Shloka 1
विराटसभायां पाण्डवानां प्रवेशः — Arjuna’s Encomium of Yudhiṣṭhira in Virāṭa’s Court
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जब भीष्मजी युद्धका मुहाना छोड़कर दूर हट गये, तब धुृतराष्ट्र-पुत्र महामना दुर्योधन अपने रथकी पताका फहराकर हाथमें धनुष ले सिंहनाद करता हुआ अर्जुनपर चढ़ आया,इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें दुर्योधनका युद्धसे पलायनविषयक पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ६५ ॥। #:2:8 #:23:.7 () हि २ 7 षट्षष्टितमो<5 ध्याय: अर्जुनके द्वारा समस्त कौरवदलकी पराजय तथा कौरवोंका स्वदेशको प्रस्थान वैशम्पायन उवाच आहूयमानश्नव स तेन संख्ये महात्मना वै धृतराष्ट्रपुत्र: । निवर्तितस्तस्य गिराड्कुशेन महागजो मत्त इवाड्कुशेन
vaiśampāyana uvāca |
āhūyamānaś ca sa tena saṅkhye mahātmanā vai dhṛtarāṣṭraputraḥ |
nivartitas tasya girāṅkuśena mahāgajo matta ivāṅkuśena ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ആ മഹാത്മാവ് ആവർത്തിച്ച് വെല്ലുവിളിച്ചിട്ടും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനെ അവന്റെ വാക്കുകളെന്ന അങ്കുശംകൊണ്ട് പിന്തിരിപ്പിച്ചു; മദോന്മത്തമായ മഹാഗജത്തെ അങ്കുശംകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights that arrogance and aggression can be restrained not only by physical force but also by the moral authority of fearless speech; a righteous, steady-minded hero can check a proud opponent as effectively as a goad controls a raging elephant.
During the cattle-raid episode in the Virāṭa context, Duryodhana (Dhṛtarāṣṭra’s son), though challenged in battle by the great-souled warrior (contextually Arjuna), is forced to recoil—his advance halted by the opponent’s commanding words, likened to an elephant in musth being restrained by an elephant-hook.