Adhyaya 92
Adharma’s Short-Lived Prosperity and the Restorative Path of Tīrtha (लोमश–युधिष्ठिर संवादः)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Lomāśa-guided pilgrimage discourse)
Yudhiṣṭhira addresses Lomāśa with a problem of moral perception: he does not consider himself without virtues, yet he is intensely afflicted by suffering; conversely, he observes others—described as lacking qualities and not devoted to dharma—prospering in the world. Lomāśa responds by discouraging despair and explaining a causal sequence: growth through adharma produces an initial appearance of well-being and even competitive victory, but the same adharma culminates in total ruin. To substantiate, he cites daityas and dānavas who rose by unrighteous means and later perished. In a mythic-historical contrast, devas embrace dharma and enter tīrthas, while asuras avoid them; adharma generates pride, pride generates anger, anger erodes modesty and conduct, after which kṣamā (forbearance), dharma, and lakṣmī depart. Misfortune and kali then “enter” the asuric line, leading to swift destruction. The devas, by contrast, approach sacred waters and holy abodes, abandoning sins through tapas, ritual action, gifts, and blessings, thereby attaining welfare. Lomāśa concludes with prescriptive counsel: Yudhiṣṭhira too should bathe at tīrthas with his brothers to regain prosperity; he lists exemplary kings (e.g., Nṛga, Śibi, Bhagīratha, Gaya, Pūru, Purūravas, Ikṣvāku, Mucukunda, Māndhātṛ, Marutta) who attained fame and wealth through ascetic/pilgrimage discipline. Finally, he forecasts that the Dhārtarāṣṭras, overcome by pride and delusion, will meet a fate like the daityas—implying the ethical arc of retribution without prescribing personal retaliation.
Chapter Arc: महर्षि लोमश इन्द्र और अर्जुन का संदेश लेकर युधिष्ठिर के सम्मुख आते हैं—वनवास की धूल में भी स्वर्गीय आश्वासन की चमक उतर आती है। → लोमश युधिष्ठिर की धर्मनिष्ठा और तप-परंपरा का स्मरण कराते हुए कहते हैं कि वे ‘पुरुष को पवित्र करने वाले’ साधन जानते हैं और पाण्डवों को तीर्थ-पुण्य से जोड़ेंगे; साथ ही इन्द्र के आदेश और अर्जुन के अनुरोध से युधिष्ठिर की रक्षा करते हुए साथ चलने का वचन देते हैं। → युधिष्ठिर लोमश के दर्शन और वचनों से इतने हर्षित होते हैं कि उत्तर नहीं सूझता; फिर स्वीकार करते हैं कि धौम्य के आदेश से वे पहले ही तीर्थयात्रा का संकल्प कर चुके थे—अब यह संकल्प इन्द्र-अर्जुन-संदेश से दिव्य अनुमोदन पा जाता है। → युधिष्ठिर लोमश सहित थोड़े ब्राह्मणों के साथ काम्यक वन में तीन रात्रि ठहरते हैं और तीर्थयात्रा-मार्ग की तैयारी स्थिर होती है; कथा-धारा तीर्थयात्रापर्व में आगे बढ़ने को सज्ज हो जाती है। → तीर्थयात्रा का वास्तविक प्रस्थान और आगे के तीर्थ-क्रम का उद्घाटन अगले अध्यायों के लिए छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
#८2:8 #:23:.:7 (0) मपिटम अा८् द्विनवतितमो< ध्याय: महर्षि लोमशके मुखसे इन्द्र और अर्जुनका संदेश सुनकर युधिष्ठिरका प्रसन्न होना और तीर्थयात्राके लिये उद्यत हो अपने अधिक साथियोंको विदा करना लोमश उवाच धनंजयेन चाप्युक्त यत् तच्छृूणु युधिष्ठिर । युधिष्टिरं भ्रातरं मे योजयेर्धर्म्यया श्रिया
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ, ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) എന്നോടും പറഞ്ഞ വാക്ക് കേൾക്കുക. അവൻ പറഞ്ഞു—‘തപോധനേ! എന്റെ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവായ യുധിഷ്ഠിരനെ ധർമ്മാനുസൃതമായ രാജശ്രീയോടെ സംയോജിപ്പിക്കണമേ.’
