Shloka 20
Adhyāya 61: Saṃmohana-astra and the Kuru Withdrawal (संमोहनास्त्रं तथा कुरुनिवृत्तिः)
इति मां सड़ता: सर्वे तर्कयिष्यन्ति शत्रव: । शोणितोदां रथावर्ता नागनक्रां दुरत्ययाम् | नदीं प्रस्कन्दयिष्यामि परलोकप्रवाहिनीम्,“आज मुझे विचित्र दिव्यास्त्रोंका प्रहार करते देखो। जैसे आकाशमें मेघोंकी घटासे बिजली प्रकट होती है, उसी प्रकार (बाणोंकी विद्युच्छटा प्रकट करनेवाले) मेरे गाण्डीव धनुषको, जिसके पृष्ठभागमें सोना मढ़ा है, आज कौरवलोग विस्मित होकर देखेंगे। आज सारी शत्रुमण्डली इकट्ठी होकर यह अनुमान लगायेगी कि अर्जुन किस हाथसे बाण चलाते हैं? दाहिने हाथसे या बायेंसे? आज मैं परलोककी ओर प्रवाहित होनेवाली (शत्रुसेनारूप) दुर्लड्घ्य नदीको मथ डालूँगा, जिसमें रक्त ही जल है, रथ भँवर हैं और हाथी ग्राहके स्थानमें हैं
iti māṁ śaṅkitāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ | śoṇitodāṁ rathāvartāṁ nāganakrāṁ duratyayām | nadīṁ praskandayīṣyāmi paralokapravāhinīm ||
ഇങ്ങനെ സംശയത്തോടെ നിറഞ്ഞ എല്ലാ ശത്രുക്കളും എന്നെക്കുറിച്ച് ഊഹിക്കും— ‘അർജുനൻ അമ്പുകൾ ഏത് കൈകൊണ്ടാണ് വിടുന്നത്— വലതുകൈയോ ഇടതുകൈയോ?’ ഇന്ന് ഞാൻ പരലോകത്തേക്കു ഒഴുകുന്ന ആ ദുർലഘ്യ നദിയിൽ ചാടി അതിനെ മഥിക്കും— അതിന്റെ ജലം രക്തം, അതിന്റെ ചുഴികൾ രഥങ്ങൾ, അതിന്റെ മുതലകളുടെ സ്ഥാനത്ത് ആനകൾ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames battle through a moral-psychological lens: a kṣatriya hero must act with fearless resolve, accepting that war leads toward death (paraloka) while maintaining clarity and courage. It also shows how reputation and skill can unsettle opponents—ethical strength here is steadfastness in one’s duty amid mortal stakes.
The narrator reports a boastful, martial declaration about Arjuna’s prowess: enemies will be so confounded that they will debate which hand he shoots with. The opposing army is imagined as a deadly ‘river’—blood for water, chariots for whirlpools, elephants for crocodiles—into which Arjuna vows to plunge and overcome.