Shloka 9
Virāṭa-parva, Adhyāya 12 — Concealed Service in Matsya and Bhīma’s Arena Victory
(मातलिरिव देवपतेर्दशरथनृपते: सुमन्त्र इव यन्ता । सुमह इव जामदग्नेस्तथैव तव शिक्षयाम्यश्चान् ।। युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र नरराजस्य शासनात् | शतसाहस्रकोटीनामश्चानामस्मि रक्षिता ।।) जैसे देवराज इन्द्रके सारथि मातलि हैं, जैसे राजा दशरथके रथचालक सुमन्त्र हैं और जैसे जमदग्निनन्दन परशुरामके सूत सुमह हैं, उसी प्रकार मैं आपका सारथि होकर आपके घोड़ोंको शिक्षा दूँगा। राजेन्द्र! मैं महाराज युधिष्ठिरके आदेशसे उनके यहाँ लक्षकोटि अश्वोंका संरक्षक रहा हूँ। विराट उवाच यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्व त्वदधीनमद्य वै । ये चापि केचिन्मम वाजियोजका- स्त्वदाश्रया: सारथयश्न सन्तु मे,विराटने कहा-ग्रन्थिक! मेरे पास जो भी घोड़े और अन्य वाहन हैं, वे सब आजसे ही तुम्हारे अधीन हो जायँ। इसके सिवा जो कोई भी मेरे घोड़ोंको जोतनेवाले सारथि हैं, वे सब तुम्हारे अधिकारमें इदं रहें
virāṭa uvāca |
mātalir iva devapater daśarathanṛpateḥ sumantra iva yantā |
sumaha iva jāmadagnes tathaiva tava śikṣayāmy aśvān ||
yudhiṣṭhirasya rājendra nararājasya śāsanāt |
śatasāhasrakoṭīnām aśvānām asmi rakṣitā ||
yad asti kiñcin mama vājivāhanaṃ tad astu sarvaṃ tvad-adhīnam adya vai |
ye cāpi kecin mama vājiyojakās tvad-āśrayāḥ sārathayaś ca santu me ||
നകുലൻ പറഞ്ഞു—ദേവാധിപൻ ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായ മാതലിയെപ്പോലെ, ദശരഥരാജാവിന്റെ രഥചാലകനായ സുമന്ത്രനെപ്പോലെ, ജമദഗ്നിനന്ദനൻ പരശുരാമന്റെ സാരഥിയായ സുമഹനെപ്പോലെ—അങ്ങനെ ഞാൻ നിന്റെ സാരഥിയായി നിന്നുടെ കുതിരകളെ പരിശീലിപ്പിക്കും. രാജേന്ദ്രാ! മനുഷ്യരാജനായ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ അവിടെ ശതസഹസ്ര-കോടി കുതിരകളുടെ രക്ഷകനായിരുന്നു. വിരാടൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഗ്രന്ഥിക! എനിക്ക് ഉള്ള കുതിരകളും വാഹനങ്ങളും എല്ലാം ഇന്നുമുതൽ നിന്റെ അധീനത്തിലാകട്ടെ. കൂടാതെ എന്റെ കുതിരകളെ കെട്ടുന്ന സാരഥികളും സേവകരും എല്ലാവരും നിന്റെ ആശ്രയത്തിലാകട്ടെ.
विराट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights righteous leadership through humility and proper delegation: a king honors expertise (horse-training and charioteering), places resources under a worthy person’s command, and frames service as dharmic duty by invoking exemplary models (Mātali, Sumantra, and Paraśurāma’s charioteer).
King Virāṭa speaks to his interlocutor (addressed as a charioteer/horse-handler), promising to act as charioteer and to train horses, boasting of prior responsibility over vast royal stables under Yudhiṣṭhira’s authority, and formally transferring control of his horses, vehicles, and staff of grooms and charioteers to the other’s command.