Verse 2
त्वं हि धर्मान् परान् वेत्थ तपांसि च तपोधन । श्रीमतां चापि जानासि धर्म राज्ञां सनातनम्
ഹേ തപോധനേ! പരമധർമ്മങ്ങളെയും തപസ്സിന്റെ ആചാരങ്ങളെയും നീ സത്യമായി അറിയുന്നവനാണ്. സമൃദ്ധരായ രാജാക്കന്മാരുടെ സനാതന രാജധർമ്മവും നിനക്കു സുപരിചിതമാണ്.
Verse 3
स भवान् परम॑ वेद पावन पुरुषं प्रति । तेन संयोजयेथास्त्वं तीर्थपुण्येन पाण्डवान्
പുരുഷനെ പവിത്രനാക്കുന്ന പരമ മാർഗം നീ നന്നായി അറിയുന്നു. അതുകൊണ്ട് തീർത്ഥയാത്രയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന പുണ്യത്തോടെ പാണ്ഡവരെ സംയോജിപ്പിക്കണമേ.
Verse 4
यथा तीर्थानि गच्छेत गाश्न दद्यात् स पार्थिव: । तथा सर्वात्मना कार्यमिति मामर्जुनो5ब्रवीत्
ലോമശൻ പറഞ്ഞു— “അർജുനൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു— ‘മഹാരാജാ! ഒരു രാജാവ് തീർത്ഥങ്ങളിൽ ചെന്നു അവിടെ ഗോദാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, നീയും സർവ്വാത്മനാ ഇതിനെ ദൃഢനിശ്ചയമായി ഏറ്റെടുത്തു പരിശ്രമിക്കണം.’”
Verse 5
भवता चानुगुप्तोडसौ चरेत् तीर्थानि सर्वश: । रक्षोभ्यो रक्षितव्यश्न दुर्गेषु विषमेषु च
“നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ അവൻ എല്ലായിടത്തും തീർത്ഥങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കട്ടെ. ദുർഗ്ഗമവും അപകടകരവുമായ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവനെ രാക്ഷസന്മാരിൽ നിന്ന് നിർബന്ധമായി കാക്കണം.”
Verse 6
उन्होंने यह भी कहा--“महाराज युधिष्ठिर आपसे सुरक्षित रहकर सब तीर्थोमें विचरण करें। दुर्गग स्थानों और विषम अवसरोंमें आप राक्षसोंसे उनकी रक्षा करें ।।
ലോമശൻ പറഞ്ഞു— “അവർ ഇങ്ങനെ കൂടി പറഞ്ഞു— ‘മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരാ! നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ അവൻ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സുരക്ഷിതമായി സഞ്ചരിക്കട്ടെ. ദുർഗ്ഗമ പ്രദേശങ്ങളിലും അപകടസമയങ്ങളിലും നീ അവനെ രാക്ഷസന്മാരിൽ നിന്ന് കാക്കണം. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ദധീചി ദേവേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രനെ കാത്തതുപോലെയും മഹർഷി അങ്ഗിരാ സൂര്യനെ കാത്തതുപോലെയും, നീ രാക്ഷസന്മാരിൽ നിന്ന് കുന്തീപുത്രന്മാരെ സംരക്ഷിക്ക.’”
Verse 7
यातुधाना हि बहवो राक्षसा: पर्वतोपमा: । त्वयाभिगुप्तं कौन्तेयं न विवर्तेयुरन्तिकम्,“बहुत-से पिशाच तथा राक्षस, जो पर्वतोंके समान विशालकाय हैं, आपसे सुरक्षित राजा युधिष्ठिरके पास नहीं आ सकेंगे”
ലോമശൻ പറഞ്ഞു— “പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ മഹാകായരായ അനേകം യാതുധാനരും രാക്ഷസന്മാരും ഉണ്ട്. എന്നാൽ കുന്തീപുത്രൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ആണെങ്കിൽ, അവർ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് വരാൻ ധൈര്യമെടുക്കുകയില്ല.”
Verse 8
सो5हमिन्द्रस्य वचनान्नियोगादर्जुनस्य च | रक्षमाणो भयेभ्यस्त्वां चरिष्यामि त्वया सह
ലോമശൻ പറഞ്ഞു— “അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരംയും അർജുനന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരംയും, ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ എല്ലാ ഭയങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള നിന്റെ സംരക്ഷണം ഏറ്റെടുത്തു നിനക്കൊപ്പം തീർത്ഥങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കും.”
