Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

Draupadī’s Grief at Seeing the Heroes in Disguise (द्रौपदी-विषादः / वेष-परिभव-वर्णनम्)

(विजानामि तवामर्ष बलं॑ वीर्य च पाण्डव । ततो<हं परिदेवामि चाग्रतस्ते महाबल ।। महाबली पाण्डुनन्दन! मैं तुम्हारे अमर्ष, बल और पराक्रमको जानती हूँ; इसीलिये मैं तुम्हारे आगे रोती-बिलखती हूँ। यथा यूथपतिर्मत्त: कुड्जर: षष्टिहायन: । भूमौ निपतितं बिल्व॑ पद्धयामाक्रम्य पीडयेत्‌ ।। तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले । वामेन पुरुषव्याप्र मर्द पादेन पाण्डव ।। पुरुषसिंह पाण्डुपुत्र! जैसे साठ वर्षका मतवाला यूथपति गजराज धरतीपर गिरे हुए बेलके फलको पैरोंसे दबाकर कुचल डाले, उसी प्रकार कीचकके मस्तकको पृथ्वीपर गिराकर बाँयें पैरसे मसल डालो। स चेदुद्यन्तमादित्यं प्रातरुत्थाय पश्यति । कीचक: शर्वरीं व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे ।।) यदि कीचक इस रात्रिके बीतनेपर प्रातः:काल उठकर उगते हुए सूर्यका दर्शन कर लेगा, तो मैं जीवित नहीं रह सकूँगी । भ्रातरं च विगर्हस्व ज्येष्ठ दुर्चृतदेविनम्‌ यस्यास्मि कर्मणा प्राप्ता दु:खमेतदनन्तकम्‌,दूषित द्यूतक्रीड़ामें लगे रहनेवाले अपने उस बड़े भाईकी निन्दा करो, जिसकी करतूतसे मैं इस अनन्त दु:खमें पड़ गयी हूँ

vaiśampāyana uvāca |

vijānāmi tavāmarṣaṃ balaṃ vīryaṃ ca pāṇḍava |

tato 'haṃ paridevāmi cāgratas te mahābala ||

yathā yūthapatir mattaḥ kuñjaraḥ ṣaṣṭihāyanaḥ |

bhūmau nipatitaṃ bilvaṃ paddhyām ākramya pīḍayet ||

tathaiva ca śiras tasya nipātya dharaṇītale |

vāmena puruṣavyāghra marda pādena pāṇḍava ||

sa ced udyantam ādityaṃ prātar utthāya paśyati |

kīcakaḥ śarvarīṃ vyuṣṭāṃ nāhaṃ jīvitum utsahe ||

bhrātaraṃ ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durcṛtadevinam |

yasyāsmi karmaṇā prāptā duḥkham etad anantakam ||

Vaiśampāyana said: “I know your fierce indignation, your strength, and your valor, O Pāṇḍava. Therefore I lament before you, O mighty-armed one. As a maddened leader-elephant, sixty years of age, would trample and crush a bilva fruit fallen on the ground, so too—O tiger among men, O Pāṇḍava—cast Kīcaka’s head down upon the earth and grind it with your left foot. If Kīcaka, when this night has passed, rises at dawn and beholds the rising sun, I will not be able to go on living. And censure your elder brother, devoted to wicked deeds, by whose conduct I have been brought into this endless suffering.”

