Shloka 84
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपव्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकी तीर्थयात्रासे सम्बन्ध रखनेवाला चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ,दश तीर्थसहस्राणि षष्टि: कोट्यस्तथापरा: । येषां सांनिध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन कुरुनन्दन! साठ करोड़ दस हजार तीर्थोका निवास केवल इस प्रयागमें ही बताया गया है। चारों विद्याओंके ज्ञानसे जो पुण्य होता है तथा सत्य बोलनेवाले व्यक्तियोंको जिस पुण्यकी प्राप्ति होती है वह सब गंगा-यमुनाके संगममें स्नान करनेमात्रसे प्राप्त हो जाता है
daśa tīrtha-sahasrāṇi ṣaṣṭiḥ koṭyas tathāparāḥ | yeṣāṁ sānnidhyam atraiva kīrtitaṁ kuru-nandana ||
kuru-nandana! ṣaṣṭi-koṭi-daśa-tīrtha-sahasrāṇāṁ nivāsaḥ kevalam asmin prayāge eva kathitaḥ | catur-vidyā-jñānena yat puṇyaṁ bhavati tathā satya-vādināṁ yā puṇya-prāptiḥ sā sarvā gaṅgā-yamunā-saṅgame snāna-mātreṇa labhyate |
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—കുരുനന്ദനേ! ഇവിടെ, പ്രയാഗത്തിൽ മാത്രം, പത്തായിരം തീർത്ഥങ്ങളും കൂടാതെ അറുപത് കോടി തീർത്ഥങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യവും വസിക്കുന്നതായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ചതുര്വിദ്യകളുടെ അധിഗമനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യവും, സത്യനിഷ്ഠർക്കു ലഭിക്കുന്ന പുണ്യഫലവും—അത് എല്ലാം ഗംഗാ-യമുനാ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം മാത്രത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു.
घुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The passage elevates Prayāga’s confluence-bath as a concentrated act of dharma: a single ritual of purification is said to yield the same spiritual merit as extensive learning and the lifelong discipline of truthfulness, emphasizing the sanctity of place and the transformative power of sincere pilgrimage.
Pulastya, while describing pilgrimage sites in the Tīrthayātrā section of the Vana Parva, praises Prayāga to a Kuru prince (addressed as Kuru-nandana), declaring the extraordinary presence of innumerable tīrthas there and the exceptional merit of bathing at the Gaṅgā–Yamunā confluence.