Shloka 4
Adhyāya 61: Saṃmohana-astra and the Kuru Withdrawal (संमोहनास्त्रं तथा कुरुनिवृत्तिः)
नाहं शक्ष्यामि वीरेह नियन्तुं ते हयोत्तमान् । विषीदन्ति मम प्राणा मनो विह्ललतीव मे,यह सुनकर उत्तरने, जो बाणोंसे अत्यन्त घायल हो चुका था, रथों, हाथियों और घोड़ोंसे भरी हुई विशाल सेनाकी ओर देखकर कहा--“वीर! अब मैं युद्धभूमिमें आपके उत्तम घोड़ोंको नहीं सँभाल सकूँगा। मेरे प्राण बड़ी व्यथामें हैं और मन व्याकुल-सा हो रहा है!
nāhaṃ śakṣyāmi vīreha niyantuṃ te hayottamān | viṣīdanti mama prāṇā mano vihlalatīva me ||
“വീരാ! ഇവിടെ ഞാൻ നിന്റെ ഉത്തമ അശ്വങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് ഓടിക്കാനാവില്ല. എന്റെ പ്രാണങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുന്നു; എന്റെ മനസ്സ് വിഹ്വലമായിത്തീരുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even in a dharmic cause, the body and mind can falter under extreme danger; acknowledging one’s limits becomes part of ethical action, prompting the need for steadiness, support, or a more capable agent to carry out duty without collapse.
In the midst of battle, the speaker reports a warrior’s charioteer (or attendant) confessing that he can no longer control the team of horses because his life-breaths are failing and his mind is overwhelmed, signaling a critical moment of vulnerability during combat.