विजानामिI know/recognize
विजानामि:
Karta
TypeVerb
Rootवि+ज्ञा (धातु)
Formलट् (वर्तमान), उत्तम, एकवचन, परस्मैपद
तवof you/your
तव:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, षष्ठी, एकवचन
अमर्षम्wrath/indignation
अमर्षम्:
Karma
TypeNoun
Rootअमर्ष
Formपुं, द्वितीया, एकवचन
बलम्strength
बलम्:
Karma
TypeNoun
Rootबल
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
वीर्यम्valor/power
वीर्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवीर्य
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
पाण्डवO Pandava
पाण्डव:
Sampradana
TypeNoun
Rootपाण्डव
Formपुं, सम्बोधन, एकवचन
ततःtherefore/then
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
परिदेवामिI lament/weep
परिदेवामि:
Karta
TypeVerb
Rootपरि+दिव्/देव् (धातु: परिदेव्)
Formलट् (वर्तमान), उत्तम, एकवचन, परस्मैपद
and
:
TypeIndeclinable
Root
अग्रतःin front (of)
अग्रतः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअग्रतः
तेof you/your
ते:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, षष्ठी, एकवचन
महाबलO mighty-armed/very strong one
महाबल:
Sampradana
TypeAdjective
Rootमहाबल
Formपुं, सम्बोधन, एकवचन
यथाas/just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
यूथपतिःleader of a herd
यूथपतिः:
Karta
TypeNoun
Rootयूथपति
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
मत्तःintoxicated/mad
मत्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootमत्त
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
कुञ्जरःelephant
कुञ्जरः:
Karta
TypeNoun
Rootकुञ्जर
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
षष्टिहायनःsixty-years-old
षष्टिहायनः:
Karta
TypeAdjective
Rootषष्टिहायन
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
भूमौon the ground
भूमौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभूमि
Formस्त्री, सप्तमी, एकवचन
निपतितम्fallen
निपतितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनि+पत् (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुं, द्वितीया, एकवचन
बिल्वम्bilva fruit
बिल्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootबिल्व
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
पद्ध्याम्with the foot
पद्ध्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootपद् (पाद)
Formस्त्री, तृतीया, एकवचन
आक्रम्यhaving stepped on
आक्रम्य:
TypeIndeclinable
Rootआ+क्रम् (धातु)
Formल्यप् (absolutive/gerund)
पीडयेत्would crush/press
पीडयेत्:
Karta
TypeVerb
Rootपीड् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
तथाso/in the same way
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
शिरःhead
शिरः:
Karma
TypeNoun
Rootशिरस्
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
तस्यof him/its
तस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
Formपुं, षष्ठी, एकवचन
निपात्यhaving thrown down
निपात्य:
TypeIndeclinable
Rootनि+पत् (धातु)
Formल्यप् (absolutive/gerund)
धरणीतलेon the surface of the earth
धरणीतले:
Adhikarana
TypeNoun
Rootधरणीतल
Formनपुं, सप्तमी, एकवचन
वामेनwith the left (one)
वामेन:
Karana
TypeAdjective
Rootवाम
Formपुं, तृतीया, एकवचन
पुरुषव्याघ्रO tiger among men
पुरुषव्याघ्र:
Sampradana
TypeNoun
Rootपुरुषव्याघ्र
Formपुं, सम्बोधन, एकवचन
मर्दcrush/grind (you should crush)
मर्द:
Karta
TypeVerb
Rootमृद्/मर्द् (धातु: मर्द्)
Formलोट् (आज्ञार्थ), मध्यम, एकवचन, परस्मैपद
पादेनwith the foot
पादेन:
Karana
TypeNoun
Rootपाद
Formपुं, तृतीया, एकवचन
पाण्डवO Pandava
पाण्डव:
Sampradana
TypeNoun
Rootपाण्डव
Formपुं, सम्बोधन, एकवचन
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
चेत्if
चेत्:
TypeIndeclinable
Rootचेत्
उद्यन्तम्rising
उद्यन्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउद्+या (धातु)
Formशतृ (present active participle), पुं, द्वितीया, एकवचन
आदित्यम्the sun
आदित्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootआदित्य
Formपुं, द्वितीया, एकवचन
प्रातःin the morning
प्रातः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootप्रातः
उत्थायhaving risen
उत्थाय:
TypeIndeclinable
Rootउद्+स्था (धातु)
Formल्यप् (absolutive/gerund)
पश्यतिsees
पश्यति:
Karta
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
कीचकःKichaka
कीचकः:
Karta
TypeNoun
Rootकीचक
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
शर्वरीम्night
शर्वरीम्:
Karma
TypeNoun
Rootशर्वरी
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
व्युष्टाम्ended/dawned
व्युष्टाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootवि+उष् (धातु)
Formक्त (past passive participle), स्त्री, द्वितीया, एकवचन
not
:
TypeIndeclinable
Root
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
जीवितुम्to live
जीवितुम्:
Karma
TypeVerb
Rootजीव् (धातु)
Formतुमुन् (infinitive)
उत्सहेI am able/dare
उत्सहे:
Karta
TypeVerb
Rootउत्सह् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), उत्तम, एकवचन, आत्मनेपद

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
P
Pāṇḍava (Bhīma implied by context)
K
Kīcaka
E
elder brother (Yudhiṣṭhira implied by context)
B
bilva fruit
L
leader-elephant (yūthapati kuñjara)
T
the rising sun (Āditya)

Educational Q&A

The passage frames righteous indignation as a moral response to oppression: strength and valor are to be used to protect the violated and to restore justice when lawful order is subverted. It also criticizes negligent leadership—those responsible for safeguarding dependents must not hide behind passivity when wrongdoing escalates.

In the Virāṭa court context, the speaker urges the Pāṇḍava hero (implicitly Bhīma) to kill Kīcaka immediately, using a vivid simile of an elephant crushing a fallen bilva fruit. The urgency is extreme: if Kīcaka survives to see sunrise, the victim declares she cannot continue living, and she reproaches the elder brother (implicitly Yudhiṣṭhira) for conduct that has led to her prolonged suffering.