चितम्।।।।

ഏതു ക്ഷത്രിയൻ പ്രത്യക്ഷമായ ഉടൻ ചെയ്യേണ്ട കര്‍ത്തവ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, സംശയപൂർണ്ണവും അമംഗളലക്ഷണമുള്ളതും ഫലം ദൂരഭാവിയിൽ ഉള്ളതുമായ അനിശ്ചിത ‘ധർമ്മചരണം’ പിന്തുടരും?॥

Verse 21

अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि।धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि।।।।

ക്ലേശത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ധർമ്മം ആചരിക്കണമെന്നു നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, രാജ്യം ഭരിക്കുന്ന ക്ലേശം സ്വീകരിക്ക; ധർമ്മത്തോടെ നാലു വർണങ്ങളെയും പാലിച്ചു രക്ഷിച്ചു ആ പരിശ്രമം സഹിക്ക॥

Verse 22

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम्।आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि।।।।

നാലു ആശ്രമങ്ങളിൽ ഗാർഹസ്ഥാശ്രമം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠവും ഉത്തമവും എന്നു ധർമ്മജ്ഞർ പറയുന്നു. ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ നീ എങ്ങനെ യോഗ്യനാകും?

Verse 23

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति।।।।

ശ്രുതി (വിദ്യ), സ്ഥാനം, ജന്മം—ഇവയിൽ എല്ലാം ഞാൻ അങ്ങിനെക്കാൾ ചെറുതാണ്. അങ്ങ് ഇവിടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, എന്നെപ്പോലുള്ളവൻ ഭൂമിയെ എങ്ങനെ ഭരിക്കും?

Verse 24

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम्।भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे।।।।

ഞാൻ ബാലനാണ്; വിവേകവും ഗുണങ്ങളും കുറവുള്ളവൻ, സ്ഥാനത്തിലും ഹീനൻ. അങ്ങിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടാൽ ജീവിക്കാനും എനിക്ക് ഉത്സാഹമില്ല.

Verse 25

इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम्।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः।।।।

ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, നിർവിഘ്നവും കൺടകരഹിതവും ആയ ഈ സമസ്ത പിതൃപാരമ്പര്യരാജ്യം സ്വധർമ്മാനുസരിച്ച്, എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ഭരിക്കണമേ.

Verse 26

इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह।ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः।।।।

ഇവിടെയേ തന്നെ സർവ്വ പ്രജകളും കൂടി, വസിഷ്ഠനോടുകൂടിയ ഋത്വിജന്മാർ—മന്ത്രജ്ഞരും മന്ത്രപാരായണത്തിൽ നിപുണരുമായവർ—അങ്ങയെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.

Verse 27

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज।विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः।।।।

ഞങ്ങളാൽ അഭിഷിക്തനായ നീ അയോധ്യയിലേക്കു ചെന്നു രാജ്യം പാലിക്ക; മരുৎഗണങ്ങളോടുകൂടെ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ബലത്തോടെ ലോകങ്ങളെ ജയിച്ചു മടങ്ങിയതുപോലെ.

Verse 28

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन्।सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्।।।।

ദേവ, പിതൃ, ഋഷി—ഈ മൂന്നു ഋണങ്ങളും പൂർണ്ണമായി തീർത്തു, ദുഷ്ടഹൃദയ ശത്രുക്കളെ സമ്യകമായി ദമിപ്പിച്ച്, സുഹൃത്തുകളെ അവരുടെ ഇഷ്ടങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി—അയോധ്യയിൽ ഇവിടെ എന്നെ ആജ്ഞാപിക്കാൻ യോഗ്യൻ നീയേയാണ്.

Verse 29

अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश।।।।

ഹേ ആര്യനേ, ഇന്ന് നിന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ നിന്റെ സുഹൃത്തുകൾ ആനന്ദിക്കട്ടെ; ഇന്ന് തന്നെ നിന്റെ ദുഷ്ടഹൃദയ ശത്രുക്കൾ ഭീതരായി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കു പലയട്ടെ.

Verse 30

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ।अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्।।।।

ഹേ പുരുഷർഷഭ, എന്റെ മാതാവിന്മേൽ വീണ അപവാദം തുടച്ചുനീക്കുക; ഇപ്പോൾ അവിടെ ഉള്ള പൂജ്യനായ പിതാവിനെ പാപത്തിൽ നിന്ന് കാത്തുരക്ഷിക്കുക.

Verse 31

शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः।।।।

ഞാൻ ശിരസ്സ് നമിച്ച് നിങ്ങളോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു—എന്നിലും നമ്മുടെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളിലും കരുണ കാണിക്കണമേ; മഹേശ്വരൻ സർവ്വ ജീവികളോടും ദയ കാണിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 32

अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्।।।।

എന്നാൽ നിങ്ങൾ ഈ അപേക്ഷകളെ പിന്നിലാക്കി ഇവിടെ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, ഞാനും പോകും—നിങ്ങളോടൊപ്പം തന്നേ.

Verse 33

तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः।नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः।।।।

ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി ശിരസ്സ് നമിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, സദ്ഗുണസമ്പന്നനായ ഭൂമിപതി രാമൻ മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള തീരുമാനം എടുത്തില്ല; പിതാവിന്റെ വചനത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 34

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः।।।।

രാഘവനിലെ ആ അത്ഭുതകരമായ സ്ഥിരത കണ്ട ജനങ്ങൾ ഒരേസമയം ദുഃഖവും ഹർഷവും അനുഭവിച്ചു: ‘അവൻ അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്നില്ല’ എന്ന ദുഃഖം, അവന്റെ അചഞ്ചല പ്രതിജ്ഞ കണ്ട ഹർഷം.

Verse 35

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह।।।।

അപ്പോൾ ഋത്വിക്കുകൾ, നൈഗമസംഘങ്ങളുടെ നേതാക്കൾ, മാതാക്കൾ—ദുഃഖത്തിൽ ബോധം മങ്ങിയും കണ്ണീർ വറ്റിയും—ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ച ഭരതനെ സ്തുതിച്ചു; പിന്നെ എല്ലാവരും ചേർന്ന് രാമനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു.