Shloka 54
Adhyāya 55: Pārtha–Rādheya Saṃvāda and Tactical Exchange
Chapter 55
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरगोग्रहके समय कर्णका युद्ध पलायनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
iti prakāraṃ śrīmahābhārate virāṭaparvaṇi antar-gata-goharaṇaparvaṇi uttaragograha-samaye karṇasya yuddha-palāyana-viṣayakaś catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ | yastu nīlānusāreṇa pañcatāreṇa ketunā | hastāvāpī bṛhaddhanvā rathe tiṣṭhati vīryavān |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വിരാടപർവ്വാന്തർഗതമായ ഗോഹരണപർവ്വത്തിൽ, ഉത്തരന്റെ ഗോഗ്രഹണസമയത്ത് കർണൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയതിനെ വിവരിക്കുന്ന അമ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇപ്പോൾ നീലവർണ്ണത്തിലുള്ള, അഞ്ചു നക്ഷത്രചിഹ്നം ധരിച്ച പതാകയുള്ള രഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ മഹാവീരൻ—കൈകളിൽ രക്ഷാകവചങ്ങൾ ധരിച്ചു, മഹാധനുസ്സു കൈവശം വച്ചു, ദിവ്യചിഹ്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായി അലങ്കരിച്ച ധ്വജത്തിൽ ദീപ്തനായി, തലമുകളിൽ പ്രകാശമുള്ള വെളുത്ത കുടയോടെ, സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന സ്വർണ്ണകവചവും സ്വർണ്ണശിരസ്ത്രാണവും ധരിച്ചു—അവൻ ശാന്തനുനന്ദനൻ ഭീഷ്മൻ; നമ്മളെല്ലാവരുടെയും പിതാമഹൻ; രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. എങ്കിലും രാജലക്ഷ്മിയാൽ സമ്പന്നനായിട്ടും ദുര്യോധനന്റെ അധീനതയിൽ കഴിയുന്നതുകൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് ശോകത്തിൽ കത്തുന്നു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical strain when a virtuous, illustrious elder (Bhīṣma) remains bound by allegiance and political obligation to a flawed ruler (Duryodhana). It invites reflection on dharma: whether duty to a throne or vow can justify serving an unrighteous cause, and how such service can become a source of sorrow even when performed with discipline and honor.
This is a chapter-colophon and transition: it closes the chapter describing Karṇa’s retreat during the cattle-raid conflict involving Uttara, then begins a vivid identification of the mighty chariot-warrior—Bhīṣma—describing his banner, weapons, and regal insignia, and commenting on the poignancy that he fights under Duryodhana’s command.