Previous Verse
Next Verse

Shloka 56

Durvasa’s Curse, the Churning of the Ocean, and Lakshmi’s Manifestation

Chapter 4

पीतावशेषं नागास्तु क्षीराब्धेस्तु समुत्थितम् । ततो धन्वंतरिर्जातः श्वेतांबरधरः स्वयम्

pītāvaśeṣaṃ nāgāstu kṣīrābdhestu samutthitam | tato dhanvaṃtarirjātaḥ śvetāṃbaradharaḥ svayam

പിന്നീട് ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് പാനയോഗ്യമായി ശേഷിച്ചതിനെ നാഗങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്തു. തുടർന്ന് ശ്വേതാംബരധാരിയായ ധന്വന്തരി സ്വയം ഉദ്ഭവിച്ചു।

पीतdrunk
पीत:
Sambandha (Compound member/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः, नपुंसकलिङ्गम्; समासपूर्वपदम्
अवशेषम्remainder
अवशेषम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअवशेष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
नागाःserpents (Nāgas)
नागाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्
तुhowever / indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्ययम् (contrast/emphasis)
क्षीराब्धेःfrom the Milk Ocean
क्षीराब्धेः:
Apadana/Source (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootक्षीर + अब्धि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः ('ocean of milk'), पुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्
तुindeed
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेषार्थक-अव्ययम्
समुत्थितम्arisen, emerged
समुत्थितम्:
Kriya (Predicate complement/क्रियापूरक)
TypeAdjective
Rootसम् + उत् + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम्
ततःthen
ततः:
Adhikarana (Temporal/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम् (sequence adverb)
धन्वंतरिःDhanvantari
धन्वंतरिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधन्वन्तरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
जातःwas born, arose
जातः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeAdjective
Rootजन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (intransitive 'born'), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
श्वेताम्बरधरःwearing white garments
श्वेताम्बरधरः:
Karta (Apposition/कर्ता-विशेषण)
TypeNoun
Rootश्वेत + अम्बर + धर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (श्वेतम् अम्बरम् धरति इति; 'wearer of white garments'), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formस्वयम्-शब्दः (indeclinable; reflexive/emphatic)

Narrator (Purāṇic narrator; specific dialogue pair not indicated in the provided excerpt)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes: पीतावशेषं = पीत + अवशेषम्; नागास्तु = नागाः + तु (विसर्ग-सन्धिः: ः + त → स् + त); क्षीराब्धेस्तु = क्षीराब्धेः + तु (विसर्ग-सन्धिः: ः + त → स् + त); धन्वंतरिर्जातः = धन्वंतरिः + जातः (विसर्ग-सन्धिः: ः + ज → र् + ज).

N
Nāgas
K
Kṣīrābdhi (Ocean of Milk)
D
Dhanvantari

FAQs

Dhanvantari is the divine physician associated with healing and Ayurveda, described here as emerging during the churning of the Ocean of Milk.

It refers to the Samudra-manthana (churning of the Ocean of Milk), from which various beings and treasures emerge, including Dhanvantari.

The verse highlights that beneficial gifts (like healing knowledge and medicine symbolized by Dhanvantari) can arise from great collective effort and cosmic struggle, encouraging perseverance and cooperation.