Verse 9
द्विस्तीर्थानि मया पूर्व दृष्टानि कुरुनन्दन । इदं तृतीयं द्रक्ष्यामि तान्येव भवता सह,कुरुनन्दन! पहले दो बार मैंने सब तीर्थोंके दर्शन कर लिये; अब तीसरी बार तुम्हारे साथ पुनः उनका दर्शन करूँगा
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—കുരുനന്ദനാ! ഞാൻ മുമ്പ് രണ്ടുതവണ ആ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങൾ ദർശിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇപ്പോൾ മൂന്നാം തവണ, നിനക്കൊപ്പം, അതേ തീർത്ഥങ്ങളെ വീണ്ടും ദർശിക്കും.
Verse 10
इयं राजर्षिभियता पुण्यकृद्धिर्युधिष्ठिर । मन्वादिभिम्महाराज तीर्थयात्रा भयापहा
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരാ! ഈ തീർത്ഥയാത്ര പുണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നതും എല്ലാ ഭയവും അകറ്റുന്നതുമാണ്. മനു മുതലായ ധർമ്മാത്മ രാജർഷിമാർ, മഹാരാജാ, ഈ ധർമ്മമയ തീർത്ഥയാത്ര ആചരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 11
नानजुर्नाकृतात्मा च नाविद्यो न च पापकृत् स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नर:
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—കൗരവ്യാ! നേരായവനല്ലാത്തവൻ, ആത്മസംയമം കൈവശമില്ലാത്തവൻ, സത്യവിദ്യയില്ലാത്തവൻ, പാപകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, വക്രബുദ്ധിയുള്ളവൻ—അത്തരം മനുഷ്യൻ തീർത്ഥങ്ങളിൽ (യഥാർത്ഥത്തിൽ) സ്നാനം ചെയ്യുന്നില്ല; അവനു തീർത്ഥസ്നാനം നിഷ്ഫലമാണ്.
Verse 12
त्वं तु धर्ममतिर्नित्यं धर्मज्ञ: सत्यसंगर: । विमुक्त: सर्वसड्भेभ्यो भूय एव भविष्यसि
എന്നാൽ നീ നിത്യവും ധർമ്മബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ധർമ്മജ്ഞൻ, സത്യപ്രതിജ്ഞയിൽ ദൃഢൻ. നീ എല്ലാ സംഗബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തൻ; ഇനിയും നീ അതിലധികമായി അങ്ങനെ തന്നെയാകും.
Verse 13
तुम तो सदा धर्ममें मन लगाये रखनेवाले, धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ और सब प्रकारकी आसक्तियोंसे शून्य हो और आगे भी तुममें अधिकाधिक इन गुणोंका विकास होगा ।।
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—നീ നിത്യവും ധർമ്മത്തിൽ മനസ്സ് പതിപ്പിക്കുന്നവൻ, ധർമ്മജ്ഞൻ, സത്യപ്രതിജ്ഞയിൽ അചഞ്ചലൻ, എല്ലാ ആസക്തികളിൽ നിന്നുമുക്തൻ; ഇനിയും നിനക്കുള്ള ഈ ഗുണങ്ങൾ കൂടുതൽ കൂടുതൽ വളരും. രാജാ ഭഗീരഥനെപ്പോലെയും, നലൻ, ഗയൻ മുതലായ രാജാക്കന്മാരെപ്പോലെയും, യയാതിയെപ്പോലെയും—ഹേ കൗന്തേയ—അതുപോലെ, ഹേ പാണ്ഡവ, നീയും പ്രസിദ്ധനാകും.
Verse 14
कुन्तीकुमार पाण्डुनन्दन! जैसे राजा भगीरथ हो गये हैं, जैसे गय आदि राजर्षि हो चुके हैं तथा जैसे महाराज ययाति हुए हैं, वैसे ही तुम भी विख्यात हो ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി ഈ വാക്കുകൾക്ക് യോജിച്ച മറുപടി എനിക്ക് എവിടെയും കാണുന്നില്ല. ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ആരെ സ്മരിക്കുന്നുവോ, അവനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ ആരുണ്ടാകും?
Verse 15
युधिष्ठिर बोले--महर्ष! आपके दर्शन और आपकी बातोंके सुननेसे मुझे इतना अधिक हर्ष हुआ है कि मुझे इन वचनोंका कोई उत्तर नहीं सूझता। देवराज इन्द्र जिसका स्मरण करते हों उससे बढ़कर इस संसारमें कौन है? ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മഹർഷേ! നിങ്ങളുടെ ദർശനവും നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നതും എനിക്ക് അത്യധികം ആനന്ദം നൽകി; അതിനാൽ ഇതിന് യോജിച്ച മറുപടി എനിക്ക് തോന്നുന്നില്ല. ഈ ലോകത്തിൽ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ആരെ സ്മരിക്കുന്നുവോ, അവനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ ആരുണ്ട്? പിന്നെയും—ആർക്കു നിങ്ങളുടെ സംഗമം ലഭിച്ചുവോ, ആരുടെ സഹോദരൻ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ആണോ, ആരെ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) സ്മരിക്കുന്നുവോ—അവനേക്കാൾ ഭാഗ്യവാനും മഹത്തനും ആരുണ്ടാകും?
