Shloka 9
आचार्य-क्षमा, देśa–kāla-नīti, तथा भेद-दोषः
Teacher-Reconciliation, Timing-Policy, and the Fault of Factionalism
(शशाड्करूपं बीभत्सु: प्राध्यापयदरिंदम: । शड्खशब्दो<स्य सोउत्यर्थ श्रूयते कालमेघवत् ।। तस्य शंखस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च । वानरस्य च नादेन रथनेमिस्वनेन च ।। जड़मस्य भयं घोरमकरोत् पाकशासनि: ।) शत्रुदमन अर्जुनने जो महान् शंख फूँका था, वह चन्द्रमाके समान परम उज्ज्वल जान पड़ता था। उस शंखका जोर-जोरसे होनेवाला शब्द वर्षाकालके मेघकी गर्जनाके समान सुनायी देता था। शंखकी ध्वनि, धनुषकी टंकार, वानरकी गर्जना तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटसे इन्द्रपुत्र अर्जुनने समस्त जंगम प्राणियोंके मनमें घोर भयका संचार कर दिया। ततस्ते जवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम् । उत्तरश्नापि संत्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत्,उस शंखध्वनिसे घबराकर रथके वेगशाली घोड़ोंने भी धरतीपर घुटने टेक दिये और उत्तर भी अत्यन्त भयभीत हो रथके ऊपरी भागमें जहाँ रथीका स्थान है, आ बैठा
vaiśampāyana uvāca |
śaśāṅkarūpaṃ bībhatsuḥ prādhmāpayad arindamaḥ |
śaṅkhaśabdo 'sya sautyarthaṃ śrūyate kālameghavat ||
tasya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca |
vānarasya ca nādena rathanemisvanena ca ||
jaṅgamasyāpi bhayaṃ ghoram akarot pākaśāsaniḥ |
tatas te javanā dhuryā jānubhyām agaman mahīm |
uttaraś cāpi saṃtrasto rathopastha upāviśat ||
ശത്രുദമനായ അർജുനൻ ഊതിയ ആ മഹാശംഖം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തോന്നി; അതിന്റെ പ്രചണ്ഡനാദം മഴക്കാല മേഘഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ കേട്ടു. ശംഖധ്വനി, വില്ലിന്റെ ടങ്കാരം, വാനരധ്വജത്തിന്റെ ഗർജ്ജനം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘർഘരശബ്ദം—ഇവയാൽ ഇന്ദ്രപുത്രൻ സകല ചരപ്രാണികളുടെയും മനസ്സിൽ ഭയങ്കര ഭീതി പടർത്തി. അപ്പോൾ വേഗമുള്ള യോകബന്ധിത കുതിരകൾ ഭയന്ന് മണ്ണിൽ മുട്ടുകുത്തി; ഉത്തരനും അത്യന്തം സന്ത്രസ്തനായി രഥത്തിന്റെ മേലാസനത്തിൽ ഇരുന്നുവു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Righteous confidence and disciplined readiness can break the enemy’s morale: Arjuna’s controlled display—conch, bow, standard, and chariot—creates fear not by cruelty but by unmistakable capability, reminding that inner steadiness and dharmic purpose often decide outcomes before weapons do.
As the battle situation escalates in Virāṭa’s context, Arjuna signals and asserts his presence by blowing a brilliant conch; the combined martial sounds terrify beings, the horses drop to their knees, and the young prince Uttara, overwhelmed, sits down in fear on the chariot.