Shloka 23
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था
Time-Reckoning and Mobilization Counsel
हरषितं ह्युपशृण्वाने द्रोणे सर्व विघट्टितम् । अदेशिका महारणप्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता: । यथा न विश्रमेत् सेना तथा नीतिर्विधीयताम्,/[आगे रहनेपर] ये अर्जुनके घोड़ोंकी हिनहिनाहट सुनते ही घबरा उठेंगे। फिर तो सारी सेना ही विचलित हो जायगी। इस समय हम विदेशमें हैं, बड़े भारी जंगलमें पड़े हुए हैं, गरमीकी ऋतु है और हम शत्रुके वशमें आ गये हैं; अतः ऐसी नीतिसे काम लें कि इनकी बातें सुनकर सैनिकोंके मनमें भ्रम न फैले
Vaiśampāyana uvāca: harṣitaṃ hy upaśṛṇvāne droṇe sarva-vighaṭṭitam | adeśikā mahāraṇye grīṣme śatru-vaśaṃ gatāḥ | yathā na viśramet senā tathā nītir vidhīyatām ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ ഉത്സാഹത്തോടെ ഇതു കേട്ടാൽ എല്ലാം കലങ്ങിപ്പോകും. നാം മാർഗ്ഗദർശനമില്ലാതെ, ഗ്രീഷ്മതാപത്തിൽ, മഹാവനത്തിൽ കുടുങ്ങി, ശത്രുവശത്തിലായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സൈന്യത്തിന്റെ ധൈര്യം ചോരാതിരിക്കുവാൻ നയം വിധിക്കണം—അർജുനന്റെ കുതിരകളുടെ ഹ്രേഷണശബ്ദം കേട്ടമാത്രത്തിൽ സൈനികർ ഭയപ്പെടാതെയും, മുഴുവൻ വാഹിനി വിറയ്ക്കാതെയും ഇരിക്കേണ്ടതിന്ന്।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
In a vulnerable situation, wise leadership focuses on nīti—practical strategy that preserves morale and prevents panic. Managing information and anticipating psychological reactions in the ranks is presented as an ethical duty of commanders, because disorder can endanger everyone.
The speaker describes a tense wartime moment: the forces are in a difficult position—lost in a vast forest during summer and effectively at the enemy’s mercy. There is fear that even signs associated with Arjuna (such as the neighing of his horses) could trigger panic, so a careful plan is urged to keep the army steady.