Verse 16
यच्च मां भगवानाह तीर्थानां दर्शन प्रति । धौम्यस्य वचनादेषा बुद्धि: पूर्व कृतेव मे
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—തീർത്ഥദർശനം സംബന്ധിച്ച് ഭഗവാൻ എന്നോട് പറഞ്ഞതും യുക്തമാണ്. ധൗമ്യന്റെ ഉപദേശത്താൽ തന്നെ ഈ തീരുമാനം എനിക്ക് മുമ്പേ ഉദിച്ചിരുന്നതാണ്; അത് മുൻകർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ നിശ്ചിതമായതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 17
भगवन्! आपने मुझे तीर्थोंके दर्शनके लिये जो उत्साह प्रदान किया है, वह ठीक है। मैंने पहलेसे ही धौम्यजीके आदेशसे तीर्थोमें जानेका विचार कर रखा है ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! തീർത്ഥദർശനത്തിനായി നിങ്ങൾ നൽകിയ പ്രോത്സാഹനം യുക്തമാണ്. ധൗമ്യന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ മുമ്പേ തന്നെ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് തീരുമാനിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ എപ്പോൾ ഉചിതമെന്ന് കരുതുന്നുവോ, അപ്പോൾ തന്നേ ഞാൻ തീർത്ഥങ്ങൾ ദർശിക്കാൻ പുറപ്പെടും; ഇതാണ് എന്റെ ദൃഢവും അന്തിമവുമായ തീരുമാനം.
Verse 18
वैशम्पायन उवाच गमने कृतबुद्धि तु पाण्डवं लोमशो<ब्रवीत् | लघुर्भव महाराज लघु: स्वैरं गमिष्यसि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയ! പാണ്ഡവൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) യാത്രയ്ക്ക് ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തപ്പോൾ, മഹർഷി ലോമശൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ! ലഘുവായി യാത്ര ചെയ്യുക—നിങ്ങളെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടം കുറച്ച് കുറച്ച് സഹചാരികളെ മാത്രം കൂട്ടുക; കാരണം ഭാരം കുറഞ്ഞാൽ നിങ്ങൾ ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് സ്വൈരമായി സഞ്ചരിക്കാനാകും.”
Verse 19
युधिछिर उवाच भिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश्न ये । क्षुत्तृडध्वश्रमायासशीतार्तिमसहिष्णव:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഭിക്ഷയാൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരും യതികളും, കൂടാതെ വിശപ്പ്-ദാഹം, വഴിശ്രമം, ക്ഷീണം-പരിശ്രമം, ശീതവേദന എന്നിവ സഹിക്കാനാകാത്തവരും എല്ലാവരും മടങ്ങിപ്പോകട്ടെ।
Verse 20
ते सर्वे विनिवर्तन्तां ये च मिष्टभुजो द्विजा: । पक््वान्नलेहापानानां मांसानां च विकल्पका:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മധുരഭോജനത്തിൽ ആസക്തരായ ദ്വിജന്മാരും മടങ്ങിപ്പോകട്ടെ; പാകംചെയ്ത അന്നം, രുചിപദാർത്ഥങ്ങൾ, പാനീയങ്ങൾ, മാംസം മുതലായവയിൽ വൈവിധ്യം തിരഞ്ഞടുക്കുന്നവരും മടങ്ങിപ്പോകട്ടെ।
Verse 21
तेडपि सर्वे निवर्तन्तां ये च सूदानुयायिन: । मया यथोचिताजीव्यै: संविभक्ताश्न वृत्तिभि:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പാചകരെ ആശ്രയിക്കുന്നവരും, കൂടാതെ ഞാൻ ഓരോരുത്തർക്കും യോജിച്ച ഉപജീവനവും പോഷണവും വേർതിരിച്ച് ഏർപ്പെടുത്തി നൽകിയവരും—അവർ എല്ലാവരും മടങ്ങിപ്പോകട്ടെ।
Verse 22
ये चाप्यनुरता: पौरा राजभक्तिपुर:सरा: । धृतराष्ट्र महाराजमभिगच्छन्तु ते च वै
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—രാജഭക്തിയാൽ എന്നെ പിന്തുടർന്ന് വന്ന നഗരവാസികൾ ഇപ്പോൾ മഹാരാജ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ അടുക്കൽ പോകട്ടെ. അദ്ദേഹം യഥാകാലം അവർക്കു യോജിച്ച ഉപജീവനം നൽകും; അദ്ദേഹം അങ്ങനെ ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയനും ഹിതൈഷിയുമായ പാഞ്ചാലരാജ ദ്രുപദൻ തീർച്ചയായും നിങ്ങളെല്ലാവർക്കും പോഷണം നൽകും।
Verse 23
स दास्यति यथाकालमुचिता यस्य या भृति: । स चेद् यथोचितां वृत्तिं न दद्यान्मनुजेश्वर:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അദ്ദേഹം (ധൃതരാഷ്ട്രൻ) ഓരോരുത്തർക്കും യോജിച്ച പരിപാലനം യഥാകാലം നൽകും; എന്നാൽ ആ മനുഷ്യാധിപൻ യോജിച്ച ഉപജീവനം നൽകാതിരുന്നാൽ, ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയനും ഹിതൈഷിയുമായ പാഞ്ചാലരാജ ദ്രുപദൻ തീർച്ചയായും നിങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കും।
Verse 24
अस्मत्प्रियहितार्थाय पाज्चाल्यो व: प्रदास्यति
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങളോടുള്ള സ്നേഹവും ഞങ്ങളുടെ ഹിതവും കരുതി പാഞ്ചാലരാജാവ് നിങ്ങളെ പോഷിക്കും. രാജഭക്തിയുടെ വശത്താൽ എന്റെ പിന്നാലെ വന്ന നഗരവാസികൾ ഇപ്പോൾ മഹാരാജ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ അടുക്കൽ പോകട്ടെ. അദ്ദേഹം യഥാസമയത്തിൽ അവർക്കു യോജിച്ച ഉപജീവനം ഏർപ്പെടുത്തും. ധൃതരാഷ്ട്രൻ യോജിച്ച ഉപജീവനവ്യവസ്ഥ ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, പാഞ്ചാലനരേശൻ ദ്രുപദൻ ഞങ്ങളുടെ പ്രീതിക്കായും നിങ്ങളുടെ നന്മയ്ക്കായും തീർച്ചയായും നിങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കും.
Verse 25
वैशमग्पायन उवाच ततो भूयिष्ठश: पौरा गुरुभारप्रपीडिता: । विप्राश्न॒ यतयो मुख्या जम्मुर्नागपुरं प्रति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന്, ദുഃഖത്തിന്റെ ഗുരുഭാരത്തിൽ പീഡിതരായ അനേകം നഗരവാസികൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാരും ശ്രേഷ്ഠ യതികളും കൂടെ, നാഗപുരം (ഹസ്തിനാപുരം) ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 26
तान् सर्वान् धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासुत: । प्रतिजग्राह विधिवद् धनैश्व समतर्पयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ധർമരാജ യുധിഷ്ഠിരനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ അംബികാസുതനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ അവരെല്ലാവരെയും വിധിപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ച് ധനം നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 27
ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिन्रह्णै: सह । लोमशेन च सुप्रीतस्त्रिरात्रं काम्यकेडवसत्
അതിനു ശേഷം കുന്തീസുതനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ കുറച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ഋഷി ലോമശനോടും കൂടി ഹൃദയം നിറഞ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ കാമ്യകവനത്തിൽ മൂന്നു രാത്രികൾ പാർത്തു.
Verse 92
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां द्विनवतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-വിവരണത്തിൽ തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts an apparent contradiction: his own suffering despite dharma-oriented intent versus the visible flourishing of those who appear non-dharmic, raising the problem of how moral causality operates in lived time.
Prosperity acquired through adharma is structurally unstable because it cultivates inner corruption (pride, anger, shamelessness) that expels kṣamā, dharma, and lakṣmī; sustained dharma supported by tīrtha, tapas, and right action restores welfare and reputation.
There is no formal phalaśruti formula; the chapter instead provides pragmatic soteriological framing by presenting tīrtha-observance and dharma as a “sanātana” (enduring) path to regain śrī (prosperity) and śreyas (well-being).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.