Shloka 10

Adhyaya 22 — Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

Sanskrit

अतः प्रयच्छ मे वीर हिरण्यार्थं स्वभूषणम् ।

यदेतत् कण्ठलग्नं ते रक्ष चेमं माश्रमम् ॥

Transliteration

ataḥ prayaccha me vīra hiraṇyārthaṃ svabhūṣaṇam | yad etat kaṇṭhalagnaṃ te rakṣa cemam āśramam

Translation

അതുകൊണ്ട്, ഹേ വീരാ, സ്വർണ്ണത്തിനായി നിന്റെ കഴുത്തിൽ തൂങ്ങിയിരിക്കുന്ന ആ ആഭരണം എനിക്ക് തരിക; കൂടാതെ എന്റെ ഈ ആശ്രമവും സംരക്ഷിക്കണം।

Word by Word

• अतः: therefore
• अतः: सम्बन्ध/हेतु (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तस्मात्-अर्थे (therefore/from this)

• प्रयच्छ: give
• प्रयच्छ: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र-यम् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मे: to me
• मे: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन; सर्वनाम

• वीर: O hero
• वीर: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• हिरण्यार्थम्: for (obtaining) gold
• हिरण्यार्थम्: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘हिरण्यस्य अर्थः’ (for the sake of gold)

• स्वभूषणम्: your own ornament
• स्वभूषणम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: स्व + भूषण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय: स्वं भूषणम् (one’s own ornament)

• यत्: which
• यत्: सम्बन्ध (Relative)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun: which)

• एतत्: this
• एतत्: सम्बन्ध/विशेष्य (Correlative)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देश (this)

• कण्ठलग्नम्: hanging on (your) neck
• कण्ठलग्नम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कण्ठ + लग्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: कण्ठे लग्नम् (attached to the neck)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• रक्ष: protect
• रक्ष: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• इमम्: this
• इमम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• मम: my
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• आश्रमम्: hermitage
• आश्रमम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: आश्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speakers

• Tālaketu (disguised) to the prince

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dana/charity vs. deception
• Testing generosity
• Protection of āśrama

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Generosity is praised, but indiscriminate giving can empower adharma. The ideal donor considers the worthiness of the recipient and the wider consequences.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative dharma (vaṃśānucarita/ākhyāna): a moral test embedded in story rather than a cosmological account.

What is the esoteric significance?

The neck-ornament can symbolize identity/status; surrendering it under coercive 'piety' reflects how spiritual manipulation can strip one’s discernment and agency.